Feeds:
Bidalketak
Iruzkinak

Archive for the ‘Uncategorized’ Category

Lorkako Iruritarrak.

Jakina da, Murtziar batek solasten ba zaitu (erdaraz) , –iko, -ika txikigarria erabiltzen duenez solasterakoan napartar baten  antza dula eta hori horrela omen dala diote, Napartarrak  XIII. menudean Gil Garces Azagra jaunarekin batera ( Aragoiko Pedro III.a izango zenarekin) Murtziako konkistan ondoren (taifa islamdarra) lurralde hori jendeztatu edo populatu zutenetik.

Murtzia aldean, Lorka, Orihuela eta Kartagenan inguruan gehien bat, napar toponimiaz gain (Balsicas, Corverica, La Manchica….) Navarro abizena arras edatua da. Navarro aparte , Tudela, Legaz, Iriarte (Liarte), Fortun…aurkitzen dira, eta Kartajenan, abizen nagusiena Monarris da (jatorrian Munarriz Lizarraldeko herria zena).

Ez dakigu  hasierako “berreskuratze” (reconquista) hortan baztandarrak izatea Gil Azagraren menpean, zeren natarra izan arren Aragoien lurrak zituen eta kanpaina hau Aragoiko erreinuaren aldetik parte hartu zun, baina bai dokumentatua dago, mende batzuk geroxago baztandar presentziarik, bederen Lorka hirian.

Lorka udalerria 89.606 biztanle inguruko (2007 errolda) hiria da, eta han Santiago Eliza eta Columna miliaria  (aspaldiko Vía Heracle bidearen seinalea) ondoan, hiriko (hiribarnea) kale garrantzisuenan (Corredera), XVI.mendeko jauregi eder bat altxatzen da. Estilo errenazentistako jauregia, hirian mantentzen diren garai hoietako eskaxetako eraikin bat da, eta bere balio arkitektonikoarengatik bakarra (eraikin zibilen artean) “interes haundiko” eraikina bezala katalogatuta dagona.

1556an Sancho Martin Leones capitaina, Jauregia eraikitzea mandatu zuen, eraikina bi fasetan ereiki zen eta mende bukaeran (1596an) amati ziren lanak. Leones kapitaina bi alaba zituen: Catalina eta María. Bi alabak Nafarroko iparraldeko bailara baten bi anaiekin ezkondu ziren, bi anahiak herriaren izena zeukaten abizenez, bi anahiak Sancho de Irurita eta Martin de Irurita hidalgok ziren. Handik aintzin eraikina “casa de los Irurita” edo “palacio de los de Irurita” gaur gun artio ezagutuko da. Leones Kapitaina hiltzerakoan etxearen nagusia Santxo Irurita inane da (alaba nagusiarekin ezkondu zona).

Captura de pantalla 2019-02-20 a las 22.21.27

Ortoplanoa. Casa-palacio de Los Irurita. 2008. XXIII Jornadas de Patrimonio Cultural de la Región de Murcia

Santxok eta Catalina bortz ume izanen dute: Martín, Melchor, Gaspar, Juan de Alburquerque eta María de Irurita Leonés. Meltxor Irurita izanen da urrengo etxeko jaula, honek erreinuko alferez nagusia izanen da eta Leon Marin-Gebara erregidorearen alabarekin ezkonduko da (Gebara Arabatarrak izan arren, jatorriz nafarroako leinuetxea).  Irurita familia gebaratarrekin elkartzean Lorkako familia ezagunena eta botoresuentako bat bihurtuko dira. Meltxorrek eraikina akituko du eta gaur egun ikusten den armarria zinzelatzea aginduko du ( Leon-Marin-Gebaratarren armarriari garrantzia emanez).

Captura de pantalla 2019-02-20 a las 22.20.30

Casa-Palacio de Los Irurita 1920 inguru. (argazkia; Menchón. Colección Fondo Cultural Espín).

Iruritarren etxe renacentista, mendez mende moldatua izan zen, Eraikin berri bat alboan isatsiko dute,  XX.mendearen hasieran, garaiko modako estilo “ekleticismoa-aren” apangarriak itsatsi zioten; larraina burdinez eta kristalez estaldu, miradorearen forja..aldaketa arkitektoniko  guzti hauek egitea eta estilo arkitektoniko ezberdinak mantentzea eta nabaritzea egin dute Irurita etxea  egine dute  interes kulturaleko ondarea izendatzea eta eraikin bereizia, xelebrea eta bakarra izatea Murtzia osoan.

Gaur egun, Iruritarren jauregia zahar berritze lanetan dago, 2011an izandako lurrikararen ondorioz arras kaltetua gelditu zen, jatorrizko dorrea bota behar izan zen eta barrukaldeko zati haundi bat ere erori zen, fatxadak ere kalteak jaso zituen.

Post hau egiteko erabili den materiala:

Antiguedad y blasones de la ciudad de Lorca y historia de Santa Maria

Revista Hidalguía número 110. Año 1972. Familia Alburquerque-Irurita (Lorca)

Casa de los Irurita. cosasdelocra.com. bloga

ARQUITECTURA CIVIL DEL SIGLO XVI EN LORCA: ESTUDIO HISTÓRICO-ARTÍSTICO Y ARQUEOLOGÍA DE LA ARQUITECTURA DE LA CASA/PALACIO DE LOS IRURITA, OBRA TRAZADA POR JERÓNIMO QUIJANOGarcía Sandoval, Juan, Precioso Arévalo, Mª Luisa. XXIII Jornadas de Patrimonio Cultural de la Región de Murcia, 2012, ISBN: 978-84-7564-635-0

 

Advertisements

Read Full Post »

XIX. mendera artio Baztan haraneko alkatea, (Pirineotako bertze haran bezala)
ballarako epailea eta “capitan a guerra” ere zen.  Guerrako Kapitana bezala  herritarrek mobilizatzea eta armatzea (armaz hornitzea) ahalmena zeukan (alardea). Halako egoera ez zen zergaitik gerra izan behar, baizik nahikoa zen mugako haranen arteko edozein istilu, abere-lapurretak etab. Dei honetara balleko gizon baliagarri guztiak (18 eta 55 urte tartekoa, etxeko nagusiak eta maisterrak) joan behar zuten.
Gerra-kapitain hauek autonomoak ziren eta prinzipioz ez zuten zertaz obeditu behar goiko aginte bateri eta ez zieten foru-agindu espezifiko bateri heltzen ere. Arriskua desagertuta “armada herrikoia” desegin eta bakoitzak bera gauzeteara izultzen ziren.

1.792ko abuztuaren 10ko gauen, Parisen  erakunde iraultzaile berriak babestuta (Parisko Komunak) , matxinoek Tuileries Jauregia hartu zuten. Erregeak eta erreginak preso amaitu zuten. Biltzar Legegilearen sasoi azkar batean, monarkia ezeztatu zen. Frantziako beste hirietara gutun bat igorri zuen Parisko ereduari jarrai ziezaioten gonbitea egiten.

