Feeds:
Argitalpenak
Iruzkinak

Archive for the ‘bestak eta ospakizunak’ Category

Baztango liburutegian, gibelekoaldeko gela beiratuan, apal luze batean…altxor eder bat aurkitzen da. Kristalezko gela horretan sartzen naizen bakoitzan, J.R.R. Tolkienk idatzitako  “Eraztunen Jauna” (The Lord of the Rings) eleberriko “Gollun” zorigaizteko izakia sentitzen naiz.  Han nagon bakoitzan sentimen hori edo sensazio hori agertzen zait, kriston gogoak izaten dut, liburu pare batzuk hartzeko eta bazter batean, liburuak laztantzen dudan bitartean, “mi tessssoro” marmartzea. “Tesssoro” hori, liburu andanak dira, hamahiru ,hamalau, hambortz, hogei…liburu izanen dira, “altxor” hori Baztan buruzko fondo lokala da, eta fondo hortan Baztani buruz 1905tik gaur egun artio Nafarroako prensan agertu diren berri guztiak, bilduta daude eta berri hoietako aunitz bitxikeriak direnez, normala da, blog honetarako altxor eder bat izatea! bitxikeri historikoaz (eta histerikoaz) elikatzen bai da.

Uztailan oporretan nengoenez urtekari zahar hoietan “exploratzen” aritu nintzen eta erran behar dut galtzak motzak eraman arren exploratzaile edo scout (exploratu ingleses) itxura ez neukala (pañoleta ta zapela falta zizaidan)…baña haiekin “topatu” nintzen, ez liburutegian baizik liburutan, hain justu, 1918ko urtekarian!!!

Abuztuko 3an ailegatui ziren Iruñako exploradoreak Elizondora, gogo haundikin eta ” exploradoren” himnoa abesten iritsi ziren…” ala hasten da 1918ko abuztuak 5an, Diario de Navarran “Jose Ramon-ek” siñatutako “Exploradores” izeneko artikulo bitxia. Artikuloa dioenez Explorador edo scout taldearen  heltzea harrera ona izan zun eta Elizondar guztiak plazan esperoan zeuden, txaloka, “bitoreak” ohiukatzen eta koheteak botatzen. Egie da esperatzen zitzaiela, egun hortako goizeko 07:00etatik Belate inguruan ibilitakoak ziren, 10:00 aldera Almandoztik pastu ziren eta 12:00tan Zigan zeuden. Zigan ongi etorria emanez gain bazkaltzekoa eman zieten ere eta asetu ondoren hirutan Elizondoko bidea hartu zuten, Zigaurren sagardoa eskeini zieten ta Iruritan txorizoa eta ogia oparitu zieten, beno hori exploratzaile xumei (gaztetxoei) zeren kronika dion bezala, Nafarroako eploratzailen lehendkariari, Pedro Urangari eta bertze buruzagiei ogia ta txorizoa aparte garagardoa eta gaseosa  eman zieten Iruritarrek. Eguna euritsua ta grixa zela ta, merendatu ondoren zerbait atertu zela aprobetxatuz Elizondoko bidea hartu zuten eta 6:30ak  aldera, kantari, adoretusu ta kementsua, txalo zaparrada, kohete ta “bibak” artean, iritsi ziren exploratzaileak Elizondora.

2018060910005780191

Auriense-tar exploratzaileak (Ourensekoak). 1910an sortutako Scouts taldea. Elizondora iritsi ziren antzekoak. Aragazkia laregion.com webgunetik hartuta dago.

Iritsi bezain pronto Nafar exploratzailen bandera udaletxean uzten dute eta plazan Zaragozako, Barbastro eta Madrilen exploratzailei itxarotzen diete, arratsaldean zehar scout talde hauek pixkana pixkanaka iritsiko dira eta baitere pixkanaka pixkanaka Elizondo galtza motzeko uniformezko gaztez beteteko da. Exploratzaileak, abuztuko gau euritsuan pasatzeko kanpamendua altxatu arren, kronika dio aunitz batzuk Elizondoko neskatil ta andreak eskatuta etxe partikularretan hartuak izan zirela.  Elizondoko “señoriten” harrera hontaz egun batzuk geroxago eta egunkari berberan eskerrak emanez ,artikulo bat idatziko zun Francisco Altadil exploratzailea. Idatzian, Elizondon izan zuten harrera ona aipatu ondoren, eskerrak emanen ditu Elizondoko neskatikoei; “A las señoritas de Elizodondo decirles, que los exploradores siempre tendremos grabados en nuestros corazones su amabilidad con nosotros...” eskerrak jasantzen duten nesakatilak izen propioa izanez; señorita Marin, Etxeberria, Iturralde, Martinez, Arburua, Iñarrea…

