Feeds:
Argitalpenak
Iruzkinak

Archive for the ‘Arkitektura’ Category

Nafarroa bat, baina ezberdiña, klima aldetik  hezea eta idorra, paisaia aldetik berdea eta marroia…Bata harrizko etxeak haundiak eta bertze eremuan ladrillio edo adobeko etxe ttipiak. Faktore ezberdinak han eta hemen bideratu dute, ohiturak, tradizioak, izaerak…eta baita ere, garai edo modak aparte, arkitektura…Baina batzutan, urrun egon arren eta faktore ezberdiñak izanda, gauz berbera aurkitu edo ereike izan d…Subizako jaurgia bezala-

Subizako Jauregia, izen berberako herrian dagon jauregia eta leinuetxea da. Subiza Iruñerrian dago eta jauregia inguru hortan dauden bertze jauregiekin arkitektura, estiloa eta estruktura aldetik ez du zerikusirik, ezberdiña da, arras ezberdiña…erten dute “mendialdelko” palazioa dela, erten diote Iruñerriko Baztango jauregia!

Egia erteko Jauregia ikusita, argi dago Baztango bi jauregia, burura etortzen zaigula, Erratzuko Iriartea edo Goienetxea eta Iruritako Iriarteko Gastonen dorretxea (plazan berean) biak barrokoak eta biak dirudienez estilo aldetik Oieregiko Reparazea jauregian oinarrituta daudenak, nahiz eta estruktura aldetik dirudi Elizondoko Arizkunenean jatorria dutela.

Bien (Erreparazearekin hiruak) etxaurrearen egitura berdiña da, hiru maila dituen atal nagusia eta hegaletan bi dorre, atarian bi zutabe eta balkoiez betetak. Ezberdintasunak txikiak dira Erratzukoa (XVIII. mendekoa), eta Subizakoa (Oieregikoa ere) atea dintelatua dute eta Gastoneako  irurita arkoduna da.

 

Berdin berdintsiuak izatea, ez da kasulitatea eta badu bere zergaitia. Iruritakoa eta Erratzuko adar ezberdiñeko famili berberekoak dira; Iriarte-Goienetxe familiakoak…Subizakoa Rada eta Mutiloa familiako izan arren, XVII. mendean gaur egun daukan irudia hartu zuenean,  Goienetxetar bati esker edo bidez izan zen, Pedro Fermin Goineche irunsemeari esker.

Perdro Fermin Goinetxe Iruñan sortu arren jatorriz Baztango Goinetxendarra zen, baina ez  lehen aipatutako leinukoa, ezta ere Ordokiko Goinetxeko adarrekoa, baizik bere aita, Miguel Goienetxe Gartzainen iten duen Burraldea etxekoa (ama ere, Mª Josefa Berazeartea baztandarra zen). Miguel, garai haietan bertze baztandar aunitz bezala, bailara “hidalgia” tituloa ematen ziela ta, Pio Barojak deituko zun “hora Navarra” egitera joanjo zen. Ez Madrilera eta ezta ere indietara, baizik aise urrbilago, Iruñara. Iruña garai hoietan Espainako erreinuan barne zagon arren, oinik erreinu tituloa zeukan (1841 arte) eta Nafarrokoa bireiaren “kortetxoan” bere negoziaok egiten asi zen. Denbora guttin merkatari ezaguna egin zen, Madrileko kortean zeuden bertze famili  baztandarrekin: Medinuetarrak, Arizkungo Goienetxetarrak, Iriartetarrekin, bai erratzukoak eta Gastonekoak, Arizkun eta Aldekoa familiekin…arreman onak eta negoziotan sozioa, egin zen.