1.792ko irailaren 20 konbentzioa (gobernu berria) konstituzio berri bat idazteko helburu zuela. Franziako de factoko gobernu berri honek, hurrengo egunean monarkia deuseztatu zuen, sortzen da, Frantziako Lehenego errepublika!

Baztanen, uda horretan (1792ko ekainetik) alkatea, Juan Bautista Etxeberria Latadi Iruritarra zen. Alkatea indiano klasikoa zen, 1743an Iruritako plaza beran dagoen Iriarte etxean (orduen baserri etxeko itxurarekin) sortu zen, 13 urtekin Nueva Españan dago (Mexiko). Almozen batean aprendiz gise egon ondoren, 19 urtekin negozitan hasten da, Conpañiak eta dendak sortzen, ereikitzen, saltzen… ibiliko da, dirutza aunitz eginen du eta 1.785an denda batekin Mexikoko hirian erekita ( ta gananziak barkoz ekarriz) Baztanera bueltatzen da.  Urte bertan ta 40 urtekin Erratzuko Iriarteako María Micaela Gastón Iriarterekin ezkonduko da eta Iruritako sortetxea emaztearen antzekoa berrituko du eta erran dungun besaba 1792an Baztango alkatea izendatuko diote.

0009362

Iriartenea edo Iriarteko Gastonea palazioa. Irurita. Argazkia Nafarroako enziklopedi

 

Frantziako gertakizunak bai Alkateari ta bai bertze jautxoei kezkatzen zaie, beldurra dute prinzipio hoiek baxe Nafarroan eta bereziki Baigorri-ko Haranean ezartzea,  «bere erlijioaren garbitasunak babestetu behar dira», “Baztán-eko naturalen artean,  antzeko ideia oker eta kaltegarriko efektuak ez hedatzea” idatzi eta azalduko du. Kezka ez zegoen soilik mugako bailaretan, Spainiar monarkiak ere pausuak ematen hasi zen eta urte horreko urriaren 17an  Colomera-ko kondea (Nafarroako Erregeordea), armak Erlijioaren eta  aberriaren alde hartzeko eta arbasoak egin zuten bezala (?) posizioak eta sakrifizioa ieteko komendatzen dio gure alkateari. Birreia aipatutakoaren ondorioz alkateak, urriaren 30eko Gutun baten bidez, esku tartean zeukaten zeregin larriaz solasteko eta eztabaidatzeko 14 herriko juradoak deitu (bertze pertsona “ikasi” batzuekin batera) zituen.

Udala bilduta, 1.792.eko Azaroaren 4an, alkate jaunak eta guerrako kapitaina bezala  Juan Bautista Etxeberria Latadi (kargudunekin batera), Baztanek 8 konpañiatz (konpañia bakotxak 95 soldaduzkoa bere Kapitain, Teniente, Su-teniente eta ttunttuneroarekin) osatutako batallón bat prestatzea erabakitzen dute, Batallonaren koronela Alkate jauna Juan Bautista Etxeberria  Latadi inane da, Teniente Koronela Martin Jose Etxenke eta Sarjentu Nagusia  Jose Joaquin Gaston. Oro-har, 760 soldadu, 24 ofizial (konpañia bakoiza 3 official jeuken) eta doike! 8 ttunttunero!

Baztango armada ttipi hontako konpañien ofizialak “On” izanen gain erdara jakin behar zuten (Spainiako armadarekin elkar ulertzeko ) eta beren menpeko soldaduak ezagutzeko beren herriko konpainian aritu behar ziren zeren idea, ahal zen neurrian konpainietan herri berekoak izan behar ziren (bertzenaz bertze herrikoekin batu beharra); 1º konpñia Erratzu zen, 2º konpañia Arizkun, 3.a Irurita eta Aniz, 4.a Almandoz, Oronoz eta Elbete osatzen  zuten, 5º konpañia Azpilkueta Lekaroz, 6.naZiga eta Gartzain, 7.na Berrueta eta Arraioz eta 8º konpañia Elizondo

Baitare azaroko bileran  gelditu zen, etxe batek  adinagatik  edo jabe-faltagatik, edo bidezko beste arrazoigatik  gizonezkoa ezin bazuen prestatu lagundu (pagatu) beharko zuen eta ezin zutenak udalako “potea”rekin ordaiduko zen. Heritarren sosekin ere aleak eta elikagaiak erosivo miren eta armak…Azaroaren 17an Iruñean eskatu zuten: 760 fusil, bere baionetarekin, gehi 1.500 libera bolbora, gehi balak, gehi 1.000 sukarri ( eta 760 ezpata. Bortz egun beranduago, Azaroaren 22an, Iruñetik erantzungo dute: 528 fusil bere baionetarekin, 570 libera bolbora, 18.240 bala eta 1.000 sukarri…ezpatai buruz ja!. Nola ez zen fusilik denentzat herritarren artean eskopeta hoberenak hartu zituzten.

Alkateak eta orain koronelak, 1972ko abenduaren 15an siñatuko du armatura egon ondoren soldadu bezala mugitzen ikasteko instrukzioa behar zutela eta abendu, urtarrila eta otsailako gauak bilduko ziren horretarako eta besta egunetan berriz tiro praktika eginen zuten.

1793ko urtarrilaren 21ean, Frantziako Konbentzio Nazionalak Luis XVI.a erregea gillotinan hilarazi zuen. Gertaera horren ondorioz, gobernu iraultzaileak eta Espainiako borboitar monarkiak eten egin zituzten diplomazia harremanak. Martxoaren 7, Frantziak gerra deklaratu zion Espainiari 10 egun beranduago Baztandarrek enteratu ziren gerra zeudela.

Martxoan, Alkateak, gerora (1794ko martxoaren 4an siñatuko du) “Manifiesto Del Valle del Baztan” izenarekin ezagutuko den texto idazten hasiko da, urte oso batez (1793ko martxo 3 tik 1794ko martxoaren 4 arte) Baztadarrak gerran aritutako kontuak kontatzen du, muga zaintzea,  Berderiz eta Izpegi, Erratzuko defentsa, ejerzito regularren iritserak, non akuartelatzen dira, komendanten arteko komunikazioa…urte gerra bateko kronika ds (udaletxeko artxibategian dago). Alkatearen bidez ere badakigu ejerzitoarekin kezka badela, hauek (gehienbat zalditegia ) elikatu behar dira  eta ez da errexa. Baita ere heritasuna elkarri dutela, hospitalak ereiki dutela (Arizkungo konbentua…) Baigorritarrak eta baztandarrak ez zaiela ezer desberdintzen (itxuraz!).  Baztango armada ttipiko lehen hila izanen da, 4. konpainiakoa, (Almandoz, Oronoz, Elbete), Tomas  Argain.

