Feeds:
Bidalketak
Iruzkinak

Archive for the ‘Uncategorized’ Category

Le Bastan

DSCN1329

Garapen arkuko ixkin bat. Argazkia Pello San Millan

Oh la la! Paris! argiaren hiria, Eiffel dorrea (Tour Eiffel), Tulleriak, Louve museoa… eta Eliseo Zelaien hiribidearen amaiera Garaipen Arkua (Arc de Triomphe)… eta… honen ixkin batean, marmolan zinzelatua, “Le Bastan“!

Le Bastan! franzeses idatzia, gure Baztanari erreferenzia inen du? zeren… Ballarenak “erratzukokontuak” blogan dion betazala, bertze “Baztan” badire munda zehar! Bearnon, Zuberotik hurbil Bastanés herria dugu ( erten da“basta”-k, okzitanoz, “ote-xuria” dela). Okzitianako Varètjafrantsesez eta ofizialki: BarègesFrantziako Pirinio Garaiak departamenduan, Tourmalete eta Luz de Saint Sauverren ondoan Vallée de Bastan dago (Vallée de Bastan or Barèges).  Pic de Bastan, 2.715 metrotako altuera duen mendiarekin, Le Bastan ibaiarekin eta Les lacs de Bastan lakuekin (hiru). Midi Pyrinéesen Auch ondoan okzitanieraz deizen den Manás Bastanós herria dago eta Iparraldean Itsasu ingurusan Baztan erreka ere dugu

Hegoaldean ere badaude Baztan baten bat gehigo, Nafarroan baino Aragoitin kokatua “Baztan de Petilla” edo “Los Bastanes” deitutako dermioa dago,( 5 km karratutakoa)  eta “Barranco de Bastanes” erreka zeharkatzen du. Los Bastanes eta Aragoiko Pitilla Nafarroa Zaragozako probintzian dituen bi lurraldeak dira (barrendegiak). Madrilen Nuevo Baztán herria dago 1709 eta 1713 artean Juan de Goyeneche Gaston arizkundarrak sortue .

Amerikan Mexikoko  Michoacan Estatuan El Bastán eta Baztán del Cobre izeneko bi herrixka daude.

Hau jakin da, Gure Baztan da… Garaipen Arkuan agertzen den “Le Bastan”? ba…doike baiez! Aran hau da, marmolean zintzelatutako agertzen den lekua. Napoleon Bonapartek  1805eko Austerlitzeko guduan garaipena lortu ondoren, bere soldaduei ala erran zien : “Etxera, garaipen arkupean itzuliko zarete”. eta horretarako garaipen arku hau eraikitzea erabaki zuen. Arkuko barrukaldean Frantziako Inperioaren 558 jeneralen izenak grabatuak daude kanpoaldean berriz Napoleon I ren garaipen militarrak agertzen dira bai, Imperioaren garaikoa (1804-1815) ta bai Frantziako 1go errepublikako (1793-1804)  128 batailla edo borrokaldiak.

Le Bastan lehenegoa agertzen da, ondoren ondoren ” Le Boulou” (Rosellon Ipar Catalunya), Burgos, Espinosa, Tutera, …La Corogne (La Coruña) ,,,Saragosse (Zaragoza)…Lerida, Ciudad Rodrigo, Totosa eta 24 herrines ondoren Valenziaki zerrenda akiten da. Herri edo hiri bakoitza han izandako bataila oroitaratzen edo omentzen du. Adibidez Tutera, Napoleonen ejerzitua  1808ko azaroaren 23an Tuteran hasitako bataila adierazten digu, Espinosa baita ere 1808ko Espinosan izansako bataila, Ucles 1909an, Zaragozako asedioa 1809an…horrela azkeneraino Valentzia 1812… Zerranda arau bat segitzen du, gudaldien data. Garai hoietako (errepublika eta imperio) gero eta aspaldikoagoa bataila gero eta gohitiago agertuko da eta goitiena Le Baztan (Baztan) da, hau da lehengoa.

Zerrendako hirugarrena Burgos da, eta 1808ko azaroaren 10 Gamonal izandako fraseten garaipena adierazten du. Bigarna “le Boulou” izen berako gudaldia adierazi nagi du (1794-4-30). Gudaldi hau Roselloneko gudan barne eman zen, baita ere guda hori (bederen alde hunten) Konbentzio aurkako gerra zautzen da, Huntakoan izena Franziako lehenengo errepublikako garaiaren garaipena azaltzen du ..eta Le Bastan iskripzioa garai berako eta guda berberako  “Konbentzio aurkakao GerrakoBaztan haraneko gudua” nabarmentzen du.

Balleko gudaldia 1794ko uztailaren 23aren eta abuztuaren 1aren artean gertatu zen. Gerra   hasierako urtea  Pirinioetako alde huntan  gatazka aipagarririk gabe igaro zen baina, hurrengo urtean mendebaldeko Pirinioak guduzelai bilakatu ziren. 1793 Apirilan an Baztango mugetan  Chasseurs Basques (euskal hitzilariak) posizioa hartzen datu, Izpegi bere eskuetan dago, Berderizko gotorleko aurrean ezartzen dira, erasoak egonen dira, lehengo hildakoak (Konbentzio aurkako gerran lehen hila baztandarra, 4. konpainiako,  Tomas de Argain), baina gogorrena 1794an etorriko da.… Otsailaren 5ean, José de Urrutia y de las Casasek eraso egin zion Mendebaldeko Pirinioetako Armadari Hendaiatik gertu, baina Louis Dubouquet buru zuen frantziar dibisioak eutsi zion 13.000 espainiar oinezkoen erasoari. 335 espainiar eta 235 frantziar hil ziren batailan.[1].

