Feeds:
Bidalketak
Iruzkinak

Archive for the ‘Arkitektura’ Category

Nafarroa bat, baina ezberdiña, klima aldetik  hezea eta idorra, paisaia aldetik berdea eta marroia…Bata harrizko etxeak haundiak eta bertze eremuan ladrillio edo adobeko etxe ttipiak. Faktore ezberdinak han eta hemen bideratu dute, ohiturak, tradizioak, izaerak…eta baita ere, garai edo modak aparte, arkitektura…Baina batzutan, urrun egon arren eta faktore ezberdiñak izanda, gauz berbera aurkitu edo ereike izan d…Subizako jaurgia bezala-

Subizako Jauregia, izen berberako herrian dagon jauregia eta leinuetxea da. Subiza Iruñerrian dago eta jauregia inguru hortan dauden bertze jauregiekin arkitektura, estiloa eta estruktura aldetik ez du zerikusirik, ezberdiña da, arras ezberdiña…erten dute “mendialdelko” palazioa dela, erten diote Iruñerriko Baztango jauregia!

Egia erteko Jauregia ikusita, argi dago Baztango bi jauregia, burura etortzen zaigula, Erratzuko Iriartea edo Goienetxea eta Iruritako Iriarteko Gastonen dorretxea (plazan berean) biak barrokoak eta biak dirudienez estilo aldetik Oieregiko Reparazea jauregian oinarrituta daudenak, nahiz eta estruktura aldetik dirudi Elizondoko Arizkunenean jatorria dutela.

Bien (Erreparazearekin hiruak) etxaurrearen egitura berdiña da, hiru maila dituen atal nagusia eta hegaletan bi dorre, atarian bi zutabe eta balkoiez betetak. Ezberdintasunak txikiak dira Erratzukoa (XVIII. mendekoa), eta Subizakoa (Oieregikoa ere) atea dintelatua dute eta Gastoneako  irurita arkoduna da.

 

Berdin berdintsiuak izatea, ez da kasulitatea eta badu bere zergaitia. Iruritakoa eta Erratzuko adar ezberdiñeko famili berberekoak dira; Iriarte-Goienetxe familiakoak…Subizakoa Rada eta Mutiloa familiako izan arren, XVII. mendean gaur egun daukan irudia hartu zuenean,  Goienetxetar bati esker edo bidez izan zen, Pedro Fermin Goineche irunsemeari esker.

Perdro Fermin Goinetxe Iruñan sortu arren jatorriz Baztango Goinetxendarra zen, baina ez  lehen aipatutako leinukoa, ezta ere Ordokiko Goinetxeko adarrekoa, baizik bere aita, Miguel Goienetxe Gartzainen iten duen Burraldea etxekoa (ama ere, Mª Josefa Berazeartea baztandarra zen). Miguel, garai haietan bertze baztandar aunitz bezala, bailara “hidalgia” tituloa ematen ziela ta, Pio Barojak deituko zun “hora Navarra” egitera joanjo zen. Ez Madrilera eta ezta ere indietara, baizik aise urrbilago, Iruñara. Iruña garai hoietan Espainako erreinuan barne zagon arren, oinik erreinu tituloa zeukan (1841 arte) eta Nafarrokoa bireiaren “kortetxoan” bere negoziaok egiten asi zen. Denbora guttin merkatari ezaguna egin zen, Madrileko kortean zeuden bertze famili  baztandarrekin: Medinuetarrak, Arizkungo Goienetxetarrak, Iriartetarrekin, bai erratzukoak eta Gastonekoak, Arizkun eta Aldekoa familiekin…arreman onak eta negoziotan sozioa, egin zen.

Miguel Goinetxe eta Mª Josefa Berazearteak 1694ko uztailan, Iruñan Pedro Fermin semea izan zuten. Pedrok familiako negoziokin segituko du baina baita ere bere kabuz bertze batzuk hartu eta kargu inportanteak izanen ditu. 22 urtekin Nafarroako estafeten eta posten (denborarekin correos izango zena) erreten administrazailea izendatuko diote ( Espainako estafeta eta posten arduradun nagusia Tomas Goinetxe Irigoien baztandarra zen). Negoziotan,1727 bere kuñatua den Franzisko Mendinuetarekin polvoraren negozioan srtzen da, eta ejerzito errealen suministratzailea da. Baita ere egon zen armadako “viveren” negoziotan, 1729 Nafarroako erreinuko Tesorero general en guerra kargua izan zuen ( Ejerzitoari, Nafarroan bai elikagaiak eta polvora berak salduz gain kontuak eramanen zuen), baita ere Nafarroa, Gipuzkua eta Santanderreko “provision de vienes” arduradun nagusioa izanen da, baita ere itsasoko armadara elikagaiak saltzen zien.