Udaberria (1794koa) tirabiraz beteta egonen da, ondarrian, ekainan gerra hasiko da. Frantziar osteak eraso egin zien espainiarrek Berderizen (Baztan) zituzten fortinei, eta baita Izpegikoa. Amaiurren ere portua (Otsondo) hartuko dute. Lehenengo ihesaldiak emanen dira, bai ejerzituan eta bai herritarren artean.

fda4dcd91c33eda9527e910efd2f161c

Iparraldeko euskal tropak. Euskal itzilariak-Eskualdun Xaserrak infografia figurines 2012

Ekainean lortutako garaipenen ondorioz, frantziarrak Baztan haranean sartu ziren.  Uztailaren 10 Elizondora urbiltzen dira eta 23an, erasotzen dute,  gero Irurita, Doneztebe…. baztandar aunitz alde egin dute hoien artean gure alkatea (bere familia ekaina aldera Etxurira joana zen).

Alkatea Almandotzen geldituko da, baztandar pile belate pasten hari dira Ulzama eta Iruña aldera. Zama eta bere gauzak soinean daramate, Almandoztik alde egin duen ejerzito espainarra herritarrei bahitu die zamariak ta. Armada ttipia desegin da eta alkatearekin 2º Batallon de Voluntarios de Navarra  soilik dago.  Momentu hontan alkatearen ardura Baztango artxiboa salbatzea da “Artxibategiko Dokumentuak, baztandarren merituak goresten dituztenak…los privilegios con que han sido autorizados por los gloriosos Reyes», ” protokoloak”…Hortarako erregeordeari 20 caballeriza eskatzen dio, posible dela frantsak herriak arpillatzen ari direla eta errexà izanen zela adierazten dio.

Alkatea uztailaren 31 segitzen du Almandotzen, kontatzen du frantsak (baigorritarrak) Elizondotik Ziga ta Anizera, etxeetan  ebastera sartzen direla, arpilatzen daude, gauzak hausten, puskatzen eta urratzen eta konfiantzazko person batzuk bidali dula Irurita, Elizondo eta Garzainera berriak jakiteko; non daukaten kanpamendua, zenbat diren…jakina zula Lekarozen caballeria zegola (1550 zaldi) gaskonak okerrenak zirela, prisioneroak armatu eta lehen lerroan jartzen zutela..

Abuztuaren lauan eta artxiboa errekuperatua, alkatea bere familiarekin Etxaurin elkartuko da. Handik sahiatuko da Nafarroko korteari Baztango egoera delikatua azaltzea. Gerra irauten dun biztartean bosgarren semea izanen du eta familiarekin Lizarran biziko da.

Urte bat geroago, 1795ko Abuztuak 4an Basileako trataduaren siñatzearekin gerra aimaituko da eta alkate lanetan segitzeko (bi urte gelditzen zizaion) Baztán-era itzuliko da ( irailan). Bere kezkak; artxiboa Udaletxera itzultzea eta Haranaren bizitza normalizatzea dira. Iruritara iristean, bere Etxera itzultzean, Iriarteara, egoera txarran aurkitzen du; leihorik gabe edo ondatuak,  burdinako balaustrado-a gabe,  lurzoruko zurra odol idortutako orbanaz betea (hospitale gise erabili zen casa-palazioa), estalkirik gabe, alzairuak desagertuak…, bi urte kostatuko zaio etxea konpontzea eta biztartean Elizondon biziko da. (Familia Iruñan geldituko da). Garai haitan zurrumurruak zabalduko dira erranez baztandarrak gutti engin dutela erlijioa eta aberria defendatzeko, ihes egin zutenei koldar utsak zirela deituko diete eta gelditu zirenei, berriz kolaboratzaileaz leporatzen diete. Alkatea irudi hori garbitzea sahiatuko da eta ondarrian bai Urrutia teniente koronelaren, eta Kolomerako kondearen ( erregeordea gerra garaian) onarpenekin irudia garbitu zen. Bai Teniente koronela (gerra hasieran Baztanen egon zela) eta bai kondea adierazi zuten, Baztandarrak (los Nobles y Bizarros Baztaneses) leialtasunaren oinordekoak duinak direla eta erreinuari eta bere magestadeadi amodia….bla bla bla…

Onarpenekin konten egonda eta alkate lanak amaituta Iruñara bere familiarekin bueltatuko da eta Baztanera urtero udako hilabeteak pasatzera etorriko dira.

P.D Baina dena ez zen poza, Juan Bautistak gerra ondoren ekonomiko momentu txarrak pasten ari zen. Dire aunitz gastatu zun Iriartea berritzen eta Mexikotik…dirua ez zen iristen. 1796 Espainia gerran zegoen Inglaterrakin. Inglesak hainbat itsats gizonei patente de korso lizenzia eman zien eta hauek ameriketatik etortzen ziren barkoek erasotzen zuten, bere dirua ekartzen zion itsatsontzio bat baino gehiago piraten eskuetan akituko zuen. Erten da amerikan gazte garaian egindako lagun batik (Kadizen bizi eta negozioak zuena) dirua bidaltzen ziola eta horrekin aurrea atera zela.  Gero frantsetada etorriko da  eta berriz ballara frantsen eskuz eroriko da, Amerikatik independentzia hotsak entzunen dira…eta ez ziren garai onak izanen konmerziorako. Azkenian 2016 an 73 urtekin Iruñan hilko da.

Post hau egiteko erabili den materiala:

LOS PALACIOS CABOS DE ARMERÍA DEL NOBLE VALLE Y UNIVERSIDAD DE BAZTAN Y EPISODIOS PATRIÓTICOS. Revista Bascongada. Manuel Irigoien.

LA GUERRA CON LA CONVENCIÓN FRANCESA Y EL VALLE DE BAZTÁN. El Alcalde y Capitán a guerra don Juan Bautista de Echeverría y Latadi. NAFARROAKO KONDAIRAREN HIRUGARREN BATZARRE OROKORRAPamplona, 20-23 septiembre de 1994. Gaspar Castellano de Gaston.

Entre el Valle de Baztán y América.El indiano Juan Bautista de Echeverría y la casa Gastón de Irurita. Ediciones Eunate.2014. Juan Bosco Amores Corredano / Gaspar Castellano de Gastón

Read Full Post »

1938kourte bukaerako abenduan, gerra zibila aurrera zijoan, faszisten Nafarroako ejerzitoa (nafar brigadak, errekete tezioak, bandera falanjeak eta erregularrak) Ebro ibaia  gurutzatuko dute, Frankok Catalunyako erasoa hasiko da.

Tenore berberan, 1938ko abenduan  Baztanen, faszistak jauan ta gabe ziren bailarako zoko guztietan. Lekarozko kolejio General Mola hospitala da eta eta egun haietan Ebroko batallako nazional zauritutaz betea dagoa (Azaroan 185 zaurituta iritsi ziren) Ebron baztandar haunizt badire uda  aldera azken “erreklutamientoa” egin bai zuten. Soldaduak, Guardia zibilak , Erreketeak,  Falajistak  nagusi dira. Falanjista eta errekete karlistak (1937tik Falange Española Tradicionalista alderdian batauak izan dira,) guardizibilekin batera, muga babestu, inguruak arakatu, trenaren trenbideak zaindu  eta herrietan patrullatzen dute.  