Biharamunian Igande 4n, egun haundia izan zen “gure scout-entzat”, meza ondotik herriko plazan Elizondoko “Sociedad musical Recreo” taldea bere ohorean kontzertua eskeini zien. Atsaldean exploratzilen kanpalekua kokatuta zegon tokian explorazaileak erakustaldi moduan hainbat bizkortasun, zalutasun eta trebeziako ariketak burutu zituzten. Kronika dio ikusmen haundia izan zula “salto con bordon” proba eta makil batez lagundutako jautzi horietan, Zaragozako Burges exploratzailea 8;83 m salto egin zula “letra haundiz” aipatzen du Jose Ramon gazetariak.

Exploratzailen trebezia erakustaldi amaituta, merendu-afaria izan zuten merkatutako plazan. Denetara 55o bazkaltiar juntatu ziren exploratzile eta herritarren artean.  Antonio Truchante espainiarren exploratzailen idazkari nagusiak solastu zun eskerrak emanez Elizondoko herriari exploratzaileei erakutsitako hain begikotasun haundiko adierazpenagatik. Trunchante jauna ondoren Berekoetxea apeza hartu zun hitza erranez harront konten zegola Elizondo “hospitalitatea” eskaintzeko aukera izana.

Tripa ondo beteta izanda, “bailableak” izan ziren foruen plazan, musika Elizondoko “Recreo-a”, exploratzailen banda propioa eta ohikoa zen ttunttuna patu zuten eta pentsatzekoa da dantza hauetan Altadil exploratzailea Elizondoko “señoritekin”  txundituta geldituko zela gero, lehen aipatu dugun idatzian ikusiko zen bezala, liluratuta gelditu bai zen neskatiko Elizondotarraz.

Astelena goizean, 7ak aldera Elizondo utzi zuten eta Donozteben bazkaltzeko intentzioarekin Donostiako bidea hartu zuten XX.mende hasierako esploratzaile talde horiek.

Escauten ikurra, lis lorea hirusta baten gañean, jatorrizko Lord Baden-Powell-ek aukeratutako koloretan.

Exploratzaile horiek “scout-ak” ziren (scout ingeleraz exploratzea bai da), Eskautismoa Robert Baden-Powell britainiar armadako lotinant jeneralak mende hasmentan sortutako mugimendua zen, 1907an  Ingalaterrako Brownsea Island delakoan lehen kanpalekua egin zutenean hasi zen. Segidan zabaldu zen haur eta gazte mugimendu hau eta doike ikusi dugunez Nafarroan ere. Guda zibilaren ondoren scout mugimendua desagertzen da Euskal herriko hegoalden bain 60. hamarkada aldera elizaren inguruan Euskal Herrian berreskuratzen da indar haundiarekin, astialdiko eskaut heziketa lantzen duen mugimendua.

Baztanen baitere iritsi zen mugimendu hau elizgizonen bidez, 1959an Lekauzko kolegioko Luquín aita kolegioko taldea sortuko du, baña bertze elizgizon bat izanen da 70. hamarkadan denentzat zabalduko duna, zeren Don Julian apez karismatikoak “lobato” (mutikoak) eta “lis” (neskak) izeneko taldeak sortu zituen eta scout hitza ez erabali arren, antzeko-parezido “exploratzaileak” izan giñen (nik “lila” naiz, kolore horrekin izeneko taldean, lobato juramendua egin bai nun). Igandetan meza ondoren puntuak lortzen saiatzen giñen (saria pastek goxoak ziren), tarteka mendi-ateraldiak egiten ginun, Auza, Abartan ,Mendaur, Saioa…eta oporretan “de campamento” joaten giñen eta 1918an Elizondon ibilitako exploratzaile bezala, kamisa grixa, pañoleta eta bonetaz (kolorezko otso baten aurpegia josita) uniformatuta, laguntasuna ikasten, natura ezagutzen, kubilak egiten, kirola praktikatzen eta oberena! arras ondo pasten, pasatzen genuen uztailako lehenengoko hamabotz egunak.

Ondo izan On Julian ta ondo izan Lobato ta lis guziak!!!

Post hau iteko erabili den materiala.

Baztango liburutegiko, Baztan buruko fondo lokalatik atrataiko hurrengo artikuloak-

Diario de Navarrako Jose Ramonen. “Exploradores” artikuloa (1918-8-5).

Diario de Navarrako Francissco Altadilen artikuloa (1918-8-6).