Miguel Goinetxe eta Mª Josefa Berazearteak 1694ko uztailan, Iruñan Pedro Fermin semea izan zuten. Pedrok familiako negoziokin segituko du baina baita ere bere kabuz bertze batzuk hartu eta kargu inportanteak izanen ditu. 22 urtekin Nafarroako estafeten eta posten (denborarekin correos izango zena) erreten administrazailea izendatuko diote ( Espainako estafeta eta posten arduradun nagusia Tomas Goinetxe Irigoien baztandarra zen). Negoziotan,1727 bere kuñatua den Franzisko Mendinuetarekin polvoraren negozioan srtzen da, eta ejerzito errealen suministratzailea da. Baita ere egon zen armadako “viveren” negoziotan, 1729 Nafarroako erreinuko Tesorero general en guerra kargua izan zuen ( Ejerzitoari, Nafarroan bai elikagaiak eta polvora berak salduz gain kontuak eramanen zuen), baita ere Nafarroa, Gipuzkua eta Santanderreko “provision de vienes” arduradun nagusioa izanen da, baita ere itsasoko armadara elikagaiak saltzen zien.

Gizon aberatsa eta boteretsua zen, Miguel de Arizkun (Iturbietako markesa, eta Arizkunenea ereiki zuena) laguna ta sozio izan zen, baita ere Arizkungoa zen  Juan Bautista Iturralde (Murilloko kondea) haziendako ministroaren urbilekoa zen. Bi huekin bai Arizkunenea jauregian eta bai Arizkungo komentuaren ereikitzearen atzean egon zen, biek kanpoan zeudenez berak kontuen ardura eraman zuen.

Pedro Fermin Goinetxe 1717an Mª Josefa Mendinueta Elizondarrarekin ezkonduko da eta bi alaba izanen dute, Fermina Josefa Benardina eta Joaquina Vicenta. 1738an alaba nagusia Amaiurko Manuel Tomas Borda gaztearekin ezkontzen da, Borda-Goienetxe familiak elkartuz eta negozioak sendotuz!. Bikote hau, lau seme alabak izanen ditu, mutikoa Joakin Vicente Borda Goinetxe bi familiako negozioak heredatu zun bertzia (bi neska, laugarrena haurzaroan hil bai zen) noblezia titulua zeukaten familiekin ezkondu zuten. Horrela da, Mª Josefa Borda Goinetxe (Pedro Fermin Goienetxeren hiloba nagusia) Subizako jauregiko jaureslea (heredero) zen Joakin de Rada eta Mutiloarekin 1763ko apirilaren 17an ezkonduko dutela. Rada famila, izen haundiko familia zen, “zahar nominakoa” zen. Hauxe da, Subizako leinuetxea (cabo de armeria) Nafarraoako konkista baino lehenagoa zen ( Gongora familia garai haietan, gero Mutilakoak eta ezkontzaren bidez, azkenian Radatarrena) eta Subizako leinetxearen jaunak bezala, Nafarroako korteetan exerlekua zeukaten (militar famili gise). Noblezia zaharra eta burgesia berria junatu ziren, tituloa eta sosa!. Zeren garai haietan, Radatarrak bakarrik izena zuten, garai obeak bizi izanak! eta haien zen jauregia (leinuetxea),  XVIII. mendeko jauregi eder bat baino gehiago, erdiaroko dorretxe zahar ilun eta abandonatua zen.

Jakina zela Radatarrek diruz gaizki zeudela eta Jaurgia zela (tituloa) familia zeukan “ondasun” preziatuna ta bakarra, Pedo Goienetxek bere ilobaren ezkontzaren klausolan idatziko zuen, 14.000 “peso”ak maten duela, Jauregia berritzeko eta garai berriko eraikin ederran bere hiloba bizi  izateko. Aistion ikusia dugun bezala, eraikin modernuak altxatzen experientzia zuela, Subizako jauregiaren berreraikitzearen ardura hartuko zun eta hortarako bere aita zen bailaran berriki ereiki eta berritu ziren jauregien  estiloa kontuan hartuko du, beno Erratzukoaren estiloa kopiatuko du (Reparazeakoa ere), zeren Iruritako Gastonea XIX mendekoa da, zeren Erratzuko Iriarteako alaba Juan Bautista de Echeverria, y Latadi-rekin (Iruritako Iriartea etxeko jauna) ezkontzean, Iriarteko Jauregiaren antzeko etxea eraikin zuten.

Subizako dorretxea 1763ko uztailan bota zuten eta leku berberan urte batzutan, Barroko estiloko jauregi “baztandarra” edo… Erratzuko Goienetxetar (1754 – 1755) antzekoa ereiki zen.