Patrulla hoietako bat, abenduaren 15an (erribera aldeeko hiru falanjistaz osatua) Elizondoko Opoka zubia zeharkatzen duen persona bat, Lekueder etxearen inguruan atzemanen dute. Gizonak korrikaz ihes eginen du gasnategi aldera eta falanje tradicinalistakoen patrulla tiroka hasiko da. Pueyo herrikoa zen falanjistak bizkarran emanen dio tiro bat, gizonearen bizitza hor bertan akabatuz.

724-eskelaangel_tokikom_200x200

Angel Mikelarena Ayoroa “Labaki”

Hildakoa Angel Mikelarena Ayoroa “Labaki” zen, jaiotzetz Elgorriagakoa baiana Arizkungo Mejikokobordan bizi zena, 30 urte zituen (1908-10-1/1938-12-15) eta emaztea haurdun eta bortz ume uzten zituen. Bere groppa Elizondoko hilerrian lurperatua izan zen.

Pasarte hau, Pedro Esarteren “El contrabando en Baztan. Contado por sus protagonistas” agertzen da eta kontatzen digu  hilketaren biharamunean Juan Miguel Opoca bere etxe ondoan, presaaren ubidean 300 sedazko mediazko paketea ageri zela aipatu zuen. Bera ez zekiela paketeaz ja dekaratu zuen eta modu beren baita ere egun hartan inguruan zebilen testigu bat, Jose Resino ohial saltzailea.

Esartek aipatzen duenez dirudi Angel zamalaria zela, baina duda dan zama utzi zuen utzi beher zun tokian edo zubitik bota zuen patrulla agertzen ikusi zuenean?….edo auskalo” ez bat ez bertzea ez zuela zerikusirik . Falange tradicionalek “gatillo errex” zirenez edozein gauz! Angeleren hileta ez zen urte horretan bakarra izan patrullero faszista hauen eskuz, hilabete batzuk lenago Manex Cicambre (hiritar frantsa) Lauretx benta inguruan patrulla batek hil omen zen. Apirilan,  sabelan tiro bat emanda Maria Franziska Iturralde neska gaztea hil zuten Berroetan, Uztailan Oronozen Miguel Catalan Areyano gizona. Urrengo urtean Amaiurren,  Nikasio Zalakain eta Lino Mitxelena gazteak, patrulla batek hil zituzten. Tiroketa hortan eta sabelan zaurituta geratu zen Tomas Sanchez arotza

Post hau egiteko erabili den materiala;

El contrabando en Baztan. Contado por sus protagonistas. Pedro Esarte Muniain. Pamiela 2011.

TTIPI-TTAPAN familias argituratutako estela

Read Full Post »

Izenburuko galderari erantzunez, doike, haise eta fite erranen genun Hegoladean dagola, Pirineotako alde huntat eta ez harat, …bai? ,halaxe da? beti izan da hola? non da Baztan dermioko lurrak, Pirineotik iparraldera edo hegoaldera? akaso Iparraldekoak gara?

Historioari (idazkera sortu zenetik gaur arteko aro historikoa) kasu ematen badiogu 980. urtean Lapurdiko apezpikuaren Arsius Laburdensis episcopus texto bstean, aipatzen digu zeinek diren bere dominuak, menpean duten eremuak, adibidez; vallis Cirsia (Garazi), vallis Bigur (Baigorri), vallis Ursaxia (Orzaize) …eta  Bastan item vallis usque in medio portu Belat. Hau daBaztan bailara Belate artio! Horrez gain baita ere dio vallis Larin (Doneztebe) eta terra Ernania (Hernani) eta Sanctum Sebastianum (Donostia) daudela eta agintaria  Gaskoniako dukea  Antso Gilen edo Guillermo Sánchez de Gascuña (Willelmo Sancio) da.

Dokumentu hau garrantzi haundiko textua da, historioan lehen aldiz Baztan agertzen den textua da X. mende bukaeran Baztan bailara ageri da…Belate leporino. Baina…adiuak diotenez textua hau faltsua da, beno, diote hizkien grafiagatik ezin dela X.mendekoa baina agertzen den guste, erraten duen guzti egie da (urrengo mendetan egindako kopia)
Urte batzuk geroago (1027) Iruñeko erregea Antso III.a Gartzes Nagusia dena, bertze dokumentu batean baina kasu hontan Iruñeko elizbarrutikoaz dio; Terminoak , vallis de Roncal, et Sarazacio , Aezcoa, Erro, usque ad capellam Sancti Salvataris (Orreaga), …Belateko leporaino! Hontan ere argi dago Baztan ez zagoela Iruñeko apezpikuaren menpean eta Belaten  Baiona eta Iruñea artean muga zela, hau da! Gaskuñako edo Waskoniako (Vaskonia) dukado eta Iruñeko erreinuaren arteko muga Belaten dago? 
Baina hau noiztik da? berriki?edo…aspalditik? ba dudarik gabe erromatar garaitik. Erromatarrak euskaldunei gaur egun Nafarroa osoa, Gipuzkoako zati bat, Aragoiko mendebaldea eta errioxakoei “Vaskonak” deitu zioten, Pirineoko bertze aldeko euskaldunak (Aquitanian) Tarbeliarrak deitu zieten. Erdien Baztan!, tarbelliarra zen edo baskona? Erromatarren Hispanian edo Galia zen?…ba nola administratzen zuten ikusita, probintzietan edo Convestusetan dirudienez, Baztan tarbeliarra zen, Galia! Belaten hasten zen eta Belatetik hegoalderaz (Ultzaman hasita) Hispania .
Vascones-ak Pompaelorekin lotuak ziren eta hauek (Augustazesarekin (Zaragoza), Hispania. Tarbelli-ak Aquae Augustarekin (Akize/Dax), Akitania, eta Akinatar biztaleak  Burdigalarekin (Bordele), Galia.
novempopulania