Wikipedia

Read Full Post »

Aralarko San Migel goiaingeruko irudia, berriki bisitatu du gure eskualdea, pasaden asteburuan (maiatzak  5-6) irudia Elbeten ta Elizondon egon zen ta “gero artez” agurtuz, Ortziral hontan (martxoak 11)  Iruiritan, berriz ongi etorria emanen diote. Arkangelaren irudia geure bailaran hainbat bitxikerien protagonista izan da. Adibide gise aipatzen ahal da 1901ko maiatzaren 3an Legateko lehen gurutzearen inaugurazioan (harrizkokoa) egon zela. Baita, 78 urte beranduago (1979ko  abuztuaren 5an) burdinezko bigarren gurutzearen inagurazian ere mendi kaxkoan ibili zela. San Miguela (goiaingerua, ez garagardoa) gure bailaran eta halako datuaz zerbait gehiago jakiteko Lander Santamaria kazetari elizondarraren “San Miguel en el País del Bidasoa ” izeneko post-ara bideratzen dizue han aipatzen badu non etortzen zen, nola agurtzen zizaion, zer erraten zizaion; egun on, ongi etorria, gero arte, ikusi arte eta abar eta abar eta abar…

Aralarko San Migela eta “S.Mikel zaindu Euskal Herria” leloa zintzelatua Almandozko Etxetoan. Argazkia Pello San Milan.

Baitere erraten da, garai batean bederen, irudia, herri batetik bertzera prozesioan etortzen zenean, jendea bere bidera hurbiltzen zela eta txapela kenduta, eskuetan hartuta aunitzetan erraten omen ziotela ” San Migel geurea, zaindu zaindu Euskal Herria“… erran, erranen zen baña saindua entzun? auskalo! eztakit ba…soilik galdetzen naiz, nola zainduko zun gure herria? bere burua zainzea posible ez bazun!!!

Goiaingeruaren “buru galtze” honen istorioa edo gertakizuna Aita Donostiak bildutako kanta batean agertzen da. 1912an, Lekauzko kaputxinoa, Erratzuko Andres Jaimerenari “San Migelen bertsuak nua kantatzera” izeneko kloplak entzun ondoren paperan idatzita utziko du eta hori esker,  zihuraunitz ahoz ahoz galduko zen kanta ta historioa, gaur egunera iritsi zaigu.

Koplak ala asten dira…

San Migelen bertsuak nua kantatzera

Aditu nai duenik inork balin bada

Berri txarrak dabiltze munduan barrena,

Notizioso geyenak izanen al gara

Aingerua lapurrek eramana dela.

….eta hamasei bertsotan 1797ko maitzaren 11an Aralarko santutegian santuaren lapurketa kontatzen digu eta nola ez! gertakizunaren bukaera (sainduaren irudiaren agerpenarekin) Baztanen izan zen! zeren urte hortako Maiatzaren 30an, billatuz ta billatuz ibili ondoren, ondarrian  Erratzuko (Aritzakun inguruan),  Urbakura erreka eta Xumusuko borda tartian (Bidarraitik arras hurbil) hosto batzutz estalita Aralarko San Migeleko irudia agertu eta berreskuratu bai zuten

Aistion aipatu dugun bezala gertakizuna egun batzuk lehenago asten da,  Aralarko monastegian gazte talde batek sartu eta bertze gauzen artian Irudia lapurtu zuten tenorean hain zuzen. Talde hau, 9 lagunez osatuta zegoen eta Iparraldeko Bidarrai herrian juntatu ziren. Taldearen buruzagie Pedro Arlepo  Bidarraitarra zen, baita ere Bidarraikoa  Juan lapurtxiki“ zen. Bertze aldetik, Domingo Abanz Ezpeletakua zen, Pedro Gameto Makeakoa, Juanes eta Martin Etxeberria anaiak Luhusutarrak ziren, Luhsusukoa ere zen Sebastian Noblea eta honek gañera Luhusuko alakatearen sema zen, han ere  Pedro Andikol Luzaidetarra bizi zen, eta azkenik taldeko gazteena, Pedro Dibar nerabea zen .

Egun hartan (maiatzak 11an) gazteak, Santutegian agertu ziren eta Pedro Dorregarairen (zonalde artako jauntxoa) ikazkiñak zirela erranez eta gaua pasatzeko aterpea behar zutela aizakiarekin, monastegia sartu ziren. Ilunabar aldera eta  indarrik eta bortizkeria erabili gabe, monastegia bere eskuetan hartuko dute. Dena lapurtzen dute, monjen arropa, janaria, bitxiak eta baita ere Santutegiko gauz preziatuenak, haien artean San Migeleko irudia! gero, bitxi hori obekiago saltzeko eta eramateko puskatuko dute, gurutzea eta hegoak autxituz..