Post hau egiteko erabili den Materiala:

El palacio de Subiza: Un palacio Baztanes en la cuenca de Pamplona“. Pilar Andueza Unanua. Príncipe de Viana, ISSN 0032-8472, Año nº 64, Nº 228, 2003, págs. 59-90.

Read Full Post »

Eklektizismoa.

Orain dela aste bat blog hontan inkesta bat plazaratu genun, inkesta Elizondoko plazari buruz doa eta ea zer irudizen zaizu plaza berrie galdera hairean botaz, karrikan entzuten diren erantzunak, sarean eta idatzitak, bildu nahi genun.

Hamar egun ondoren eta erantzunak aztertzeko garai dela, konturatzen gara ziberbaztandarrak (karrikan bezala) bi iritzi nagusi daukatela eta biak kontrakoak gañera, hau da; edo haunitz gustatzen du edo harras itsusia dela iduritzen zaie. Orain arte inkestan 181 botu eman dire eta portzentaiak ta emaizak ikusteko hemen klikeatuz aukera bada.

Kaka zaharra” aukera bozkatu dutenen artean edo kalean, plaza itxusie edo “vanguardista” edo sobera modernua dela erraten duten edo dugun artean, herriarekin edo inguruarekin “hausten” dula argudio bezala erabiltzen da, aipatuz herriarekin ez dula zerikusirik, herriak ere nortasuna galdu dula, eta abar, eta abar eta abar,…  Batzuei sobera pergola badirela, bertze batzuei kioskoaren desagerpena pena emanten die, erranez kioskoa “betikoa” zela. Jakinez gauzak horrela ez zirela zeren argazki zaharretan ikusten ahal denez, kioskoa ez da egon, beti toki beherberan eta ezta ere, ez da izan beti kiosko berbera.  Kioskoren aipamen hau, Iruñeko Gazteluko plazaren afera burura ekartzen nau. Parkiña iten hari zirela eta plaza hankaz gora zegola, erdiaroko hondareak agertu ondoren (harrizko etsiak), “musulmandar” hilerria aurkitu ondoren, erromatar termak argira atera ondoren…jendearia axola zitzaiena, enparantzako kasketea (kioskoa) zen. 60 urte zituen kioskoa, bakarrik kontuan hartzen zuten… “betiko” gauza zela erranez.

elizplaz1.jpeg

Bertzealdetik, plaza izan duen aldaketa hau, ez da lehendabizikoa izan ezta ere haundiena, zeren 1916tik 1925era eliza lekuz aldatu zen, 1913ko uholden ondorioz. (Argazkian Santio eliza bere jatorrizko lekuan eta plaza bestetarako apindua, egurrezko kiosko desmontagarri batekin). Baña zoko horren aldaketa edo herriaren berritzea elementu “aintzindariekin” lehenagotik hasi zen, hain zuzen XIX. mendearen bukaeran eta XX.mendearen hasieran.

Urte haietan Baztan guzia diruz betetzen da. Ameriketara joandako batzuk, han egindako negoziokin poltsikoak diruz beteta bueltatzen dira. Bueltatutako hoiek Amerikanoak (indianoak) bezala zautoko dira.

“Amerikanoak”, bere egoera berri erakutsi nahian, gehienak bere herriarako obenkuntzak sustatu edo egiteko dirua emenen dute, adibidez; 1883an Martin Plaza Lekauzera  ur publikoa eramateko lanak finantziatzen du, 1887 berdin eginen du Jaime Urrutiak Elizondon eta 1908an zerbait berdin in zuten Aldakoetxeako Irigoyen anaiak Erratzuko Iñarbil auzoan, Iturri eta lixutoki bat  eraikiz…Bertze batzuk dirua mango dute frontoiak iteko, Braulio Iriarte bezala Elizondon 1921-an aldera edo bi urte geroago Erratzukoa, Juan Martin Irigoyen ordaidutakoa, eskolak, Elbetekoak bezalaxe Franzisko Goienetxeren bidez, Oronozkoak Martin Urrutia eskuz), Lekauko kolegioa kanposantuak (Erratzukoa)…eta nola ez elizak, herriko eliza haunitz berritu edo haunditu ziren; Oronozkoa (nave bat gehitu), Lekauzkoa (kanpaindorrea), Elizondokoa, Erratzukoa (uholdearen ondorioz biak)…eta denetan, bitxia izanez arkitektu berbera parte artu zun, Lino Plaza Lekauztarra.