novempopulania Irudia unaodiseamedieval.blogspot.com

Erromako Inperioaren estrukturan IV. mendean Baionako eta Iruñeko elizbarrutiak antolatuak daude. Erromako admiistrazioan, civitas (hiri) bakoitzak bere municipium (lurraldea) kontrolatzen du. Kristau Elizak estruktura berbera erabiliko du “civitas-en”  apezpikuaren egoitza jarriko dute eta handik bere elizbarrutiak (diocesis) kontrolatuko du. Mende hontan (300/400) Aquitanian bertze galiarrengandik berieizteko Novempopulana (Garona ibaitik Pirinio mendietaraino, Bidasoa eta Oiartzun ibaiak barne) probintzia sortzen da (Bederatzi herri ziren, hortaz latinez “Novem (bederatzi) Populi (Herri)).Novempopulana babesteko kaserna bat eraiki zuten Lapurdo (Baiona) .
V.mendearen asieran hain justu 406,urteko Abenduak 31an alanoek, vandaloek eta suebiarrek Rhin ibai hormatua zeharkatu dute eta Pax Romana… puskatu zen.
Erromatar inperioa eroriko da, ustelkeria, deskontrola jendeak uzten ditu hiriak, gerrak erromatar artean edo bere militar artean (godoak), barbaro kontra…zibilizazioaren buakera da, baina zerbait mantentzen da, Eliza eta bere estruktura!
Hispanian barbaro herri bakoitza zati  bat hartu, alanoak eta vandaloak hegoaldean eta Galizian suebiarrak. Bakarrik Tarraconensis Probintzia , hau da, Ebro Harana, erromatar inperialen eskuetan gelditzen da. 418. urtean Honorius Erromako enperadoreak, egoera kontrolatzeko  Walia wisigodoen erregearekin itun bat adosten du. Wisigoduek “barbaroen” kontra eginen dute, lehenik Akitanian eta gero Hispanian, Horren ondorez Bisigoduek Tolusko erreinua eta Toledokoa sortuko dute. Gero Galian Frankoak etorriko ziren, bisgoduak bota eta 600 aldera (VII.mendean) baskoiak edatzen ari zirela Baskoniako Dukerria (baita Waskonia eta geroago Gaskoiniako dukerria) marka frankoa sortu zuten.
Dukerria Akitaniako mugetan baskoiak (Vascones) kontrolpean izateko sortua izan zen. Vaskoniako dukerria aintzinako Novenpopulania probintzia erromatarra eta, (garai jakin batzuetan) Pirinioen hegoaldea eta Iruñea inguruko eskualdea hartzen zuen.
Mendeak pasta, VIII. mendea musilmandarrak agertuko dira , 778an Orreagako gudua, gero musulmandarren erasoak Iruña bere eskueta erortzen d. IX. mendean hegoaldean Banu Qasien boterea sortzen da, 814an, Karlomagno hil berria Iruñeko matxinada frankoen kontra edatzen da. Karolingiar inperioaren aurka ziharduten baskoi jauntxoen artean Eneko Aritza buruzagi nabarmentzen da, Vaskoniako dukerria Iruñaldea galtzen du, Iruñeko Erresuma sortzen da, 840 Bikingoak Vaskonian, Baionan portua izanen dute eta ia ia 150 urte egonen dira Gaskonako dukea  bota artio. XI.mendearen hasieran  Baskoniako dukerria (Gaskonia) desagertuko da, Antso Gilen ondorengorik gabe hil ondoren. Dukerria desagertuta Antso III.a Gartzez Nagusia “Euskaldunen Jauna”, “Rex Íberícus” eta “Rex Navarrae Híspaníarum” deitua Lapurdikobizkonderria sortuko zuen bere lehengusu Lupo Antsorentzat eta berau Baionan finkatu zen. Mendez mende gure igurua  aldatu da,  baina …Elizaren estruktura mantentzen segituko da mendez mende.
1106. urtean Erromako Papa, Pascal I.nak, bula bat emanen du mugak finkatuz. Elizbarrutiaren barnean Baztan (eta Bidasoaldea) Baionakin dago eta hola izan zen 1566ko apirilaren 30 artio. Kanpotik etorritako, Felipe II-ak, (Espainiako erregea), hala eskatua, Pius V-ek oneritzia emanez, Baztan Iruñeko elizbarrutian sartua izan zen.
Baztango eliza 600 urtez Baionako elizbarrutian egonen da, Baztan Galian zagoelakoz, tarbeliarrak ziren,  ez Baztan bakarrik, Bisasoa guzia ere. Erromatarrak Belate ezarri zuten muga.
 Pierre de Marca historialari bearnetarrak (1594-1662) eta Nafarroako parlamentuko lehendakaria izana, bere “Marca hispanica sive limes hispanicus, hoc est, Geographica & histórica descriptio Cataloniae, Ruscinonis, & circum jacentium populorum” (Frantzia eta España arteko muga diseinatzeko bildutako dokumentuak),liburuan zioen bezala “vallem Bastanensem… pertenire ad Gallias” (Baztandarren bailara Galietakoa da).

Galietakoa izan arren afera da politikoki Baztan Iruñako erresumera begiratzen dula eta 1025. urtean, Antso Gartzia III-k, Handia, “Euskaldunen jauna”, Baztango “tenentzia” sortuko du. Baztango Jaurerria  Semen Otsoanitzen alde sortu zuen (urte batzuk lehenago Lapurdiko bizkonderria sortua zuen). Semen Otsoanitz  Jauregizarreko, Amaiurko eta Iruritako jauna zen eta Baztango Lehenengo jauna izanen da.

Urrengo mendean 1132.urtean Alfontso I.ak Baztango erregetzat jo zuen bere burua, Zangozan, gero kaperatasun kolektiboak etorriko ziren…pensatuz baztandarrak  politikoki  nafarrak zirela baina  espiritualki lapurtarraki…mugaldekoak!

 

 

Post hau egiteko erabili den materiala.

Euskal Herriko dukerria

Auñamendi enziklopedia

Historia de Baskonia. Nabarralde (2009)

unaodiseamedieval.blogspot.com 2011

Erratzuko kontuak bloga

Wikipedia

Read Full Post »

Ardo gorri naparra kanta gise, honetan harri gorri baztandarra kantatu behar!.  Baztango harri gorria (grixa ere) gure eskualde eta iguruko arrobitan atratzen den (edo zen) harearria eta marmola da, Rojo Baztan izanarekin komerzializatzen da.

Gure paisai hiritarran harri gorria nabarmen haundia eta protagonista da, gure etxe, jauregi, dorre, borda, Eliza, espaloi, estela, hilobia, frontoietan…dago, eta egoteagatik bailaratik kanpo ere!  kondaira “urbano” bat dionez bezela, Moskuko metroan Baztango harri gorriaz egin zuten! Almandozko arrobiatik eraman (han grixa atratzen zuten)…baina,  kaka zarra ta gezurra galanta!

Moskuko metroa 1935ko maiatzaren 15an ireki zen eta diotenez arras ikusgarria izan zen garai hoietako 13 geltokiak marmol ezberdinez estaliak eta apainduak zeuden, marmol horiek Ukrainia, Uraleko arrobietatik, Georgia, eta Kazahastanetik ekarri zen. Urtetan zehar geltokiak ireki joan dire (160) eta mármol eta granitoz estaliak izan dira eta harri gorria nabaria da baina ez Baztandarra. Jakinda ere Baztango harria komerzialki 1965 Marmoles de Baztan enpresaren eskutik hasi zela, zalla da pensatzea “guerra fria”-ko garai hietan Baztan-URRS komerzio zuzen bat izatea.