Lapurtu bezain laster bidea artzen dute Iparralderunz, plana, Belatetik Baztanen sartuz eta menditik Berdaraizko lepotik (Beartzun aldera) iparraldera pasatzia zen. Segidan garai hartako autoritateak bere atzetik orpoz orpo, ondo-ondotik joanen dira. Urduritasuna nabarmena da lapurren artean eta Almandoz pastu bezain pronto altxorra banatzeko parada egiten dute, batzuk ez daude konforme banaketa nola izan behar den eta haien artean liskarrak sortzen dira, kalapite horretan Etxeberria anaietako bat hiltzen dute eta taldea bitan banatzen da. Elizondoko justizia, talde hoietako bat arrapatzen dute hain zuzen Andikol, Abanz, Dibar, Noblea eta Pedro Gameto osatutakoa, baina ez daukate ez bitxirik ezta goiangeruaren irudirik, hauek Arleporen eskuetan bai daude.

Noblea, autoritatekin kolaboratu zun, bere aitak, Luhusuko alkatea izanik  gaitasuna izanen zun Arlepo aurkitzea edo arrapatzea eta horrela izan zen, arestian erran dugun bezala Erratzuko zoko hortan Aralarko San Migelaren irudia agertu bai zen.

Noblea aske utzi zuten, Dimar 17 urte baino guttiago zuelakoz Melillara extraditatu zioten betirako ( baino trafalgarreko bataillan Cadiztik ihes egitea lortuko du), berriz bertze hiruak; Andikol, Abanz eta Gameto urkamendian (horca) hiltzea kondenatuak izan ziren eta 1800ko maiatza bukaeran epaia bete izan zen,  gañers bere eskuak moztuak izan ziren eta denbora batez, Aralarreko santutegian egon ziren zinzilikatuak, jende guztia ikusteko eta jakiteko zer gertatzen zizien santutegian lapurtzen zutenei. Iparraldean hartutako taldetik badakigu, Arlepo iparraldean kondenatua zutela eta 1811an Iruñetik ereklamatuko diotela, baina Lapurtxikiz eta bertze Etxeberria anaiaz gertatutakoaz ja! …dirudi hontakotik, libre atera zirela

Post hau iteko hurrengo materiala erabili da.

Lander Santa  Mariaren “San Miguel en el País del Bidasoa” idazlana eta kazetari berberaren diariodenoticias.com-eko “Mikel gurea ongi etorri” artikuloa.

David Zapiriain Karrikaren “Bandoleros vascos” (2006, Ttartalo) liburua.

Read Full Post »

Udazkeneko edo Urriko feriek, Elizondon izaten dira, San Lucas jaiaren hurrengo ortziral eta larunbatean. Ortzirala izaten da egun nagusie eta abereek, ganadue, edo azienda  Merkatuzelaiko Plaza biltzen dituzte. Ganadu kontuan, erran behar ondarreko bizpahiru urteetan inoiz baino itxura hobea hartu dula  Udazkeneko Feriek, azienda kopuruari dagokionez. Gan den urtean (2010), Altsasun feriarik ez zela ta  Burgete eta Jaka arrazako behor eta zaldiak etorri ziren plazara, hoiekin batera eskualdeko behiak, euskal zerri­ak, astoak, ardiak eta bertze zenbait azienda ere izan ziren. Aurten ere abereburu aunitz espero da, eta horirkin batera herriko kale nagusiak saltokiz gainezka beteko dira, eta noski! jatetxe gehienetan garbantzuak azarekin eta usoa saltsan aurkitzen ahalko da.

argazkia Pello San Millan

Ganado azokan, betidanik garrantzi haundi izan dun animali bat behia izan da, aranako ekonomian garrantzi haundiko izan bai da (ardiarekin batera) eta historian zehar azienda honen heriotz-tasa Baztango ekonomia, aldizka kaltetu du. Garrantzitsuena eta gogorrena akaso 1774ko abeltzaintza izurritea izan da.

Izurritea Frantziatik etorriz, Euskal herrian zabaldu zen, Baztanen kalte haundiak eragiñez. 1774ko  Uztailaren hasieran eman ziren behi gaixotasunaren lehenego kasuak eta izurritea azaro erdialdera arte iraun zuen. Gaitz hau “muermo acompañado de phitisis”  bezala identifikatu zuten, aberen ohiko gaitz infekziosoa eta batzutan gizakiari pasten dena ere. Gaitz  honek lau hilabete hoietan, Baztanen 6.304 abere-buru hil zitun, hauxe da behi-azienda guztiaren %95, soilik geratuz 300 animali bizirik. Elizondoren kasuan bakarrik  buru gelditu ziren gaixotu gabe eta 20 sendatu ziren, guzti hau in zun azienda honek betetzen zuen espazioa errekuperatzeko zalla eta bide luzekoa izatea. Hemendik aintzin ardi azienda haundituko da eta gero ta garrantzi haundiagoa izanen du.