Ekainaren 3an, Lavictoire jenerala buru zuen frantziar osteak eraso egin zien espainiarrek Berderizen (Baztan) zituzten fortinei, eta baita hartu ere. Lefranc jeneralaren 2.000 soldaduak, berriz, oldarka sartu ziren Izpegiko espainiar gotorlekuan Espainiarrek Erratzu aldera ihes egin behar izan zuten. Erratzuko eta Otsondoko (Amaiur) bertze kokagune batzuk ere egun horretan hartu zituzten frantsesek.

Ekainean lortutako garaipenen ondorioz, frantziarrak Baztan haranean sartu ziren. eta haranean espainiarrek zituzten posizioak erasoko dute. Uztailaren 10ean, Antoine Digonet zuzenduriko 4.000 frantziarrek Zamorako oinezko batailoia eta Légion Royal eraso zuten Elizondotik 10 kilometrotara hegoalderantz dagoen Argintzu mendian. Defendatzaileek 314 erori izan zituzten, tartean Saint-Simon markesa. Gudua izan eta gero, errepublikazaleek 49 erregezale sarraskitu zituzten[1].

Uztailaren 23an, erasotzen dure, Elizondon eta Donezteben. Uztailaren 27 eta 30rako, espainiar defentsak gaindituak zirenez, defendatzaileek Bidasoa jarraitu zuten itsasorantz. Frantziarrek 200 espainiar eta 4 kanoi hartu zituzten. Abuztuaren 1ean, Monceyren 12.000 soldadu Irun eta Hondarribia artean dagoen San Martzial gainak erasotzeko gai izan ziren. Maniobrak setiatua, Vicente de los Reyesek 2.000 soldadu eta 300 kanoi errenditu zituen. Frantziarrek 600 erori izan zituzten[1][5].

Monceyren erasoari esker Bidasoan zegoen frontea erori zen. Abuztuaren 2an frantziarrek Pasaia eta hurrengo egunean Donostia konkistatu zituzten eta haiekin batera 1.700 preso eta 90 kanoi. Erasotzaileek apenaz ez zuten eroririk izan. Tolosa ere laster okupatu zuten[1][5].

Berderizko fuertes erosi zen bezain pronto baztandar aunitz alde egin zuten, Ulzama eta Iruña adera errefuxiatu ziren, erten da ekaineko egun hoietan belatetik zazpi mila baztandar pastu zirela, haurrekin, aziendakin… ahal zuten guztiarekin eramaten gerratik eskapo, lehenik Erratzutarrak, gero Arizkundarrak atzetik Amaiurkoak…horrela Almandoztarrak artio. Gazteak (18tik-45)  boluntarios de Navarran 3. konpañia osatu zuten (compañia de vascongados bezala zautua) hauek ere ahal zutenean desertizioan fite hasi ziren.

Konbenzionalak urte pasa egon ziren Baztanen , Baztan bere eskuetan tropa gipuzkualderako pasbidea izan zen, hainbertze batalion pasta ziren eta elikatu behar zizaien eta lehenego gauze garia eta arto errekisatzea izan zen. Horrez gain egurra behar izan zuten eta basaok ustu zituzten. Hazienda hartu eta lapurtu zuten. Horiz gai Baztango eliz guziak profanatuak izan ziren,  elizako sainduak, pusketuak,  karriketara atraiak, botaiak eta erre izan ziren. 6 eliza erre edo suntsituak izan ziren; Azpilkueta, Arizkun, Gartzain, Berrueta , Almandoz eta Aniz, azken hau kaserna izan zen eta barruko dena erre egin zuten. Berroetakoa kartzela izan zen ta baita ere Zigakoa , Elizondokoa kartzela eta zalditegia. Elbeteko apezaren etxea zalditegia. Arizkungoa, biltokia eta larraina. Lekauzkoa  kaserna, biltokia, Erratzukoa ustua zilar guztia lapurtua. 160 etxe ere suntsituak izan ziren (erreak edo erasotuak) eta 4oo ta piko borda, kisulabeak, larreko etsiak…denarekin akitu zuten konbentzioko frantsak eta guzti hori garaipen arkuan marmol txurian zinzelatua omendua dago.

P.D, Gerra amituta 3.249 biztanle gutiago baziren Baztanen. 1786.ko erroldan Baztanek 8.876 biztanle zituen eta hamar urte beranduago, juxtu gerra urte bat akitu ondoren, 5.627

Tiroz batzuk hil ziren baina gehienak eritasunez eta gosez hil ziren. Hasieran Espainiako armadak ekarri zuen izurriteaz , gero hiesaldia 1794-95.eko negua eta azkenik, Frantziako armadak ekarria zuen izurriteaz, tifusa.

SCAN0034

Noticias y datos historicos del noble valle y universidad de Baztan. Manuel Irigoyen y Olondriz. Faximila 2001. Analecta ediciones.

Post Hau egiteko erabili den Materiala.

Noticias y datos historicos del noble valle y universidad de Baztan. Manuel Irigoyen y Olondriz. Faximila 2001. Analecta ediciones.

Wikipediako “Jose de Urrutia y de las Casas” artikuloa (erdaraz).

http://www.euskomedia.org-ekoJose Urrutia de las Casas” artikuloa (erdaraz).

Rafael J. Gómez Morteren El General Urrutia  bloga.

“El castillo de Amaiur a través de la historia de Navarra”  Pamiela(2010). Iñaki Sagredo.

Erratzuko kontuak bloga 

 

 

Advertisements

Read Full Post »

2018ko azaroaren 11an lehen Mundu Gerra, Gerra Handia edo Gerra Nagusia izenarekin ezagutu zen gerraren  amaieraren 100. urteurrena izan zen,“gerra guztiekin amaituko duen gerra”ere deitu zioten baina akitu zuena 16 milloi (bederatzi milioi militar eta zazpi milioi zibil hil ziren gerraren ondorio zuzenez) pertsonakin izan zen eta Euskal Herrian ere sekulako hondamendia eragin zion: Lapurdin, Nafarroa Beherean eta Zuberoan belaunaldi oso bat ia ia desagertu zen (6.000 mila gazte).