p1017871.JPGBaña indiano guzti guztiak egin zuten lehen gauza, bere jatorizko etxea, konpontzea, haunditzea edo berri bat itea izan zen. Eta, naizeta Indianoak dirua aparte, idei berriekin etortzen diren, mundua zautu dutelako eta “modernismoa” ekarriko duten zulo hontara, etxe berri hoietako gehienak,zonaldeko estiloarekin bat eginten dute, nahiz eta desberdintasun txiki batzuk izan; Elizondoko Martindenea, (Braulio Iriarte), Leku Eder (Migel Perochena), Erratzuko Aldekoetxea, Arizkungo Latadia 1938 erre ondoren, berritu zena Meliton eta Mateo Etxenike anaien bidez, baita ere Arizkungo Iriartenea...

Baino bertze batzuk. “modermismo” hori aurrerara eramango dute eta eraikin ekletikoak ereikiko dute. Eklektizismoa garai hoietan ematen zen estilo arkitektoniko bat zen, eta eklektizismoa kasuan proposatzen dena da, eraikinan ematen ahal direla edozein motako konbinazioak,  eta jatorri desberdiñako elementuak, bai erdiarokoak, klasikoekin  nahastua, tokiko eta geografian sakabanatuko edozen lekuko elementuak batzea, harrizkio eta forjazko etsi haundiak… eta guzti honen emaitza eraikin originala eta erabat desberdinak ziren. Estilo hau garai haietan errex  zabaldu zen Europan zehar (Frantzian nagusi izanez) dekorazio eta arkitektura errevista esker eta baita ere aberatz-berri hauen bidez zeren estilo honek ongi adierzten zitun hauetako dirudun berrie; garai berriak, bera bakarrik egindako gizona, haunditasuna, arte eta kultura zauzen dun gizona, aurrera begiratzen deuen persona…hori guztia azaldu nahi zuten estilo honetan eraikitako etxeekin.

p1017917.JPGBaztanen eklektizismo estiloan oinarritutako etxe guztiak Elizondon daude eta hoien adibide argiena Santiago kalean 39, zenbakia duen Manuelenea etxea da (gaur egungo Erasoenea). Eraikina 1904an  eraiki zen Urrutuia-Maguirena familarendako, etxeko nausia Jaime Urrutia izanez. Materialak aldetik, nahaste haundia bada, harria, ladrilloak eta pizarra eta marmola erabiltzen bai dira. Estiloaren bertze ezaugarria, etsia da eta etxeaurreko begiratoki poligonala, bertze elementu batzuekin batera, teilatua, kornisa…Bitxikeria bezala aipatu Etxearen izena Jaime Urrutiaren emaztearetik dator, Manuela Maguirena  bai zen eta gero denborarekin etxea saldu zela eta jaun berriak izena aldatu eta Erasoenea patu zioten.

Bertze etxe “eklektikoa” plaza aurrean dagoen Paularena da eta bitxia baita ere bere izenaren historioa, haue ere aldatua bai dauka, zeren hasieran, Plazarena deitzen bai zen. Etxea, Martin Plazak eraikin zun (baita ere Elizondon Datuzelay jauregia erosi berria zun), estilo aldetik Franziako eklektizismotik urruntzen da (teilatua) baña bere etxeaurrean estilo desberdiñak nahasten dira, neobarrokoa, klasikoa …1917an Donostiako Josefa Paula Fernandez, baztandar baten alarguna zena etxea erosiko du eta izena aldatuko du, gaur egungo Paularena-ra. Egia errateko ez zuen erosi baizik Donostiko San Martin kalean zeukan jauregitxo batekin trukatu zun. Dirudienez Plazarenaren nagusia Martin Plaza Iribarren Arjentinan ezkonduko da Faustina Olcerekin eta lau alaba izanen dute. Martin hiltzerakoan, hoietako bat Elvira, Ayciñenako marquesa izanen dena, Plazarena-ren jabe bezala geldituko da. Donostiara bizitzera joanen da bere senarrarekin eta han dagola alargunaren jauregitxoaz maitemintzen da eta nola Josefa Paula bere senar izandako herrira bultatu nahi duenez, bien artean eraikinak trukatzen dira. 