Urte gogorrak izan ziren XVIII. mende horren bukaera, zeren aipatutako ganadu izurritea ez zen soilik bakarra izan Baztanen, 1794an Konvenzio gerra zela ta, elikagaien eskasiarekin batera, Tifus izurritea agertu zen  eta urte bakar batian 335baztandar, hilobira eraman omen zuen.

Izurritez eta gaitzez ari garenez, bitxia eta aipagarria da Baztanekin zerikusia duen  gaixotasun infekziosoa, kutsagarria, epidemikoa eta birikoa bat badela (bederen izenez) eta gaixotasun hori Baztanga izenarekin zauzen da, hauxe da, “baztandarren gaitza”. Egie´rteko (egia errateko) naztanga, Variolae vaccine (varicela gazteleraz) nafarreria izena ere du eta dirudienez Euskaldunok Naparren gaitza zela argizuten eta Naparrok bere zilborran behituz, baztandarren gaitza zela ere argi izan zuten, baña bitxiagoa da oraindik, Baztanen! gaitz horreri agoteria erraten zizaiola, agoten gaitza, hau da Bozateko biztaleen gaitza zela (gixagoak Bozatarrak  denetatik izan omen zuten).

Baztanga orain dela hiru mila urte sortutako  gaixotasun infekziosoa , mendeetan zehar ikaragarrizko izurriteak eragin ditu. Hain arriskutsua zenez ,garai batean haurrei, ez zizaien izenik jartzen nafarreriari aurre egin eta bizirik atera arte.

1776.urtean hasi zen Edward Jenner gaixotasun honen aurkako txertoa lortzeko lanean. Segidan konturatu zen behiekin lan egiten zutenek, nafarreria ez zutela pairatzen eta behiek gaixotasunarekiko erresistentzia zutenez,  bere zornea pertsona batzuei inokulatuz hauekez zirela infektatzen konturatu zen. Honela, 1798. urtean mediku inglesa txertoa (vacuna, latinezko “vaccinus-a-um”eta gaztelerako “vaca”) lortu zuen.

iriarte jauregia, Argazkia Pello San Millan

Urte batzuk geroxago, hain zuzen 1801an, Baztanen Baztangaren aurkako txertoa jartzen da lehen aldiz (Iruñan hilabete bat lehenago jarri zen). Txertoa Erratzuko Iriartea jauregia eman zen eta garai haietan Baztango alkatea eta etxeko nausia zena Joseph Juaquín Gastóni esker bultzatua izan zen. Dokumentua, Gaspar Castellanos de Gastón historiatzaileak aurkitu eta aireztatu zun eta ikusten denez garrantzi haundikoa dokumentua da zeren azaltzen digu garai haietan herriko edo baserri giroko medikuntza ia ia parean zehola hirietakoarekin, Baztanen bederen.

Agirian irakurtzen ahal da, txertoa ekartzeko eta ezartzeko Baztango alkatea, Donibane Garaziko Iribarren Ayzin medikuarekin kontaktuan patu zen. Iribarren jauna, Paristik ekarritako txertoarekin (zornetan) lan egiten zun eta inguruan arras ongi ari zela zabaltzen, aipatzen du. Baitaere, txertoa Baztanera ekartzeko lehenego saiakera bat  izan zela baina hau ez zula  funzionatu erraten digu. Badirudi  Jose Juakin Gastonen bi seme edo bi morroi (ez da argi gelditzen)  urriaren aldera Donibanera urbildu zirela txertoa bila (txertoa zornean mantentzen zen), baina Irribarren jaunak zornak ez zuenez, deus gabe bueltatu ziren Errazura. Bañan azaroaren 2an Iribarren Ayzin medikua Erratzun agertu zen 18 urteko neskatxa batekin, neska bere besotan  Baztangaren txertoa eramaten zun.

Neskatxaren besoko pikor zornetuetik Alkatearen  zazpi gizonezko semeak , iloba bat, Jauregiko hiru zerbizari , alkatearen lagun baten semea eta Errazuko herritarra zen Franco. Iriarteren sei semeak , Baztanga aurkako txertoa hartu zuten. Honen ondorioz, Iribarren medikua, aranako Josef  Mayora medikuak animatuta eta bertze medikuen laguntzarekin  Baztango bertze herrietako herritarrak (lehen hilabeteko haurrak eta 40 urtekoak bitarte) txertatzen ariko dira. Nafarroan ezagutzen den lehenego txertaketa kolektiboa izanen da.