Gerrara 25.000 errekluta Baionatik partitu ziren, 18 eta 45 urte arteko gizon guztiak gerrara deituak izan ziren, eta Ipar Euskal Herriko herriak eta baserriak laneko on ziren gizonez hustu ziren. Armak hartu zituzten, eta Frantziaren eta Alemaniaren arteko mugara igorri zituzten, lubakietan borrokatzera…beno, guztiak ez! XX. Mende hasiera hortan oinik frantses sentimendua ez zen sarturik euskaldunen artean eta oro har, Europan, intsumituen kopurua % 1,5ekoa baldin bazen, Ipar Euskal Herrian, % 20koa zen. Behe Pirinioetako prefetak Barne ministroari gutun bidez erran zionez, “euskaldunek duten jarrera higuina, soilik esplikatu daiteke duten mentalitate berezi horretan, askok, sortu eta ikusi duten lur puska hori kontsideratzen dute beraien aberri bakarra”.(wikipedia)

1918ko azaroaren 30ean  prefeta berberak euskaldunen artean 812 desertore eta 6444 intsumitu zenbatu zituen[4], departamentuan mobilizatutako soldaduen %17a zen. Garazin kopuru berdiña zen gerrara joan zirenak mendirara alde egin zutenakin, Baigorriko bailaran makurtu ez zirenak 1.302 izan ziren, 45 desertore eta soilik, 594 euskaldun mobilizatuak izan ziren. Aldudesen gerra osoan %84 ez zen fretera joan eta Urepelen ,%81.

Desertore eta insumitso  hoietako aunitzek Nafarroako muga pastu eta gurekin gelditu ziren.

Hoietako bi Juan Auzki Irisarritara Erratzun gelditu zena eta Mixel Dargaiz saratarra (Amaiurren)  izan ziren eta bi hauei eta bertze “ahaztuei” iparraldeko hainbat talde eta gizatalde; Lapurdi 1906, Bertsolarien Lagunak,  Epaiska, Zizpa Gaztetxea, Etxepareko ikasleak Baionako antzokian merezitako omenaldia egin zieten.

Han egon zen Mixelen biloba (birbiloba) Ana Rosa Dargaiz, biraitatxiren historioa ezagutzen. Mixel Sarako Harantxipiko Borda jato zen eta Gerra hasierakoan deitua izan zen eta Bertie aubitz bezel Frantziako iparraldera eraman zioten. Hiru urte lubakietan eta frentean anai bat galdu ondoren 1917ko martxoan permiso bat aprobetxatuz rtxera bueltatuko da, eta permisoa akituta, berriz bueltatu beharrean, muga pastu en Arizkun finkatuko da. Han, bere emaztea Mikaela ezagutuko du, ezkonduko da eta biok Amaiurko Pumpulusta baserrian biziko dira, baina han ere bizi erdia ere ezkutatuta pastuko du. Pumpulusta benta zen eta maiz guardia zibilen bisita zeukaten, bisita hoietan porsiaka ezkutatua pasten zituen. Mixel  berstsotan aritu zen eta honenetakoa izan zen, 1936ko Euskal Herriko bertsolarien txapelketan laugarrena gelditu zen; Txirrita, Uztapide eta Zepai gibeletik ain justu! Bertsotan ere Euskal Herriari buruz zeukan kontzientzia politikoa azaldu zuen, bederen hori nabarmentzen zaio idatzita geldintzen den Mixelen bertso bakarran (Baionako omenaldian irakurri eta erakusketan idatzia ikusteko aukera bada)

  “Nik zertarako joan behar nuen

gerlara Euskal Herrietatik

zazpiak bat izan baginan

etzegoan horrelakorik”

Bai Juan, bai Mixel eta bertze batzuk aukera izan zuten bizitza berriro hasteko baina bertze batzuk Desertzioaz akusatuta izan ziren eta fusilatu zituzten. 1914ko urrian Izpurako (Baxe Nafarroa) Pierre Etxeberri gaztea eta 1915ko urtarrilean Louis Lévy, Saint Esprit auzoko Baionarra. Pierre Etxeberri Mosan mobilizatua zegoen bonbardaketa baten ondoren desagertu zen, hordu batzuk geroago desagertu zen lekutik 12 km-tara aurkitu zuten, desertzioaz salatuta tiro batez hiltzea kondenatu zioten. 1914ko azaroaren 24an goizeko 6:30etan berarekin akabatu zuten, Pierrek 25 urte zitúen.

Gerra ondamendia eta  familien tristuraz gain franzetasuna ekarri zuen euskal herrira, Frantziako estatua hildakoak erabili zituen Frantzia batzeko. Gerra ondoren herri guztietan hildakoen monumentuak ezarri zuten, hildakoen izenekin. Hildako horien izenak harri berean eta herriz herri jartzeak kolektibotasun bat emanen die, helburu komun baten alde hil zirela nabarmentzen dute, Frantziaren alde hil ziren.

Berriz, desertore eta insumiso ausarten izenak Herriko Etxeko ateetan jarri zituzten, bere gurasoak zigortuak eta 1937 artio persegituak izan ziren (Amnistia logea)…gero beren izena historiarako desagertu ziren, ahaztuak izan ziren, joanden larunbata artio Baionako antzokian Lapurdi 1906 eta berze taldeak omendu zituztela!

Biba zuek!

Post hau egiteko erabili den materiala

Une mémoire de cent ans sortie de l’ombre. Mendiabask webgunea. Kattin Chilibolost.

Lehen Mundu Gerra 1914-1918 Min Handia Berria, gehigarri berezia. 2014.

Ana Ros Dargaitz, bisnieta de un insumiso. Diario de Noticias. Fernando Ambustegi.

Wikipedia. Lehen Mundu Gerra Euskal Herrian.