Bi eraikin hauek ez dira bakarrak, baita ere aipatu beharko zen kale berberan dagoen Justo-enea, 1902an Jose Ziaurriz argiñak eraikia, Justo Zozaya aginduta. Justok Cuban in zun dirua eta astion aipatu dugun bezala bere egoera berria etxearekin azaldu nahi izan zun.

Pentsatzekoa da etxe berezi hauek eraiki zirenean, herriko foroetan denetatik entzungo zela. Batzuentzat itxusiak, ulertueziñak, aintzindariak… izanen ziren, bertze batzuendako, akaso, ederrak ta dotoreak!! irudituko zizaien. Hau da, gaur egun bezalaxe, “demonioko” plaza horrekin bezala!!!.

img001.jpg

Modernismoaren garai hoiek, ez zuten bakarrik estilo berriko etxebizitzak ekarri, baizik baita ere indianoen gustu berri horien ondorioz, garai haietan aintzindaria zen arte edo “teknolgi” berri bat ere etorri zen, argazkilaritza. Zeren jakinez aberats berri horriek bere lana preziatu, erabil eta konsumituko zutela, 1898an Felix menak bere “studioa” Elizondon erekiko du. Studio honekin Elizondo, Iruña, Donosti eta Baionarekin parekatuko da, zeren halakorik ez zegoen berzerik inguru hauetan!…baina hau bertze historio bat da eta bertze post bat izanen da. (goitiko argazkia Felix Menaren argazki bat da Elizondoko studioan atraia  1904an aldera. argazkia viejas-fotos.blogspot.com blogetik artuta dago.)

Post hau iteko Jose Javier Azanza Lopez-en “Aproximacion a la arquitectura de los americanos en Navarra” liburua erabili da, liburu interesgarria eta gure inguruko hainbertze eraikinen kontuak aipatzen duna.

Read Full Post »

Zigako herria Saioa eta Abartan mendiek inguratzen dute, eta Almandoz, Aniz eta Berroetarekin batera Baztango Basaburua eratzen du. Zigan atentzioa ematen duen lehen gauza, eta ez da gutxiagorako, San Lorentzo parrokia-eraikin ikusgarria da, goi-goian eraikia, haraneko buru bezala lehentasunezko egoeran. Bere bikaintasunagatik, “Baztango katedrala” bezala ezagutzen da.

Eliza honek gurutze latindar formako oinplanoa du, baztango harri gorrizko harlanduz egina, eta herreriar estiloko lerroak zorrotzak ditu. Bere eraikuntza datak, 1593 eta 1603ak dira, nahiz eta lanak hamarkada batzu lenago hasiak izan.

Zigako herria. Argazkia IRANTZU PASTOR. http://www.urarenbailarak.eus

Fabrikaz Pedro de Oiz hargina, (Gartzaingoa jatorriz), eta bere seme Martin de Oiz arduratu ziren eta 1570eko hamarkadan bertan lan egin zutenak, 1580tik aurrera Martin Urrutiak hargiña ordezkatuko die. Miguel de Jauregi abade berriaren etorrerak, Zigako erretorea eta Baztango artzapeza (arcipestre) zena beharrezko dirua aurreratu zuen eta bultzada handia emanen zion elizako lanei.

 1591tik aurrera Juan de Urrutia aurreko maisuaren semeak hartu zuen obra eta diseinu berri bat eman zion ( herrerismoa, Juan de Herrera arkitektoarena). Eliza, bere zatirik handienean, 1603ko abuzturako amaitua izan zen. 

Elizak estilo klasizistaren berezko ildoa du, XVI. mendearen azken herenean penintsulako lurralde osoan zabaldu zena; El Escorial monasterioarena (Juan de Herrera ereikia).

Fatxada idulki batean bermatzen da, eta horren gainean erdiko gorputza altxatzen da. Erdi puntuko bortz arku ditu eta erdikoa sarrerari dagokio, honek “Toskanako ordeneko” bi zutabe errealdoiez banatuta dago. Goialdea, berriz, harri gorrizko harlauntza bortz leiho zuzenek zulatzen dute. Ordena erraldoiko gorputz honek,  zerrenda apaingarri (friso) batekin erdiko gorputza eta gaineko frontoi triangeluarra banatzen du.