Gizon aberatsa eta boteretsua zen, Miguel de Arizkun (Iturbietako markesa, eta Arizkunenea ereiki zuena) laguna ta sozio izan zen, baita ere Arizkungoa zen  Juan Bautista Iturralde (Murilloko kondea) haziendako ministroaren urbilekoa zen. Bi huekin bai Arizkunenea jauregian eta bai Arizkungo komentuaren ereikitzearen atzean egon zen, biek kanpoan zeudenez berak kontuen ardura eraman zuen.

Pedro Fermin Goinetxe 1717an Mª Josefa Mendinueta Elizondarrarekin ezkonduko da eta bi alaba izanen dute, Fermina Josefa Benardina eta Joaquina Vicenta. 1738an alaba nagusia Amaiurko Manuel Tomas Borda gaztearekin ezkontzen da, Borda-Goienetxe familiak elkartuz eta negozioak sendotuz!. Bikote hau, lau seme alabak izanen ditu, mutikoa Joakin Vicente Borda Goinetxe bi familiako negozioak heredatu zun bertzia (bi neska, laugarrena haurzaroan hil bai zen) noblezia titulua zeukaten familiekin ezkondu zuten. Horrela da, Mª Josefa Borda Goinetxe (Pedro Fermin Goienetxeren hiloba nagusia) Subizako jauregiko jaureslea (heredero) zen Joakin de Rada eta Mutiloarekin 1763ko apirilaren 17an ezkonduko dutela. Rada famila, izen haundiko familia zen, “zahar nominakoa” zen. Hauxe da, Subizako leinuetxea (cabo de armeria) Nafarraoako konkista baino lehenagoa zen ( Gongora familia garai haietan, gero Mutilakoak eta ezkontzaren bidez, azkenian Radatarrena) eta Subizako leinetxearen jaunak bezala, Nafarroako korteetan exerlekua zeukaten (militar famili gise). Noblezia zaharra eta burgesia berria junatu ziren, tituloa eta sosa!. Zeren garai haietan, Radatarrak bakarrik izena zuten, garai obeak bizi izanak! eta haien zen jauregia (leinuetxea),  XVIII. mendeko jauregi eder bat baino gehiago, erdiaroko dorretxe zahar ilun eta abandonatua zen.

Jakina zela Radatarrek diruz gaizki zeudela eta Jaurgia zela (tituloa) familia zeukan “ondasun” preziatuna ta bakarra, Pedo Goienetxek bere ilobaren ezkontzaren klausolan idatziko zuen, 14.000 “peso”ak maten duela, Jauregia berritzeko eta garai berriko eraikin ederran bere hiloba bizi  izateko. Aistion ikusia dugun bezala, eraikin modernuak altxatzen experientzia zuela, Subizako jauregiaren berreraikitzearen ardura hartuko zun eta hortarako bere aita zen bailaran berriki ereiki eta berritu ziren jauregien  estiloa kontuan hartuko du, beno Erratzukoaren estiloa kopiatuko du (Reparazeakoa ere), zeren Iruritako Gastonea XIX mendekoa da, zeren Erratzuko Iriarteako alaba Juan Bautista de Echeverria, y Latadi-rekin (Iruritako Iriartea etxeko jauna) ezkontzean, Iriarteko Jauregiaren antzeko etxea eraikin zuten.

Subizako dorretxea 1763ko uztailan bota zuten eta leku berberan urte batzutan, Barroko estiloko jauregi “baztandarra” edo… Erratzuko Goienetxetar (1754 – 1755) antzekoa ereiki zen.

Post hau egiteko erabili den Materiala:

El palacio de Subiza: Un palacio Baztanes en la cuenca de Pamplona“. Pilar Andueza Unanua. Príncipe de Viana, ISSN 0032-8472, Año nº 64, Nº 228, 2003, págs. 59-90.

Read Full Post »

Eklektizismoa.

Orain dela aste bat blog hontan inkesta bat plazaratu genun, inkesta Elizondoko plazari buruz doa eta ea zer irudizen zaizu plaza berrie galdera hairean botaz, karrikan entzuten diren erantzunak, sarean eta idatzitak, bildu nahi genun.

Hamar egun ondoren eta erantzunak aztertzeko garai dela, konturatzen gara ziberbaztandarrak (karrikan bezala) bi iritzi nagusi daukatela eta biak kontrakoak gañera, hau da; edo haunitz gustatzen du edo harras itsusia dela iduritzen zaie. Orain arte inkestan 181 botu eman dire eta portzentaiak ta emaizak ikusteko hemen klikeatuz aukera bada.