Read Full Post »

Captura de pantalla 2018-11-20 a las 23.25.09

El Cuartel Real-Eso lehenego ale Artxuri median editatua eta imprimitua. Argazkia liburukik

Kuartel reala, karlisten bigarren karlistadan (batzuenzat hirugarna) zeukaten aldizkari, eta boletina zen. Aldizkari hontan frenteko notizia, Karlos VII.ren iritziak, berriak eta bolondresen animoak zabaltzeko erabiltzen zen. Kuartel realaren lehenengo bortz aleak eskualdetik atra izan ziren, hain justu Baztan eta Etxalar artean dagoen Arxuri mendian (Peña Plata beraienzat) zeukaten gotorlekutik. Peña platako gorlekuan impreta mobil bat zeukaten eta ez soilik karlistak sortu zuten estado horren (Ia ia Euskal Herria ososa) notiziak, iritziak, gerrako pasarteak iristen ziren baizik baita ere estatu espainarko bertze karlisten idatziak eta iritziak ere. Gerra hasi bezain laster Carlos de Borbón y Austria (VII.a) prensarako organo oficial bat sortzea aginduko dio Morales Marcen anai Aragondarrei eta hoietatik nagusiena Salvador, bere imprentarekin inguru hauetara agertuko da eta 1873KO abuztuaren 23an Baztanen Cuartel General aldizkariaren lehenego edizioa publikatuko da, baztandik mundu (karlista) osora!.

Gotorlekua edo Gazteluan garrantzia haundia zeukan karlistendako. Gotorlekua Arxuriko kaskoan zegoen Zugarramurdira begira, muga eta Baztango atea kontrolatzen zuen. Diredi eraikin karratua bat zela harrizko etsiaz eta erdian Gobernadorearen etxea, baita ere lurpeko pasabideak zeukan. Gainera gerra hasiera hontan gotorlekua eta ingurua babestua  eta segura zen, lasaitasunez proiektua aurrera atratzeko aproposa!. Karlistek , Dantxarineako muga kontrolatzen zuten, Urdazubin kartutxo lantegia zeukaten, eta Artxuriko gazteluko kañonak bideak babesten zituen, hain jusu kañon hoiek 1873ko uztailaren 17an On Carlos de Borbon Zugarramurdira iritsi zela berria zabaldu zuten (kañonezkada).

Arxuriko imprenta Kuartek Generaleko bortz  ale editatu ziren (hastean bi zenbaki atra ziren) bortz ale horiek ondoren eta Gortea Lizarran ezartzen deneela impreta ere lizarrara eramanen dute, baita ere Oñaten Durango eta azken aleak Tolosan, azken hain justu Tolosa Alfonsinoen eskuetan erori zenean eta On Karlos muga pastu behar zuenean.

Imprenta kanpo, gotorlekua 1876ko Otsailaren 19an erori zen. Arxuriako gotorleku, Mariano Larumb e(Lekunberri, 1815-Xavier, 1882) Brigadier Karlistaren esku zegoen eta Martinez Camposgeneral liberalaren ejerzitoarekin topo egin zun. General liberalak Elizondon kokatu zun bere kuartela eta Dantxarineako aduanaz jabetu zen, 18an Alfonso XII. soldaduak Zentinela mendia artuko dute  eta geroxago Hirumugetako paragia . Etxalar,

Captura de pantalla 2018-11-20 a las 23.18.12

La batalla de Peña Plata

Baztan ta Zugarramurditik inguratuak zeukatela Karlisten gotorlekua, liberalak Arxuriako posizioa erasoko dute eta 19an, Ramon Blanco generalaren gudataldea Arxuriako magalera iritsi zen. Karlistak. Sara aldetik hies egitea errex zeukaten baña idei hori baztertuz bayoneta eta kanoikadaz erantzun zuten erasoa. Otsailako 20an Alfonsinoen bandera airean zebilen Axuriko kaskoan. Azken bataila gogorra izan zen eta hil sirenen arten  Elío eta Angosto koronel karlistak zendu ziren.

Batalla hartan Toledoko infanteriako 35 errejimenduaren banda zegoen eta han ikusitakoa martxa edo konposizio musikal batean . “La batalla de Peña Plata” konposiza 13 satinan banatua dago (begiratu argazkia), 12.a “conducion de los muertos” martxa funérea da eta diluid garaiz sopea hundía izan zuela eta gaur egun (XX. mende hasieratik) aste sainduan Zamoran jotzen da.

 

Post hau egiteko erabili den materiala.

Peña Plata”: Una marcha fúnebre con historia“. Patrimonio musical bloga. David Marrero Perez 2015

Liburuklik webgunea

Wikipedia ·El cuartel real”

 

 

 

Read Full Post »

1875, Egipto, Abu Simbeleko Ramsesen templuan garai hoitako mendebaldeko bidaiari bat, zinzela hartuz bere abizena karearrian zinzelatuko du. Ohitura hau nomala zen XIX mendeko bidairietan, templua mende hasieran aurkitua izan zen ( basamortutako areas estalita zegoen)  eta aintzinako gekotarren izenen grafitoak zeudenez, bidairi berriak kopiatu eta bere izenak jartzen hai sirena ere.

Gaur egun, Asuandik hirurehun kilometro ingurura, bere jatorrizko kokapenetik gertu (Abu Simbel templo multzoa 1964an lekuz aldatu zen), turista baztandar bati, hoietako grafito batek bertzetatik nabarmentzen du, agertzen den izena Baztango herri batena da, (gutti gora behera)….LECAROS eta data 1875.

605787-ancient-graffiti-at-abu-simbel-egypt

Nor zen bidaiaria, zerikusia dauka Baztanekin?…XIX.mendeko bidaiari erromantiko ta egiptotzailea Jose Luis Lecaros  Bikuña txiletarra zen eta bai, zerikusia zeukan baztanekin, bere aitatxiren aitetxia baztandarra zen, Juan Jose Lekaros Egozkue, Zigako Egozkue jauregiko semea.