 

Ez Mosku gise hain urrun, baina bai Europa beran. baztango harri gorria eraikin historiko batean aurkitzen ahal dugula hain justu Bruselasen, Bruselasko Saint Hubert galerian. Galeria hauek 1847 ereiki ziren eta Europako  lehen komerzio-galeriak izan ziren. luxu bat. 70-80 hamarkadetan zaharberritze prozesu bat jasan zuten eta jatorrizko mármol gorro txafla batzuk aldatu eta garai bateko arrobiak agortuak zeudela konturatu zirenean, Baztandik hainbat txafla eraman zuten. Gaur egun kristalezko ganga batez estalita 200mko dendez eta bolangeriz betetako galerian pasaiatzerakoan bailara hontan atratako harriaz inguratua aurkitzen ahal gara.

galerias-saint-hubert

Bruselas Saint Hubert galeria

Frantzian, Toulouse hirian Rangueili izeneko hospitala harri gorrizko (rojo Baztan) estaldura du. Baita ere bertze empresa katalandar bat Oharrizko Harri-Lan empresetik harria erosi eta Monakoko hospital baten etxeaurrea (fatxada) egin zuen. Oharriztik (Lekaroz) baita ere harri gorria atra zen Luxenburgo altera, han habitat bizitoki eraikin izan ziren.

Jakina da, Portugaldar kamionero batek trailerra haregorrizko sillarez, motxetaz, eta eskinaz bete eta Algarven gjutit gora behera hemengo etxe antzekoa  eraikin zula, doike! armarria eta guzti! eta baita jakina da urte aunitzetan marmoles del Baztan bezero haunitz ameriketan bizi diren baztandarrak zirela eta marmol gorrie tonelka bidaliak izan dira.

Bilbao_-_Edificio_Artklass_3

Arklass eraikinaren irudia. wikipedia

Euskal herrian zehar ere Baztango harri gorria-ren (gixa ere) presentzia nabaria da. Kanbon (Lapurdin) emparantza bai losetak, arlautzak  eta bai eserlekuak Baztango harriez egiñak daude (grixa/gorria). Bilbon, Bilboko zabalguneko eraikin modernista gehienak Rojo Baztan eranskinak dute.  Bruselasko galeria bezala eraikin hoien jatorriko harria “Rojo Ereño” zen eta hau ere agortu ondoren, berritzerakoan “Rojo Baztán”  harria hartu zuten; Arriaga antzokiko sarrera, Metrpolitanoa, zabalguneko hainbat portalak…Baita ere Bilbon 2011an Robert Krier eta Marc Breitman arkitektoek diseinatutako Artklass, eraikin ezagunan Baztango harria erabili zen, eraikin hau bi ganga ditu bata urre kolorekoa eta bestea berde. Urrezko gangan hizki gorriz eta eskuaraz Ezina, ekinez egina idatzia dago.

Donostin Kursaleko zintarritan (bordillo) aurkitzen dugu, Lazkaoko kultur etxean; Nafarroan  Labrit hoteleko etxeaurrean, Hegoalde Ikastolako frontoian, Kaparroson Espaina plaza Baztango harriz gorriz egiña dago….eta Euskal Herritik kampo Oviedoko alde zharreko kaleetan, Madrilgo hainbat bizitokitan, berdin Valladoliden, Palencian….

kantaz hasi garenez, kantaz bukatuko dugu eta 2015ko Oinezko kanta zion bezala  Baztandik mundura!…kasu honta harriz harriz!.

Porzierto Baztango gorria lurreko oxidoarengatik da, gero eta burdin gehio gero eta gorriago.

Post hau egiteko erabili den materiala.

www.buendiastour Bruselas.

Rocas ornamentales del País Vasco y Navarra (II): el ‘Gris Deba/Rosa Duquesa’ y el ‘Gris/Rojo Baztán’. Tierra y tecnología webgunea.

El “Espectáculo de Piedra” del Metro de Moscú Litosoline.com webgunea

 

 

 

 

Read Full Post »

Le Bastan

DSCN1329

Garapen arkuko ixkin bat. Argazkia Pello San Millan

Oh la la! Paris! argiaren hiria, Eiffel dorrea (Tour Eiffel), Tulleriak, Louve museoa… eta Eliseo Zelaien hiribidearen amaiera Garaipen Arkua (Arc de Triomphe)… eta… honen ixkin batean, marmolan zinzelatua, “Le Bastan“!

Le Bastan! franzeses idatzia, gure Baztanari erreferenzia inen du? zeren… Ballarenak “erratzukokontuak” blogan dion betazala, bertze “Baztan” badire munda zehar! Bearnon, Zuberotik hurbil Bastanés herria dugu ( erten da“basta”-k, okzitanoz, “ote-xuria” dela). Okzitianako Varètjafrantsesez eta ofizialki: BarègesFrantziako Pirinio Garaiak departamenduan, Tourmalete eta Luz de Saint Sauverren ondoan Vallée de Bastan dago (Vallée de Bastan or Barèges).  Pic de Bastan, 2.715 metrotako altuera duen mendiarekin, Le Bastan ibaiarekin eta Les lacs de Bastan lakuekin (hiru). Midi Pyrinéesen Auch ondoan okzitanieraz deizen den Manás Bastanós herria dago eta urrunago, Errusian, Kazakhastanakin mugan Bastan (Бастан) izeneko hiria dago.

Euskalherrian, iIparraldean Itsasu inguruan Baztan erreka ere dugu eta Hegoaldean ere  Baztan baten bat gehigo badire. Gure bailara eta baita Nafarroan, baino Aragoitin kokatua “Baztan de Petilla” edo “Los Bastanes” deitutako dermioa dago ( 5 km karratutakoa)  eta “Barranco de Bastanes” deitutako erreka zeharkatzen du. Los Bastanes eta Aragoiko Pitilla Nafarroa Zaragozako probintzian dituen bi lurraldeak dira (barrendegiak). Madrilen Nuevo Baztán herria dago 1709 eta 1713 artean Juan de Goyeneche Gaston arizkundarrak sortue .

Amerikan Mexikoko  Michoacan Estatuan El Bastán eta Baztán del Cobre izeneko bi herrixka daude.

Hau jakin da, Gure Baztan da… Garaipen Arkuan agertzen den “Le Bastan”? ba…doike baiez! Aran hau da, marmolean zintzelatutako agertzen den lekua. Napoleon Bonapartek  1805eko Austerlitzeko guduan garaipena lortu ondoren, bere soldaduei ala erran zien : “Etxera, garaipen arkupean itzuliko zarete”. eta horretarako garaipen arku hau eraikitzea erabaki zuen. Arkuko barrukaldean Frantziako Inperioaren 558 jeneralen izenak grabatuak daude kanpoaldean berriz Napoleon I ren garaipen militarrak agertzen dira bai, Imperioaren garaikoa (1804-1815) ta bai Frantziako 1go errepublikako (1793-1804)  128 batailla edo borrokaldiak.

Le Bastan lehenegoa agertzen da, ondoren ondoren ” Le Boulou” (Rosellon Ipar Catalunya), Burgos, Espinosa, Tutera, …La Corogne (La Coruña) ,,,Saragosse (Zaragoza)…Lerida, Ciudad Rodrigo, Totosa eta 24 herri ondoren Valenziakin zerrenda akitzen da. Herri edo hiri bakoitzak, han izandako bataila oroitaratzen edo omentzen du. Adibidez Tutera, Napoleonen ejerzitua  1808ko azaroaren 23an Tuteran hasitako bataila adierazten digu, Espinosa baita ere 1808ko Espinosan izansako bataila, Ucles 1909an, Zaragozako asedioa 1809an…horrela azkeneraino Valentzia 1812… Zerranda arau bat segitzen du, gudaldien data. Garai hoietako (errepublika eta imperio) gero eta aspaldikoagoa bataila gero eta gohitiago agertuko da eta goitiena Le Baztan (Baztan) da, hau da lehengoa.