Baztanga kutsatzeko, gaixoarekin kontaktu zuzena izan behar zen, gaixoak erabiltzen dituen arropa edo ta maindireen bidez kutsatu baitaiteke. Horregatik, gehienetan familiarrak eta inguruko pertsonak kutsatzen dira eta Baztango Alkatearen “txertaketa kolektiboak” antzekoak munduan zehar eman zirenez , Nafarrerie  desagertzeko edo erradikatzeko emandako lehenego pausuak  izan ziren.  Gaur egun Baztanga erradikatua dago naiz eta, Errusiak eta AEBek oraindik birus hau gordeta daukate laborategietan.

Post hau iteko hurrengo liburu ta webguneak erabili dira:

El sector agropecauario de la Euskal Herria  peninsular durante el Antiguo Regimen” Liburua (pdf). Alejandro Arizkun Cela (Euskal Herriko Uniberitatea)

http://www.elizondo-baztan gueb gunearen “epidemia ganadera de 1774” artikuloa.

Wikipedia enziklopedia askearen Baztanga” artikuloa.

La cacunacion antivariólicas en Navarra” artikuloa. J.J. Viñes Nafarroako Unibertsitate Publikoko, Prebentzio Medikuntza eta Osasun Publikoko irakaslea

Eta doike! eskerrak eman Gaspar Castellano de Gastón baztandar-zaragozar historiatzaileri, berak aurkitu eta zabaldu baizuen  Joseph Juaquín Gastónen karta ta agiri hauek.  Gutun hauei buruz eta Erratzuko Iriartea jauregian gertatutakoaz sakontasunan murgiltzeko komeindagarria da “La cacunacion antivariólicas en Navarra” artikuloari begibsta bat ematia.

http://www.cfnavarra.es. Baztango alkatearen agiria, 1801ko azaroaren 2an Errazun izandako txertaketak akreditatzen duna.

 

Read Full Post »

Baztango  “bide garaian”, Basaburuan, Abartan mendiaren babespean, zelai goratu ttiki batean, ageri zaigu, Anizko herria. Herriaren nor-izatea (nortasuna) erranairu zahar batek azaltzen digu ” Aniz, hamaika etxe, hamaika labe, hogeitabi zetabe, bat, bertzeen behartu gabe”.

Aniz, etxe zurizko herri ttikia, umila ta xumea, erdiaroko herri zaharra , xaloa ta xelebrea dugu…eta  herri huntan, jaiotako semeen artean, xaloena eta xelebreena… Joxe Azkarate Etxandi, izan dugu.

wikipedia.org, Wikimedia Commons egilea: Euskalduna

Azkarete ta Etxanditar Joxek, 1878ko ekainaren 23an Anizen jaio zen. Abeltzaina, politikaria, idazlea, pilotatzalea eta euskaltzale fiña izanez gain baita ere bere herriaren ongilea (benefaktorea) izan zen. Aniz, bihotz beroz maite izan zun eta gogoz aritu zen alik oberen jartzen.

Policarpo de Iraizoz (Idoy) , Kaputxinoen “Zeruko argia” aldizkarian, Joxeri idatzitako ohar nekrologikoan aipatzen duen bezala, argi gelditzen da Azkaratek  bere sorterriari zion maitasuna. Adibide gise erran, 1910an  bere etxe bat herriarentzan utzi zula, ikastetxea izateko eta 1955arte, etxe hori herriko ikastetxea izan zen, urte hortan, ikastetxe berrie egin bai zen.  1928an  bere soroetako bat trukutsean eman zuen Anizek pilotakeku bat izateko eta bere sakeletik sosa patu zuen gaur egungo Mendiarte pilotalekue, eraikitzeko. Eta ez soilik hori, baizik baitere, bertze zelai bat utzi zuen, lixu-toki bat egiteko eta aurrerago, herrirako, urak ekarriko zun!

Idoyek, aipatzen du pilotazale amorratua izan zela eta halaxe da! Nafarroako Pilota Federazioaren buru izan zen eta “Juan de Ursua” goitizenarekin hainbat pilota kronika idatzita utzi zitun garai haietako hainbertze komunikabideetan. Bertzealdetik aipatu ere, Baztan eta kirolarekin izan zuen lotura, zeren bera izan zen Baztango Kirol Elkartearen (C.D. Baztan K.E.) sortzailetako bat.