Juan Jose 1665ko martxoaren 22an Zigan jaio zen eta Pedro Lekaros (Narbartekoa) eta Maria Marta Egozkue Jauregi (Egozkueko nausien alaba) laugarren semea zen. Anai zaharra leinu etxeko nagusia geldituata Juan Jose militarra egin zen ( bertze anai bat kaputxinoa zen). Soldado gise Peruko kostan piraten kontra borrokatuko du eta 1692an Txilera bidaliko diote. 1700 kapitaina da baina laister merkatari bezala ezarriko da Santiagon. 1694am Juan Maria de Ovallerekin ezkonduko da eta bortz seme alaba izanen dute.

Horietako bat Alonso Lecaros Ovalle izanen da, urte pilez Santiagoko alkatea izanen dena, baita ere epailea, korregidorea “justicia mayor”…1767 bere esklabu beltza(gineatarra) Antonio de Lecaros erailko dio. Alonso eta bere emaztea Maria Josefa de Rojas sorti seme alaba izan zuten.

Alonsoren seme nagusia Jose Antonio Lekaros Rojas,  1732ko martzxoaren 16aan jaio zen, abokatua izan zen eta Maria Rosa Alkalderekin lau seme izan zuen, hirugarrena Manuel Jose lekaros Alcalde (1769ko martxoaren 26an) hasieratik gerora Txileren independentziaara eramango zuen prozesuan ibilikoda; 1810ko “cabildo abierto-an” parte hartu zuen (Cabildo Abiertoak hegoamerikakko hirietako batzarre antzekoak ziren, baian ez ziren hain irekiak zeren eta hiriko biztanle boteresuak parte hartzen zaten kanpoan utziz; kreoleoak (kriolloak), behartsuak, indigenak, esklabuak, mestizuak eta emakumeak)

LecarosAlcalde,JoseManuel-GildeCastro1814-www.puc.cl

Jose Manuel Lecaros Alcalde. Margot Gil De Castro 1814

eta 1811ko Buenos Aireseko juntaren atxikimendua siñatu zuen, baita ere Txileko lehenego congresso diputadua (suplentea) izanenen zen. Hemedik aintzin Lekaros famila Txileko (Errazuritarrak bezala) famili boteresuenetako bat izanen da. 

Jose Manuel, Maria Mercedes Alkalderekin  14 seme alaba izan zuten hoien artean Ramon Lecaros Alkalde (Juana Bikuñarekin ezkondua) bidaiariaren aita izando zena. Jose Luis Lekaros Bikuña 1852 jaio zen Santiagon eta 1i anai-arreba izan zuten.

Jose Luis Egipto bidaietaz hainbat pieza ekarri zuen eta gaur gun baten bat Txileko Historiako museo nazionalan daude. Gure protagonista lau seme alaba izan zuen, gaztena Marta Lekaros Campino izan zen bakarra familia izanen duena eta ondoren bere bere ondokoak Lekaros abizena ez dute ermango baina ikusi dugunuez belanaudiz belaunaldiz hainbat seme izan zutenez, bai “patria nuevan” (independentzia garaian) errepublikan, diktadura militarran eta demoktazian Lekarostar baten bat botere inguruan ibili da, Gauur gun Lekarostarren adar bat (Lekaros-menendez) Txileko aberatsenetakoak dira, bere empresekin; elikagaiak, arrantza…eta bertze arlo “primarioak” kontrolatzen dute.

Bertze aldetik bada bertze adar bat “El clan Lekaros” ezagutzen dena, XX. mende hasieratik eta gaur gun artio Jazz inguruan ibilitako hiru belaunaldiko  muikariak osatzen dute.

Post hau egiteko erabili den materiala:

Geonologia Familia Lekaros. Recopilación Mauricio Pilleux Cepeda.

Wikipedia; Abu Simbel, Txileko independentzia…

Jose Antonio Lecaros Rogas Biografia.

Diccionaro Histórico biográfico del Valle De Baztan“  (2002) . Agustin Otondo Dufurrena.

 

 

J

 

Read Full Post »

Iraila 15an, ikasturtea hasi bezain fite, Baztan Ikastolaren Haur Hezkutzako eraikinaren inaugurazioa izan zen. 2015. urtean, Hamabortz Ama Bat! lelopean egindako Nafarroa Oinez bestan lortutako etekinei esker guztiz zaharberritua izan da eraikina.

Eraikina, Beheko ikastola, Parkeko ikastola, “del yerbin” edo Kuartelekozelaiako ikastola bezala zautzen da. Toponimia aldetik Ikastola dagon toki eta eremu hori Kuartelekozlaia da. Izen hori  datorzkio, ikastola aurretik, eskola munizipala eta nazionala izan aurretik…han, zelai hartan, ibaiaren ondean , XX. mundearen hasiera artio kuartel haundi bat zegoelakoz. Kuartela, 1912ko Irailaren 30an erre izan zen artio, lau pisu eta erdian larrain bat zeukan eraikin karratu bat zen, tenore hortan (1912an) karabineroen eta guardia zibilen kuartela zen… baina bere historioa mende batzuk lehenago hasten da .

SCAN0033

Borobilean Kuartela 1904. urtean Argazkia Tadeo Viela 1904

II. karlistadan (1872-1876), badakigu kuartela karabineroen eskuetan dagola , 1873an Elizondoko Coronel de Carabineros Tejadak jaunak, luzetasun ezberdineko hainbat tantai, zutoi, itzeak, morteroa, zaretoak… kuartela gotortzeko eskatzen ditu. Uztailaren 16an aipatzen du Elizondoko lanak arront aitzinatuak direla  eta Elizondo “villa” ereki bat izan arren  pres dagola erasoak jasatzeko. Pentsatzekoa da Lehenengo karlistadan bezala , kuartela aparte, Elizondoko herria harresi batekin?babesten ari dela. Momentu hortan Elizondon  Telegrafosko  4. conpañia (Ingenieroak) daude eta hauek babesten bere karabineroak eta Guardia Zibilaz gain  prinzipearen bi konpañia (Infantería) eta 50 boluntarioak daude (Pensatzen da kuartelaz gain armada gubernamentala ere udaltxea gotorlekutua duela zeren garai hauentan udaletxea, Mitxelenea etxera (Virjilio zapatadenda) eraman izan da. Abuztuaren 7an Tejada “columna” Elizondo (Doneztebe, Sunbilla) utziko du eta Iruñara Joanne dira (.Liberal-errepublikar ejerzitua gerra egonkortu zelarik bakarrik hiri haundietan mantendu ziren).