Mendeetan zehar, tenpluak lan berriak jasan izan ditu. 1783an, fatxadak gaur egungo itxura hartu zuen. Horretarako, sarrerako eskailera handia egin zen, eta alboetako arkupeak lehendik zegoen eraikinarekiko simetrian gehitu ziren. Hori guztia, Santos Ángel de Ochandátegui arkitektoaren proiektuaren arabera. Pedro de Arraurrechea obra-maisuak egin zituen obra horiek, eta kostua 37.128 erreal eta 29 mirarira igo zen. Obra horiek, hain zuzen ere, Guatemalatik, Fermin de Ayciñena bidali zituen. Gaur egungo dorrea 1823koa da zeren XVII. mendeko hasierako dorre 1821ean tximista batek hondatu zuen eta inguratzen dion balaustrada ere XIX. mendean konpondua izan zen.

Barrukaldean, eraikinaren berezitasun ba,t burualdeko gangetan dago. Absidea Iraulitako maskor galloidunaz batez estalita dago (ez da bakarra Baztanen).

Argazkia dondeviajamos.com. Uranzu

Erranairu zaharra dion bezala, San Lorentzo jaun santu, esku batian sua ta bertzian ura! Hau da, bat eta bertzea eta historia eta dokumentu historikoaz gain San Lorenzo elizari inguru bitxikeri aunitz bada.

Aipatu den bezala Zigako elizako elizaurrea San Lorenzo de Escorialaran oinarrituta dago (estilo herrerianoa). Eskorialak 1563-1584 urteetan egin zen eta jakina da monastegian, otoiza egiteaz gain, astrologia ta astronomia ikertzen zela eta baita ere alkimia lantzen zen, jakintasunaren templo berria izanen zen, Salomon-en templuaren kopia. Bi elizak, izena berdiña eta itxuraz gain (estilo berberagatik); bortz arkuak, zutabe toskanar borobilak, frontoia…gauz bitxiak ditu.

Zigako Eliza alderantziz ereikia dagola da. Bertze Eliza guztiak bezala plazara begirtzen du edo plazatik, ataria ikusten da bortz arku hoiekin, baina elizaurre edo atari horretan sarrerik ez dago. Elizan sartzeko  alboko pasabidetako gibelekoldian dauden atetik sartzen da  eta sartzerakoan konturatzen zara alderantziz dagola , absidea eta aldarea bertze norabidean daude,  hau da elizaurrean edo fatxada nagusian daude, arraroa eta bakarra egiten diona.

Barrukoaldean  bertze bitxikeri bat aurkitzen dugu, aldarean dagoen retabloan, masonen sinbolojia aurkitzen ahal da, konpasa eta eskuadra ta bertze ikur masonikoak argi ageri dira. Masonak, “maestros canteros” (argiñak), unibertsoko eraikitzaileak…ziren eta dira, eta Baztango eliza bitxienan, Salomom temploaren kopia txikian (Eskorialan oinarritua) aurkitzea benetan bitxia da, edo…. Kasualitatea?. Ba bai, kasualitatea zeren retablo hori, Iruñako San Nikolas elizan zegoen 1713. urtetik, enkargatu zutela eta 1904an Zigako elizara eraman zuten.

Misterioa edo ez, masoned eta “arginen” sekretoa edo jaikintasunik sillar eder hoietan gordetu edo ez Zigako San Lorentzo eliza, Baztanen dagoen eliz ederrena, zoragarriena eta harrigarriena da! hortaz Baztango katedrala.

Sarrera hau egiteko erabili den materiala:

Diccionaro Histórico biográfico del Valle De Baztan“  (2002) . Agustin Otondo Dufurrena.

Las iglesias del Renacimiento en el valle del Baztan. Iglesia de San Lorenzo de Ziga. María Josefa Tarifa Castilla una.edu.

Ziga. Gran Enciclopedia de Navarra.