Kaka zaharra” aukera bozkatu dutenen artean edo kalean, plaza itxusie edo “vanguardista” edo sobera modernua dela erraten duten edo dugun artean, herriarekin edo inguruarekin “hausten” dula argudio bezala erabiltzen da, aipatuz herriarekin ez dula zerikusirik, herriak ere nortasuna galdu dula, eta abar, eta abar eta abar,…  Batzuei sobera pergola badirela, bertze batzuei kioskoaren desagerpena pena emanten die, erranez kioskoa “betikoa” zela. Jakinez gauzak horrela ez zirela zeren argazki zaharretan ikusten ahal denez, kioskoa ez da egon, beti toki beherberan eta ezta ere, ez da izan beti kiosko berbera.  Kioskoren aipamen hau, Iruñeko Gazteluko plazaren afera burura ekartzen nau. Parkiña iten hari zirela eta plaza hankaz gora zegola, erdiaroko hondareak agertu ondoren (harrizko etsiak), “musulmandar” hilerria aurkitu ondoren, erromatar termak argira atera ondoren…jendearia axola zitzaiena, enparantzako kasketea (kioskoa) zen. 60 urte zituen kioskoa, bakarrik kontuan hartzen zuten… “betiko” gauza zela erranez.

elizplaz1.jpeg

Bertzealdetik, plaza izan duen aldaketa hau, ez da lehendabizikoa izan ezta ere haundiena, zeren 1916tik 1925era eliza lekuz aldatu zen, 1913ko uholden ondorioz. (Argazkian Santio eliza bere jatorrizko lekuan eta plaza bestetarako apindua, egurrezko kiosko desmontagarri batekin). Baña zoko horren aldaketa edo herriaren berritzea elementu “aintzindariekin” lehenagotik hasi zen, hain zuzen XIX. mendearen bukaeran eta XX.mendearen hasieran.

Urte haietan Baztan guzia diruz betetzen da. Ameriketara joandako batzuk, han egindako negoziokin poltsikoak diruz beteta bueltatzen dira. Bueltatutako hoiek Amerikanoak (indianoak) bezala zautoko dira.

“Amerikanoak”, bere egoera berri erakutsi nahian, gehienak bere herriarako obenkuntzak sustatu edo egiteko dirua emenen dute, adibidez; 1883an Martin Plaza Lekauzera  ur publikoa eramateko lanak finantziatzen du, 1887 berdin eginen du Jaime Urrutiak Elizondon eta 1908an zerbait berdin in zuten Aldakoetxeako Irigoyen anaiak Erratzuko Iñarbil auzoan, Iturri eta lixutoki bat  eraikiz…Bertze batzuk dirua mango dute frontoiak iteko, Braulio Iriarte bezala Elizondon 1921-an aldera edo bi urte geroago Erratzukoa, Juan Martin Irigoyen ordaidutakoa, eskolak, Elbetekoak bezalaxe Franzisko Goienetxeren bidez, Oronozkoak Martin Urrutia eskuz), Lekauko kolegioa kanposantuak (Erratzukoa)…eta nola ez elizak, herriko eliza haunitz berritu edo haunditu ziren; Oronozkoa (nave bat gehitu), Lekauzkoa (kanpaindorrea), Elizondokoa, Erratzukoa (uholdearen ondorioz biak)…eta denetan, bitxia izanez arkitektu berbera parte artu zun, Lino Plaza Lekauztarra.

p1017871.JPGBaña indiano guzti guztiak egin zuten lehen gauza, bere jatorizko etxea, konpontzea, haunditzea edo berri bat itea izan zen. Eta, naizeta Indianoak dirua aparte, idei berriekin etortzen diren, mundua zautu dutelako eta “modernismoa” ekarriko duten zulo hontara, etxe berri hoietako gehienak,zonaldeko estiloarekin bat eginten dute, nahiz eta desberdintasun txiki batzuk izan; Elizondoko Martindenea, (Braulio Iriarte), Leku Eder (Migel Perochena), Erratzuko Aldekoetxea, Arizkungo Latadia 1938 erre ondoren, berritu zena Meliton eta Mateo Etxenike anaien bidez, baita ere Arizkungo Iriartenea...