Bitxikeri bezala erten da gubernamentalak alde egin zutenean ingeniro batek harri batean idatzita utzi zuela “El Gobierno de la Nacionalidad en testimonio de amistad, regala este fuerte y El Valle del Baztan a los Carlistas“. Liberalak alde bezain fite bi batailon karlista kuartela okupatu zuten.

Eraikina Kuartelan, lehenego gerrate karlistaren ondoren bihurtzen da. Karlistada amaituta (1833-1840) Armada gubernamentalak, kuartel gise erabiliko du.

Lehengo karlistadan, lau pisuko eraiki haundi, karratua eta barruan larrain bat zeukana…gotorlekua “el Fuerte” bezala zautzen da. Gerra hortan Cristiniano eta Karlisten eskuetatik hainbat aldiz pasten da.

1834ko abuztuaren 7an Elizondo Cristinianoen eskuetan gelditzen da. (Karlistak bere erregenahiarekin uztailan alde egin dute).  Elizondo defenditu behar dela argi dute eta horretarako kaxerna edo  Miserikordia eraikina aprobetxatzen dute.  Gerra baino lehen  lau sorailuko eraikina Miserikordia izan zen, baita ere kaxerna belala ezagutzen da zeren, frantzesadetan  frantsak “caserne” (Kuartela frantsaz) erabili zuten. Eraikina bikaina zen gotorlekuaz bat izateko, altéra, parental gogorrak… soilik zerbait konpondu eta txukundi beharko zen. Konponketetan aritu ondoren gotorlekua pres dago 500 soldadu babesteko, baita ere hiru kañon ditu alde guztietara mugitzen direnak, foso bat, enpalizada ta guzti eta lehio ttikiak (arpillerak) tiro egiteko. Eraikina Baztan ibaia ondoan dago, bertze aldean pare parean,  zubitik pastuz (1913ko uholdeak eraman zuna eta garai haletant Kuarteleko subis bezala ezagutzen zena) Domingonea etxea dago, harrizko etxe ederra eta haundia, etxe hori ere gotortuko dute eta horrela Elizondoko sarrera babestuko zuten.

El Fuerterekin Elizondoko errege-bidea kontrolatzen dute, karlista inguruan jaun ta jabe baina Elizondo bere eskutik kanpo dago!..Ta Elizondoko asedioa eta blokeoa hasiko da!  denetara zortzi hilabetetan zortzi setio izanen dira…eta hori aparte gotorlekuaz daudenek kolera izurritea bat izanen dute. Gotorlekuan 44 soldadu koleraz hilko dira. Batzuk Elizondoko kanposantuan lurperatuak izan ziren bertze batzuk sitioa zela ta, gauean ixilpean lehioak ireki eta ibaira botatzen zuten gorpuak. Badirudi izurritea gotoorlekuan gogor egin zula, zeren hasieran hildako gorpuak fosora botatzen zuten eta han usteltzen ziren, airea kiratsaz betetzen.

Asedioak 1835artio fusilen tiroz izan ziren, baina Otsailatik Sagastibeltza generalak kañonak izanen ditu eta Bordaxuritik “fuertea” eta Elizondo berbera bonbardeatuko du. Eskerrak Espoz y Mina jeneral nagusia laister Baztandik agertuko dela eta bi alditan (bat porrot haundi bat ondoren) gotorlekuko eta Elizondoko liberalak askatuko ditu.

Maiatzak 22  Oraá jeneral liberalak (Baztan nagusi) gotorlekua uzteko eta Iruñara bueltatzeko  agindua jasanen du Maiatzan 25an Elizondoko gotorlrkutik Elizondo, Doneztebe eta Urdazubikoa gotorlekutan zeuden material eta gauza guziekin (armak, munizioneak, janaria… ) konboi bat atratzen da.

Gotorlekua  Elizondoko Gobernadorearen (Ramon Zugarramurdi Arizkundarra) esku gelditzen da. Oráa joan zenetik, edo obe errana, material guzie eraman zutenetik, Elizondoko liberalak munizio eta janari exkaxa dute gotorlekuan. Zugarramurdi Elizondoko gobernadorea eta Ttiradores de Isabelen generala (Nafarroako diputazioko ejerzitoa) eta Urbanoak gotorlekutik ihes eginen dute (karlistak bertakoak errenditu arren viltzen zituzten), gotorlekua soldadu erregularretan gelditzen da hauek ekainaren 5arte mantengo dute gotorlekua…Hortik aintzin “el fuerte” gerra amaitu artio Karlisten eskuetan egonen da.

Aipatu dugón bezala karlistada baino lehen, Frantzestadan (1808-1812) ere,  frantsak kaxerna bezela erabili zutela, eta konvenzioaren aurkako gerran (1793-1795) “misericordia” hospital gise agertzen zaigu. Eraikin berbera 1787ko Otsailaren 27tik, “casa de beneficiencia” zen eta bere izena San Francisco Javier izanen da.
XVIII. mendean  Bartolome Iturralde Zigatarrak, 2.000 peso eman omen zuen bailaran “escuela de latinidad” (gaur egungo institutoa antzekoa izango zena baina elizgizonak eramana) bat egiteko. Eskola hori egitea posible ez baldin bazen, diru hori onura publiko baterako erabili beharko zela argi utzi zun Bartolomeek. Azkenian, ballarako junta generalak,  diru horrekin, Elizondoko kaputxinoen hospizioaren eraikina erostea erabaki zuen. Juntakiden ideia,bailaran etxez-etxe eta elizen atarian limosna eskatzen zutenentzat (garai haietan aunitz bazela dirudi) toki bat txukuntzea eta han egotea zen, hau da “misericordia” bat eta kaputxinoen hospizioa ezin hobea zen.