Zerrendako hirugarrena Burgos da, eta 1808ko azaroaren 10 Gamonal izandako fraseten garaipena adierazten du. Bigarna “le Boulou” izen berako gudaldia adierazi nagi du (1794-4-30). Gudaldi hau Roselloneko gudan barne eman zen, baita ere guda hori (bederen alde hunten) Konbentzio aurkako gerra zautzen da, Huntakoan izena Franziako lehenengo errepublikako garaiaren garaipena azaltzen du ..eta Le Bastan iskripzioa garai berako eta guda berberako  “Konbentzio aurkakao GerrakoBaztan haraneko gudua” nabarmentzen du.

chasseurs basquesBalleko gudaldia 1794ko uztailaren 23aren eta abuztuaren 1aren artean gertatu zen. Gerra   hasierako urtea  Pirinioetako alde huntan  gatazka aipagarririk gabe igaro zen  baina, hurrengo urtean mendebaldeko Pirinioak guduzelai bilakatu ziren. 1793 Apirilan an Baztango mugetan  Chasseurs Basques (euskal hitzilariak) posizioa hartzen datu, Izpegi bere eskuetan dago, Berderizko gotorleko aurrean ezartzen dira, erasoak egonen dira, lehengo hildakoak (Konbentzio aurkako gerran lehen hila baztandarra, 4. konpainiako,  Tomas de Argain), baina gogorrena 1794an etorriko da.… Otsailaren 5ean, José de Urrutia y de las Casasek eraso egin zion Mendebaldeko Pirinioetako Armadari Hendaiatik gertu, baina Louis Dubouquet buru zuen frantziar dibisioak eutsi zion 13.000 espainiar oinezkoen erasoari. 335 espainiar eta 235 frantziar hil ziren batailan.

Ekainaren 3an, Lavictoire jenerala buru zuen frantziar osteak eraso egin zien espainiarrek Berderizen (Baztan) zituzten fortinei, eta baita hartu ere. Lefranc jeneralaren 2.000 soldaduak, berriz, oldarka sartu ziren Izpegiko espainiar gotorlekuan Espainiarrek Erratzu aldera ihes egin behar izan zuten. Erratzuko eta Otsondoko (Amaiur) bertze kokagune batzuk ere egun horretan hartu zituzten frantsesek.

Ekainean lortutako garaipenen ondorioz, frantziarrak Baztan haranean sartu ziren. eta haranean espainiarrek zituzten posizioak erasoko dute. Uztailaren 10ean, Antoine Digonet zuzenduriko 4.000 frantziarrek Zamorako oinezko batailoia eta Légion Royal eraso zuten Elizondotik 10 kilometrotara hegoalderantz dagoen Argintzu mendian. Defendatzaileek 314 erori izan zituzten, tartean Saint-Simon markesa. Gudua izan eta gero, errepublikazaleek 49 erregezale sarraskitu zituzten.

Uztailaren 23an, erasotzen dure, Elizondon eta Donezteben. Uztailaren 27 eta 30rako, espainiar defentsak gaindituak zirenez, defendatzaileek Bidasoa jarraitu zuten itsasorantz. Frantziarrek 200 espainiar eta 4 kanoi hartu zituzten. Abuztuaren 1ean, Monceyren 12.000 soldadu Irun eta Hondarribia artean dagoen San Martzial gainak erasotzeko gai izan ziren. Maniobrak setiatua, Vicente de los Reyesek 2.000 soldadu eta 300 kanoi errenditu zituen. Frantziarrek 600 erori izan zituzten[1][5].

Monceyren erasoari esker Bidasoan zegoen frontea erori zen. Abuztuaren 2an frantziarrek Pasaia eta hurrengo egunean Donostia konkistatu zituzten eta haiekin batera 1.700 preso eta 90 kanoi. Erasotzaileek apenaz ez zuten eroririk izan. Tolosa ere laster okupatu zuten[1][5].

Berderizko fuertes erori zen bezain pronto baztandar aunitz alde egin zuten, Ulzama eta Iruña adera errefuxiatu ziren, erten da ekaineko egun hoietan belatetik zazpi mila baztandar pastu zirela, haurrekin, aziendakin… ahal zuten guztiarekin eramaten! gerratik eskapo, lehenik Erratzutarrak, gero Arizkundarrak atzetik Amaiurkoak…horrela Almandoztarrak artio. Gelditu zena, kolaboratzaile gise seinalatua gelditu zen. Gazteak (18tik-45)  boluntarios de Navarran 3. konpañia osatu zuten (compañia de vascongados bezala zautua) hauek ere ahal zutenean desertizioan fite hasi ziren.

Konbenzionalak urte pasa egon ziren Baztanen , Baztan bere eskuetan tropa gipuzkualderako pasbidea izan zen, hainbertze batalion pasta ziren eta elikatu behar zizaien eta lehenego gauze garia eta arto errekisatzea izan zen. Horrez gain egurra behar izan zuten eta basaok ustu zituzten. Hazienda hartu eta lapurtu zuten. Horiz gai Baztango eliz guziak profanatuak izan ziren,  elizako sainduak, pusketuak,  karriketara atraiak, botaiak eta erre izan ziren. 6 eliza erre edo suntsituak izan ziren; Azpilkueta, Arizkun, Gartzain, Berrueta , Almandoz eta Aniz, azken hau kaserna izan zen eta barruko dena erre egin zuten. Berroetakoa kartzela izan zen ta baita ere Zigakoa , Elizondokoa kartzela eta zalditegia. Elbeteko apezaren etxea zalditegia. Arizkungoa, biltokia eta larraina. Lekauzkoa  kaserna, biltokia, Erratzukoa ustua zilar guztia lapurtua. 160 etxe ere suntsituak izan ziren (erreak edo erasotuak) eta 4oo ta piko borda, kisulabeak, larreko etsiak…denarekin akitu zuten konbentzioko frantsak eta guzti hori garaipen arkuan marmol txurian zinzelatua omendua dago.

P.D, Gerra amituta 3.249 biztanle gutiago baziren Baztanen. 1786.ko erroldan Baztanek 8.876 biztanle zituen eta hamar urte beranduago, juxtu gerra urte bat akitu ondoren, 5.627

Tiroz batzuk hil ziren baina gehienak eritasunez eta gosez hil ziren. Hasieran Espainiako armadak ekarri zuen izurriteaz , gero hiesaldia 1794-95.eko negua eta azkenik, Frantziako armadak ekarria zuen izurriteaz, tifusa.

SCAN0034

Noticias y datos historicos del noble valle y universidad de Baztan. Manuel Irigoyen y Olondriz. Faximila 2001. Analecta ediciones.