Baino bertze batzuk. “modermismo” hori aurrerara eramango dute eta eraikin ekletikoak ereikiko dute. Eklektizismoa garai hoietan ematen zen estilo arkitektoniko bat zen, eta eklektizismoa kasuan proposatzen dena da, eraikinan ematen ahal direla edozein motako konbinazioak,  eta jatorri desberdiñako elementuak, bai erdiarokoak, klasikoekin  nahastua, tokiko eta geografian sakabanatuko edozen lekuko elementuak batzea, harrizkio eta forjazko etsi haundiak… eta guzti honen emaitza eraikin originala eta erabat desberdinak ziren. Estilo hau garai haietan errex  zabaldu zen Europan zehar (Frantzian nagusi izanez) dekorazio eta arkitektura errevista esker eta baita ere aberatz-berri hauen bidez zeren estilo honek ongi adierzten zitun hauetako dirudun berrie; garai berriak, bera bakarrik egindako gizona, haunditasuna, arte eta kultura zauzen dun gizona, aurrera begiratzen deuen persona…hori guztia azaldu nahi zuten estilo honetan eraikitako etxeekin.

p1017917.JPGBaztanen eklektizismo estiloan oinarritutako etxe guztiak Elizondon daude eta hoien adibide argiena Santiago kalean 39, zenbakia duen Manuelenea etxea da (gaur egungo Erasoenea). Eraikina 1904an  eraiki zen Urrutuia-Maguirena familarendako, etxeko nausia Jaime Urrutia izanez. Materialak aldetik, nahaste haundia bada, harria, ladrilloak eta pizarra eta marmola erabiltzen bai dira. Estiloaren bertze ezaugarria, etsia da eta etxeaurreko begiratoki poligonala, bertze elementu batzuekin batera, teilatua, kornisa…Bitxikeria bezala aipatu Etxearen izena Jaime Urrutiaren emaztearetik dator, Manuela Maguirena  bai zen eta gero denborarekin etxea saldu zela eta jaun berriak izena aldatu eta Erasoenea patu zioten.

Bertze etxe “eklektikoa” plaza aurrean dagoen Paularena da eta bitxia baita ere bere izenaren historioa, haue ere aldatua bai dauka, zeren hasieran, Plazarena deitzen bai zen. Etxea, Martin Plazak eraikin zun (baita ere Elizondon Datuzelay jauregia erosi berria zun), estilo aldetik Franziako eklektizismotik urruntzen da (teilatua) baña bere etxeaurrean estilo desberdiñak nahasten dira, neobarrokoa, klasikoa …1917an Donostiako Josefa Paula Fernandez, baztandar baten alarguna zena etxea erosiko du eta izena aldatuko du, gaur egungo Paularena-ra. Egia errateko ez zuen erosi baizik Donostiko San Martin kalean zeukan jauregitxo batekin trukatu zun. Dirudienez Plazarenaren nagusia Martin Plaza Iribarren Arjentinan ezkonduko da Faustina Olcerekin eta lau alaba izanen dute. Martin hiltzerakoan, hoietako bat Elvira, Ayciñenako marquesa izanen dena, Plazarena-ren jabe bezala geldituko da. Donostiara bizitzera joanen da bere senarrarekin eta han dagola alargunaren jauregitxoaz maitemintzen da eta nola Josefa Paula bere senar izandako herrira bultatu nahi duenez, bien artean eraikinak trukatzen dira. 

Bi eraikin hauek ez dira bakarrak, baita ere aipatu beharko zen kale berberan dagoen Justo-enea, 1902an Jose Ziaurriz argiñak eraikia, Justo Zozaya aginduta. Justok Cuban in zun dirua eta astion aipatu dugun bezala bere egoera berria etxearekin azaldu nahi izan zun.

Pentsatzekoa da etxe berezi hauek eraiki zirenean, herriko foroetan denetatik entzungo zela. Batzuentzat itxusiak, ulertueziñak, aintzindariak… izanen ziren, bertze batzuendako, akaso, ederrak ta dotoreak!! irudituko zizaien. Hau da, gaur egun bezalaxe, “demonioko” plaza horrekin bezala!!!.

img001.jpg

Modernismoaren garai hoiek, ez zuten bakarrik estilo berriko etxebizitzak ekarri, baizik baita ere indianoen gustu berri horien ondorioz, garai haietan aintzindaria zen arte edo “teknolgi” berri bat ere etorri zen, argazkilaritza. Zeren jakinez aberats berri horriek bere lana preziatu, erabil eta konsumituko zutela, 1898an Felix menak bere “studioa” Elizondon erekiko du. Studio honekin Elizondo, Iruña, Donosti eta Baionarekin parekatuko da, zeren halakorik ez zegoen berzerik inguru hauetan!…baina hau bertze historio bat da eta bertze post bat izanen da. (goitiko argazkia Felix Menaren argazki bat da Elizondoko studioan atraia  1904an aldera. argazkia viejas-fotos.blogspot.com blogetik artuta dago.)

Post hau iteko Jose Javier Azanza Lopez-en “Aproximacion a la arquitectura de los americanos en Navarra” liburua erabili da, liburu interesgarria eta gure inguruko hainbertze eraikinen kontuak aipatzen duna.

Read Full Post »