Azkaratek, “Idoyak” dion bezala “idazlari trebea zan” eta pillotaz gain bertze gaietaz idatzi zuen; Euskak Herriko ohiturak, euskal dantzak, mendi berritze gaiak… eta doike! euskararen inguruko gaiez ere, euskaltzale peto petoa bai zen!. Naiz eta “Idoyk”, ohar nekrologikoan ez aipatu non argitaratu zitun bere idatziak, pentsatzetzakoa da garai hoietako “La voz de Navarra” egunkari eta “Amayur” edo “Napartarra” astekari abertzaletan izanen zela, zeren aistion aipatu dugun bezalaxe, Azkaratek baita ere politikaria izan zen, hain justu politikari, abertzatzalea.

Argazkia, Alberto Villaverde (www.euskomedia.org).

Politikari bezala bere Baztanen, bertako Euzko Etxeko lehendakaria izan zen, eta Baztango Udalean, 36ko gerrateko aintzineko urteetan, EAJren izenian, zinegotzia ere. Nafarro mailan, lehenengo Napar Buru Batzarreko kidea izan zen eta zeregin hortan  1931-1933 urteen bitartean iraun zuen. 1932an Bilbon ospatutako lehenego Aberri egunan, Nafartarrei ordezkatuz  Nafarroaren izenenean, solastu zun  (berak ta Gipuzkuako ordezkria eskuaraz aritu ziren, bertze guztiek, erdaraz). Euskaltzalea zen Aniztarrak eta “Idoyk” dion bezala ” erriz erri euskal itzaldiak euskaldunen biotzak berotzeko esaten etzan beñere nekatzen. Ortarako sasoi bikañazeukan“- .Erraten da, bere azkeneko orduak iristerakoan eta eskuara galtzen arizela ikusirik, bere seme-alabei eskatu ziela, bere hurreneko guziek, eskuara ikasi dezatela nahi zula

Ondarrian, 1957ko abenduaren 14an, Anizen zendu zen eta bizitzan hain maitatua izan zenenez,  bere hil-ondorngo elizkunetara, alderdi guztietatik ezagun eta adiskide talde haundia, bere animari azken bidaian, azken agurra ematera torri zirela. Bitxikeri bezala komentatzen da,  eztela iñoiz Anizen hainbertze jende ikusi eta herrian bazirela 40 automobilletik goiti!!!

Amaitzeko, eskerrak eman nahi nion Hasier Maritorenari, Joxe Azkarateri buruz utzitako hainbertze material ta dokumentuengatik. Material horren artean, post hau iteko erabili dugu hurrengo idatziak:

1957ko Zeruko Argiaren 45-46 zenbakia, Policarpo de Iraizoz (Idoy) , idatzitako ohar nekrologiko.

1932ko Aberri Egunaren ondoko “labur txostena”, izandako hitzaldiak, egitaraua eta abar.

200k0 Maiatzako 19an Egunkarian argitaratutako Joxemiel Bidador-en “Baztandar xalo bat: Jose Azkarate Etxandi” artikuloa.

Read Full Post »


Elizondoko bestetan, Baztan-Malerreka laxo partidu interesgarri bat antolatua zegoen, baña euria zela ( euri ta gehigo euri..) bestetako bertze ekitaldiekin bezala, bertan bera utzi  behar izan zen. Desafioa, Elizondoko bestetako pilota egunaren barruan antolatua zegon eta frontoi edo plaza luzearen 150. urteurrena ospatzeko zen, zeren nahiz eta ez irudi frontoi luzea haurten, 150 urte bete izan ditu.

Argazkia. Pello San Millan

Haurtengo Elizondoko festetako egitarauan agertzen zen Tiburtzio Arraztoaren “laxoa Plazaren 150.urteurrena” izeneko idatzian zion bezala, Elizondoko plaza luzea, 1861an Francisco Dolagaray y Mayor Iruritarra, Baztango alkatea zela eraikia zen. Baita ere argitzen digu, sakearen aldean dogoen pareta (argazkikoa) soilik dela jatorrizkoa eta gainontzeko elementuak, baita errebotea ere, ondotik egindako lanak direla. Zorua 1971an asfaltatu zen, ordurarte lurrezkoa zen , bere “eskas”arekin eta botarriarendako arlauxaz egindako gunearekin. 1981an berriz asfaltatu zen eta gaur egun daukan neurrietara (1o4m x 19,45m) haunditu zuten, daukan  itxura paregabea hartuz.