Read Full Post »

Urteberri, berri, zer dakarzu berri

uraren gainean  osasuna ta bakea

urtetx, urtetx urtetxa nahi dugu,

Bestondoa! bestondoa ekarri du urtero bezala urteberriak! (urterzarra ondo pasatutako señalia) eta Baztanera, hain zuzen Amaiurrera, berri berri ez izan arren eta bia ia bi urte berandu irizzi arren… Amaiurko monumentuko erakusketa ekarri du!

Nafarroko gobernuak antolatutako Amaiurko monumentuaren 25. urteurrena ospatzeko erakusketa mugikorra, Amaiurko serorategian ikusgai izanen da.

Argazkia Baztan-bidasoa.com

Erakusketa hau oraindela urte bat Iruñan ikusi nuen. Harritu zidan, han ez zen erraten ezta ikusten, nola Amaiurko monolitoa napar eta euskaldunen askatasun sinboloa zenik, ezta Julian Belaz Medranorena (de Medrano) eta bere 200 zaldun napar agramondarraz ezerrez aipazen. Komentatzen den zerbait, 1922an altxatxeko izan zen ideia eta baita ere ia ia 10 urte geroago  1931an, atentadu baten ondorioz (dinamitarda) monumentua sunsitu izan zen.

Erakusketa, 25 azken urte hauetan zentratzen da, Amaiurtarrk 1982an daukaten monumentua berraikitzeko eta errekuperatzeko gogoetan, baina monolito horren sinbologiaz eta 200 napar  zaldunen gestaz, ja! Guzti hori estaltzen da.

2007an Monolitiaren 25.urteurrena ospatu
zuten Amaiurtarrak. Agazkia Diario Vasco

Gesta hori1521ko Irailan hasten da, Enrike II “zangotzarra”ren napar lealak Amaiurko gaztelua berreskuratzen dute Nafarrorako,  ez bakarrik gotorlekua baizik Baztan -Bidasoako “marka” eta egun guttxitan Hondarrabiako gotorlekua ere. Amaiurko gazteluaren kapitaina Jaime Belaz da, eta Miguel Jatso (Xabier santuaren anaia) Elizondon finkatzen da, berriz Hondarrabian Nafarroko mariskalearen semea Nafarroko Pedro (izen berbera daukana) kapitan bezala gelditzen da.

1522ko Ekainan Gaztelaniarrak Belatetik Donoztebera iristen dira eta borroka baten ondoren naparrak ihes egin behar dute Baztan aldera  (Donezteben Urtsuako Martin eta bertze batzuk, bat egiten dute gaztelaniarrekin), borrokako napar zaurituak Urdaxeko monastegira eramaten dute (Urdazubiko abadea Naparren kausarekin leala da).

Uztailaren 15an gaztelaniarrak Amaiurko gaztelua sitiatzen dute eta lau egunez saiatzen dira 10.000 gaztelaniar (beno baziren nafar behamondarrak, baztandar batzuk Urtsutar batzuk ez denak, gipuzkuarrak eta alemaniar batzuk… )ezin lortuz gaztelua menperatzea, Azkenian leherriñe, nekatuek (lau egunez gau eta egun borrokatuz) janarik gabe errenditzen dira. Amaiur ez da Naparren azken gotorlekua hego euskal herrian baino askatasunaren sinboloa bihurtezn da, urte batzuk geroxago, 1524an Hondarrabiako gotorlekua ( 1521ko Urriaren 6an sitiatuta dagona) eroriko bai da.

Napar menderatu hontan belaunaldiz belaunaldiz Amaiurren gertatutakoa oroitu edo odolan eraman dugu eta  1879an ” La asociacion Euskara” hasten da pentsatzen han gertatutakoa eta borrokatu zutenen memorian zerbait egin behar zela.1920an “La comision de monumentos de Navarra” baimena ematen du, erranez han hil zirenak Nafarro askatuaren azken dedefendatzaileak izan zirela. Hitz hauek eta baimen hau kriston polemika ekarri zuen, nafar batzuentzat (español nazionalistentzat) han hil zirenak frantsak eta espaiñol traidoreak ziren. Hika mika hoien gain 1922ko
Ekainaren 20an monolitoa inaguratzen da euskal probintzien lau armarriekin eta  “Napar askatasunaren alde Amayurko echarrian borroka egin zuten gizonei ” leloarekin.