 

Hospizioa, urte batzuk ustua zeraman, kaputxinoak 1727  agertu ziren eta hika mika eta epaiketa batzuk ondoren Hospizioa Elizondoko Arretxea jauregian  ezarriko dute, Garai hortan Jauregia etxebizitzetan (bizitokitan) banatua zegon, maisterrak bizi ziren, ohien artean Elizondoko eskolako maixua (bitxia mende batzuk ondoren, toki beren, eskola nazionala zenean ere maixuen etxea izatea).

Garai haitean Arretxea jauregiko jauna Martin Goienetxe da, Jauregi honi buruz dakiguna Baztango jauntxoen artean zaharrenetako bat zela eta 1513an (gaztelaniarrak Iruñan agintari daudenean) erroldan jaun bezala Ximeno Arretxea agertzen dela. 1629  Sancho de Ursúa da Arretxeako jauna eta ondoren 1648an bere semea  Juan de Ursúa Arretxea alfereza agertzen da. 1745an eraikina (ia hospicio denean) Ursuako mayorazgokoa da baita ere urte hartan “solicitó exención del repartimiento como solar de cabo de armería” eskatzen dute, dirudi zatitu edo banatua izan zela eta leinu etxe bezala ez dagola eta hortaz bere “cuartelak” ordaindu behar dituztela.

Arretxea diotenez, harrizko etxea erran nahi du, eta dirudi herri, toki guztietan lehendabiziko harrizko etxea “Arretxea”  izanen dela (bigarna Etxebertzea”). Hala bada jatorrizko Elizondon Ibai hondean mende urrun batean lehendabiziko harrizko dorrea ereikiko zen, bere zubirekin , bere gezilehioekin….bere zelaiarekin, Arretxekozelai?

Post hau egiteko erabili den materiala.

Noticias y datos historicos del noble valle y universidad de Baztan. Manuel Irigoyen y Olondriz.

De bazarres y consistorios del Baztán en el siglo XVIII. Claudio Zudaire Huarte.

Erratzuko kontuak bloga.

Historia y recuerdos carlistas, Volumen 1. Sancho el Fuerte Publicaciones, 1844

Read Full Post »

Pais del Bidasoan ekaina bukaeran San Joan ondoren alardez San Marzialak ospatzen dira. Besta honen jatorria 1522ko ekainaren 30an (San Marcial eguna) Aldaba mendia napar lealisten (napar-frantsa-aleman ejerzitua) eta emperadoren ipuzkuar zerbitzailen arteko borrokaldian dago. Blogan aste batzuk ekarritako “Baztan Bidasoako Napar estatu ttikia” postan ikusi genun bezala, Nafarroako Enrike II.ren tropak Amaiur artu ondoren, Lapurditik barna Behobia zeharkatuz Irun-Irantzu edo gazteluzar gotorlekua hartuko dute. Tropa hoien artean Iruritako Jauregizarrreko Pedro Jauregizar eta bere suhie Pedro Jauregizar Olloki ( 1519an Jauregizarreko alabarekin ezkondua eta Jauregizar izena hartu zuen) zeuden eta baita ere (badakigunez) Arraiozko fray Arozarena zegoen.

7270920

San Martzialako baseliza (1910ko dorrerik gabe). Harrizko monolitoa San Martzialeko batailaren oroigarria da.

Gaztelu zaharra zeukatela, Bonnivet mariskala (napar-frantse general) Hondarrabiara abiatzen da eta sitiatuko du. Bertze bandoan, Ursua kapitaina behamondarra eta bere bigarna Sancho Ursua (Arraioztarra, Zubiria dorretxekoa) 300 soldadukin, gaztelaniar laguntzera urbiltzen dira (Donoztebetik. Baina, gotorlekoan ezingo dira sartu, zeren naparr lealistak setio gogorra iten bai dute.

Hemen, pasarte bitxi bat emanen da, Ursua kapitaina bere gizon batekin txalupaz napartarren setio autxi eta Hondarrabiko (Davosen moduan Bastion de Tormentasen) gazteluan sartuko da eta hango alkaidearekin, Diego de Vera kontaktuan jarriko da.

Ursuaren presentzia arras garranzitsua izanen zaigu zeren, bere hitzez jakingo dugun Jauregizartarren eta bertze baztandar lealisten presentzia, zeren afera (1524an) amaituta  berak izanen da bai Hondarrabian eta bai Behobian ikusi eta zautzen zuen etsai baztandarren izenak emango duena.

Hondarrian urriaren 18an eta  hiru eraso edo sahiakera ondoren, Hondarrabia napartar lealisten eskuetan akitu du eta horrekin, Baztan Bidasoa kontrolpean izango dute…baina 1522ko ekainaren 27 dena makurtuko da. Prinziopioz zergaitiak jakin gabe, egun horretan Naparrak Behobiako gaztelua uztea erabakitzen dute, (egun batzuk lenago lau artilleria pieza lapurdira eraman dute) eta utzi ondoren sunsitzea (lehertuz) erabakiko dute…baina metxa piztuta zegola, Asua kapitan ipuzkuarra gazteluarekin eginen da,  eta Irun-Irantzuko gaztelua ez lehertzea lortuko du.

Hau, napartarrentzat kriston kagada izan da eta jakinda, biharamunean Gazteluzarra berreskuratzeko ideiarekin bi gabarrakin Bidasoa zeharkatuko dute. Goizean bi gabarra ibaitik iluso besan pronto, Ipuzkuar gaztelaniarrak kañonezkada erasoa gibela botako dute.