Post Hau egiteko erabili den Materiala.

Noticias y datos historicos del noble valle y universidad de Baztan. Manuel Irigoyen y Olondriz. Faximila 2001. Analecta ediciones.

Wikipediako “Jose de Urrutia y de las Casas” artikuloa (erdaraz).

http://www.euskomedia.org-ekoJose Urrutia de las Casas” artikuloa (erdaraz).

Rafael J. Gómez Morteren El General Urrutia  bloga.

“El castillo de Amaiur a través de la historia de Navarra”  Pamiela(2010). Iñaki Sagredo.

Erratzuko kontuak bloga 

 

 

Read Full Post »

2018ko azaroaren 11an lehen Mundu Gerra, Gerra Handia edo Gerra Nagusia izenarekin ezagutu zen gerraren  amaieraren 100. urteurrena izan zen,“gerra guztiekin amaituko duen gerra”ere deitu zioten baina akitu zuena 16 milloi (bederatzi milioi militar eta zazpi milioi zibil hil ziren gerraren ondorio zuzenez) pertsonakin izan zen eta Euskal Herrian ere sekulako hondamendia eragin zion: Lapurdin, Nafarroa Beherean eta Zuberoan belaunaldi oso bat ia ia desagertu zen (6.000 mila gazte).

Gerrara 25.000 errekluta Baionatik partitu ziren, 18 eta 45 urte arteko gizon guztiak gerrara deituak izan ziren, eta Ipar Euskal Herriko herriak eta baserriak laneko on ziren gizonez hustu ziren. Armak hartu zituzten, eta Frantziaren eta Alemaniaren arteko mugara igorri zituzten, lubakietan borrokatzera…beno, guztiak ez! XX. Mende hasiera hortan oinik frantses sentimendua ez zen sarturik euskaldunen artean eta oro har, Europan, intsumituen kopurua % 1,5ekoa baldin bazen, Ipar Euskal Herrian, % 20koa zen. Behe Pirinioetako prefetak Barne ministroari gutun bidez erran zionez, “euskaldunek duten jarrera higuina, soilik esplikatu daiteke duten mentalitate berezi horretan, askok, sortu eta ikusi duten lur puska hori kontsideratzen dute beraien aberri bakarra”.(wikipedia)

1918ko azaroaren 30ean  prefeta berberak euskaldunen artean 812 desertore eta 6444 intsumitu zenbatu zituen[4], departamentuan mobilizatutako soldaduen %17a zen. Garazin kopuru berdiña zen gerrara joan zirenak mendirara alde egin zutenakin, Baigorriko bailaran makurtu ez zirenak 1.302 izan ziren, 45 desertore eta soilik, 594 euskaldun mobilizatuak izan ziren. Aldudesen gerra osoan %84 ez zen fretera joan eta Urepelen ,%81.

Desertore eta insumitso  hoietako aunitzek Nafarroako muga pastu eta gurekin gelditu ziren.

Hoietako bi Juan Auzki Irisarritara Erratzun gelditu zena eta Mixel Dargaiz saratarra (Amaiurren)  izan ziren eta bi hauei eta bertze “ahaztuei” iparraldeko hainbat talde eta gizatalde; Lapurdi 1906, Bertsolarien Lagunak,  Epaiska, Zizpa Gaztetxea, Etxepareko ikasleak Baionako antzokian merezitako omenaldia egin zieten.

Han egon zen Mixelen biloba (birbiloba) Ana Rosa Dargaiz, biraitatxiren historioa ezagutzen. Mixel Sarako Harantxipiko Borda jato zen eta Gerra hasierakoan deitua izan zen eta Bertie aubitz bezel Frantziako iparraldera eraman zioten. Hiru urte lubakietan eta frentean anai bat galdu ondoren 1917ko martxoan permiso bat aprobetxatuz rtxera bueltatuko da, eta permisoa akituta, berriz bueltatu beharrean, muga pastu en Arizkun finkatuko da. Han, bere emaztea Mikaela ezagutuko du, ezkonduko da eta biok Amaiurko Pumpulusta baserrian biziko dira, baina han ere bizi erdia ere ezkutatuta pastuko du. Pumpulusta benta zen eta maiz guardia zibilen bisita zeukaten, bisita hoietan porsiaka ezkutatua pasten zituen. Mixel  berstsotan aritu zen eta honenetakoa izan zen, 1936ko Euskal Herriko bertsolarien txapelketan laugarrena gelditu zen; Txirrita, Uztapide eta Zepai gibeletik ain justu! Bertsotan ere Euskal Herriari buruz zeukan kontzientzia politikoa azaldu zuen, bederen hori nabarmentzen zaio idatzita geldintzen den Mixelen bertso bakarran (Baionako omenaldian irakurri eta erakusketan idatzia ikusteko aukera bada)

  “Nik zertarako joan behar nuen

gerlara Euskal Herrietatik

zazpiak bat izan baginan

etzegoan horrelakorik”

Bai Juan, bai Mixel eta bertze batzuk aukera izan zuten bizitza berriro hasteko baina bertze batzuk Desertzioaz akusatuta izan ziren eta fusilatu zituzten. 1914ko urrian Izpurako (Baxe Nafarroa) Pierre Etxeberri gaztea eta 1915ko urtarrilean Louis Lévy, Saint Esprit auzoko Baionarra. Pierre Etxeberri Mosan mobilizatua zegoen bonbardaketa baten ondoren desagertu zen, hordu batzuk geroago desagertu zen lekutik 12 km-tara aurkitu zuten, desertzioaz salatuta tiro batez hiltzea kondenatu zioten. 1914ko azaroaren 24an goizeko 6:30etan berarekin akabatu zuten, Pierrek 25 urte zitúen.

Gerra ondamendia eta  familien tristuraz gain franzetasuna ekarri zuen euskal herrira, Frantziako estatua hildakoak erabili zituen Frantzia batzeko. Gerra ondoren herri guztietan hildakoen monumentuak ezarri zuten, hildakoen izenekin. Hildako horien izenak harri berean eta herriz herri jartzeak kolektibotasun bat emanen die, helburu komun baten alde hil zirela nabarmentzen dute, Frantziaren alde hil ziren.

Berriz, desertore eta insumiso ausarten izenak Herriko Etxeko ateetan jarri zituzten, bere gurasoak zigortuak eta 1937 artio persegituak izan ziren (Amnistia logea)…gero beren izena historiarako desagertu ziren, ahaztuak izan ziren, joanden larunbata artio Baionako antzokian Lapurdi 1906 eta berze taldeak omendu zituztela!

Biba zuek!

Post hau egiteko erabili den materiala

Une mémoire de cent ans sortie de l’ombre. Mendiabask webgunea. Kattin Chilibolost.

Lehen Mundu Gerra 1914-1918 Min Handia Berria, gehigarri berezia. 2014.

Ana Ros Dargaitz, bisnieta de un insumiso. Diario de Noticias. Fernando Ambustegi.

Wikipedia. Lehen Mundu Gerra Euskal Herrian.

Read Full Post »

Older Posts »