Argazkia Pello San Millan

Horrela joan zen dena, arazorik gabe baina 1931 Uztailaren 26 eztanda bat esnatu zuen amaiurtarrei, monolitua lehertu zuten dinamitez. Ez zen jakin nork izan zen baina  susmatzen zen Victor Praderaren (nazional españolista) ingurukoak zirela.Urteak iraun zuen monumentua horrela bere marmolezko harriek botaiak eta sakabanatuak baino 80ko hamarkadan  Amaiurko herria  (uste dut garai hortako gaztiak izan zirela) erabaki zuten eta lanean hasi ziren monumentu hori berreskuratzea eta baita ere defenditu zuten izenen ohorea eta 1982ko Urriaren 10an berriro zutik egon zen eta 26 urte ondoren segitzen du eta betirako zutik egongo da.

Read Full Post »

Elizondon bi Karrika (kale) nabarmentzen dira: goikoa eta behekoa. Goiko kalea Santiago karrika deitzen da eta Elizondoko zaindariaren omenez izena du. Bere  jatorria XIX. mendearen erdialdekoa da.
Nafarroak Frantziarekin dituen komunikazio-bideak hobetu edo modernizatu ondoren 1845an “ireki ” zen. XIX. mendearen erdialdean, Nafarroako Probintzia Aldundiak, Bidasoako udalek eskatuta, erabaki zuen Iruñetik Frantziarako Errege Bidea deritzon proiektua Baztandik eta Gipuzkoatik abiatzea, ibaiaren ibilbideari Endarlatsatik jarraituz. Ordura arte, Leoncio Urabayenek (Nafar geografo ezaguna) erraten zuen bezala, Orreagakoa zen Frantziara joateko ohiko irteera, ibilbide txikiak bazeuden ere.

Foru Aldundiaren eta alkateen arteko gestioak “Baztandik Frantziara, eta Bidasoatik Gipuzkoara, bide erreal bat eraikitzeko proiektuan amaitzen dira Errege bidea (jatorrizko nomenklaturaren arabera) Atarrabian hasiko zen Olagüe, Belate-barren, Almandoz, Marín-Berroeta, Irurita, Elizondo eta Urdaxetik, Dancharienean amaitzeko. Bideak adar bat izango du, Marinetik Mugaire, Sumbilla, Bera eta Endarlazatik Gipuzkoara pasatuz, eta han Irundik Frantziara (Iparraldea). Mugairen hasiko den bide bat ere eraikiko da, Iruritako Oronoz eta Arrayoz lotuko dituena. 1841. urtea da eta Pedro de Ansoleaga “Akademiako arkitektoa” izanen da  proiektua idatzi, siñatu eta aurrera eramen duna.

Errepidea, guztira milioi eta erdiko (Belloneko errealak) aurrekontua izan zuen, obren kostua. Finantzazioa bide berria amaitzean kobratuko da, eta horretarako bortzt kate (merkantziengatik bidesaria kobratzeko lekuak) ezarriko dira Iruñetik Dancharieneara; Belaten, Mugairen, Elizondo aduana bat ezarrilo da, Amaiurko bidegurutzearen Katea etxearen parean eta mugan.

Santiago kalea 1920 aldera. Argazkia Leoncio Urabayen. Academicae

Errepidea, Elizondon kale Nagusiko etxeen gibelekoaldetik igaroko da (etorkizunean Jaime Urrutia izena izango duna), gaur egun ezaguna den Santiago kalea sortuz edo, hasieratik goiko kalea bezala ezagutua izan zen.

Santiago kaleak Elizondo osoa zeharkatzen du eta 1,5 kilometroko luzera du. Behin Elbetea zubia igarota, Frantzia etorbidea du izena. 2012 arte (Irurita-Elizondo bariqantea ireki zenean) Karrika N-121 B errepidearen zati bat zen.

Sarrera hau egiteko erabili den materiala:

Elizondo. Gran Enciclopedia de Navarra.

Las comunicaciones con Francia y la N-121-A. Lander Santamaría. Noticias de Navarra.

 Fondo histórico y Colecciones especiales.

Read Full Post »