Amore eman gabe bi egun geroago, ekainan 30an (San Marzial eguna) gaztelua berreskuratzeko sahiatuko dira. Kasu honetan naparrak, germaniar lansketak eta frantsak Aldaba mendian Asua kapitaina garaitzeko intenzioarekin bilduko dira. Baina bai Asua eta Anboludi ipuzkuar kapitainak eta bere milizia bixiaago eta erneago egonen direnak izanen dira eta ustekabean naparrak harrapatuko dute. Borrokaldi ereki hortan, ipuzkuarrak ezustea aprobetxatuz kriston sarrakia inen dute Enrike II.ren tropan. Garailen kronikak irakurrita Asua eta Anboludi kapitainen ausardia, adorea eta kemena nabarmenduz gain,  2.800 inguru napar lealista (alemaniarrak eta frantsak barne) hil eta ihesean Bidasoan itoak izan zirela aipatzen dute.

Batalla-301x420

La Batalla de San Marcial liburua. Pedro Esarte

Bataila horretan dakigunez baztandarren artean Jauregizarreko jauna hil zen ( dirudi biak  aitaginarreba eta suhia) eta baita ere San Martingo jauna.  Beti erran da Remirez bakedano kapitaina ,San Marting de Unx jauna han hil zela ….nahiz eta nonbait irakurri (“La Batalla de San Marcial. El origen festivo del Alarde de Irun en dos versiones”) Pedro Mari Esartek elizondarra diola ez zela Remirez kapitana (honek Hondarrabiako erasoan hilko omen zen) hil zela baizik garai hartako Baztango Alkatea, Jarolako jauna! data hoietan desagertu izan zena. Dirudienez, San Martin jaunaren gorpua Frantzian zeukan lurretara eraman zuten (Beltran de la Cueva Gaztelaniar generalak agindua). Gorpua San Martin de Jarrices jaurrerira eraman izan zuten eta han lurperatua izan zen. Jaurreri horko nagusia…Jarolako (Elbete) jauna zen. Hala izan edo ez afera da gertaera hau Sanmartzial  egunean gertatu zen eta Aldabe mendiari santuaren izena jarri zioten, eta bere gailurrean ermita bat eraiki zuten santuaren omenez. Bertan Beltran de la Cuevak 1522an emandako armarria ipini zuten.

Post hau egiteko erabili den materiala

La Batalla de San Marcial. El origen festivo del Alarde de Irun en dos versiones.

Esarte, Muniain, Pedro. Pamplona-Iruñea 2010. Nabarralde.

Wikipedia.

SAN MARCIAL

 

 

Read Full Post »

Teorikoki, Kontrabandoa ondasun eta pertsonen legez kanpoko mugimendua eta merkataritza da, gehienetan herrialde batetik bertzera. Kontrabandoan aritzen denari kontrabandista edo trafikante deitzen zaio. Kontrabandoaren helburua legez kanpoko produktuak garraiatu eta saltzea, edo produktuen salerosketan ordaindu beharreko zergak ekiditea da…baina hortarako muga bat izan behar da edo muga bat ezarri behar da eta lehen, gizarte arteko elkartrukatzea edo merkataritza zena, bapatean debekazioa, ilegalitatea eta delituan bihurtzen da, eta hori egiten dutenak zigortuak izanen dira.

Eskualdean,  halako zerbaitean  aritzeagatik lehengoak (badakiguna) zigortuak izan zirenak, Martin Arizkun (30), Miguel Mendibil (22) arizkundarrak eta 24  urteko Enecco lekauztarra izan ziren. 1555an Lesakako Joanes Irisarri alkateak hiru baztandarrei atxilotu eta prozesu judiziala gortetan ireki zizaien.

0039003

Lesaka. Argazkia http://www.lesaka.eus

Dirudi, hiru baztandarrak Lapurdiko Sara herrian bizi zen arizkundar batekin harremanten jarri zirela eta honek 18 behi eta hainbat aratze eman ziela eta hauek Errenterira eramateko enkargua zeukaten, behi taldea Lekunberriko Joanes Martinezi eman beher zioten. Arizkundarrak eta lekauztarrak abereak hartu ta biharamunean Zugarramurditik, Etxalarrera abiatu ziren. Etxalarko herria zeharkatu ondoren Lesakan zirela ( egunez), plaza erditik pasatzerakoan justo pilotan jolasten ari zirenean, Miguel eta Eneco atxilotuak izan ziren. Martin Arizkun aurreago joaten zela,  Lesakar batzuk alakatea aginduta geroxago atxilotu zioten.

Frantzian, Bearne (Biarno) eta Bascosen (Iparralde) sartzea debekatua zegoenez, “Labort”-en  (Lapurdi) sartzea eta han 18 abere buru lapurtzea (Lesakarrak zeukaten tratado bat lapurtarrekin siñatua, batak eta bertzeak ezin zutela bertzen azienda hartu edo ebastu) eta horrekin siñatutako tratadua austea leporatzen zieten eta gazkile gise tratauak izanen dira.

Bitxia da, hiru baztandarren portaera, guzti hori jakinda nola egunez herrietatik barna (Etxalar, Lesaka)  lasai pasa izatea. Afera da hiru “kontrabandistak” atxilotuak izan zirenean idatzi bat erakutsi zutela. Idatzia irakurtzen zen bezala hiru baztandarrak soldaduak ziren eta Errenterian akuartelatuak zeuden eta bere konpainiako buru Joanes Martinez lekunberritarra zen.

Joanes Martinez kapitania eta ejerzitoa ezeztatu zuten, berak ez zituela agindu zin egin zuen mila bider…eta gorteak kapitaina siñistu zuten ,zeren hiru baztandarrak eta ez nagusiak salatuak eta aipatuak izan ziren.

Baztandarrak, tratadu, ezarritako lege baten…peoi biktimak izan ziren.

Post hau egiteko erabili den materiala.

El contrabando en Baztan. Contado por sus protagonistas. Pedro Esarte Muniain. Pamiela 2011.

 

 

Read Full Post »

Older Posts »