Idatzia segitzen dun bezala, Tiburtziok, aipatzen du Elizondoko laxo plaza, laxoan aritzeko irauten duten plaza, historikoetako bat dela eta 150 urte hauen zehar, kontaezinak eta ahazteziñak izan diren partiduak, jokatu direlsa plaza hortan!. Herri ezberdiñen arteko desafioak bizi izan dira, eta ez guttitan desafio hoietan egiazko pasioak sortuz, herrien ohorea defenditu… edo galtzea ikusi da. XIX.mendeko bigarren aldian eta XX. mendearen lehenengo urteetan izandako desafio hoiek errepikaeziñak dira. Hortaz,Tiburtziok, laburbilduta Baztan eta Bidasoa Errekako herrien arteko “ondasun aberats” diren desafioak eta Elizondoko plazan garaiko itzal haundiko jokalriek izandako norgehiagokak, gogora ekartzen digu.

Oroitarazten digu, Elizondoko Etxeberri anaiak jokatu zituzten desafiozko partiduak, zautuenak izan zirela. Laukote sendoa, tinkoa eta lehiakorra osatzen zuten Etxeberritarrak; Policarpo, Julian, Pascual eta  ezker esku zoragarria zeukan Victoriano apeza. Elizondarrak maiz aritu ziren Doneztebeko Tabernatarren  kontra, hauek  aita eta hiru semeek osatzen zuten laukotea.

Plaza inaguratu berria zelarik, Baztan eta Malerrekako hiru pelotaro onenak eta Etxeberri apezak, Eibarko Txikito haundia eta bertze hiru gipuzkoarren aurka jokatu zuten desafio ikaragarria. Partidua, Naparrak irabazi zuten, haien bizitzako partidu onena jokatu bai zuten. Desafio haueK Ez ziren soilik herrien artean, bitxikeri bezala aipazen da, batzuk “mexikanoen” eta “arjentinoen” artekoak zirela (hau da, Mexikon egondakoak edo Arjentinan ibilitakoak) edota “izar zaharren” eta “gazteen” artekoak…

Argazkia. LARUMBE (/www.diariodenavarra.es)

Desafioak aparte, laxoko plaza luzean, Nafarroako Pilota Federazioa antolatutako partiduak jokatu izan dira. Hoietako bat 1928an jokatutakoa izan zen. Etxekoen aldetik hautatuek; M. Irribarren, F.Iribarren, F. San Vicente eta Azkarragak izan ziren eta 11-9 irabatzi zuten Malerrekakoei. Partidu honen bitxikeria, pilotariaek eta agintariak Hotel Lazaron (ohikoa zen bezala) menua gozatutako ondorngo brindisan egon zen. Azkarate eta Juan de Irigoienek solastu zuten eta baita ere Jean Ibarnegarayek. Honek, Behe Pirineotako diputatua zen eta sortu berria zen Euskal Pilotaren Nazioarteko Federazioaren lehen presidentia ere. Jeanek, laxoak Elizondon zuen errotzeaz harro agertu zen baita, partiduan bildutako jendetzaz ere. Arraza batasuna  ere aipatu zun, erranez Lapitxuriko zubia pastu zuenean, muga pasatu zuenik ez omen zuela nabaritu eta “Franziako” euskaldun guzien partez heldu zela “Espainiako” euskaldunei besarkada eta agur bero bat ematera. Bukatzerakoan, laxoan jokatzeagatik zoriondu zituen eta tradizioa mantentzeko deialdia egin zuen. 1930ko ekainaren 30an Federazioak partidu bat berriz antolatu zuen plaza honetan eta Elizondo ta Irurita neurtu ziren, Iruritarrek garaile atraz.

Plaza Luzean jokatutako bertze laxo partiduak, Elizondoko bestetako “pilota egunan” tradizionalki antolatutatakoekin batera, Laxoa Txapelketako zenbait  finalak izan dira; 1963an Irurita-Bertizarana finala jokatu zen. Erran behar, laxoa kasik desagertuta zegola garai haietan, 1960. urtean, Jesus Jaimerena apez iruritarrak lau urtez berpiztu zuen eta hortik ondoren, herriko bestatan soilik jokatzen zen, 1980an Laxoa Elkarteak txapelketa berriz ere berreskuratu zuen arte eta urte horretako finala berriz ere, Elizondoko plaza luzean jokatu zen,  Irurita-Doneztebe arteko finala izanez eta hontan ere Iruritarrek irabazleak izanik.,1984an Oitz-Irurita finala jokatu zen eta azkenik, 2001an Arraioz-Doneztebe arteko finala. (beltzatuta, finalako irabazleak).

Post hau iteko, Elizondoko festetako esku-egitarauako, Tiburtzio Arraztoaren “laxoa Plazaren 150.urteurrena” izeneko idatzia, erabili da eta laxoari buruzko bitxikeri edo zerbai  gehiago jakiteko,Tiburzio Arraztoaren  “Laxoa. La pelota en la plaza”  (Cenit ediciones, 2010) liburua arras interesgarria da.

Sarean, berriz laxoaguante.blogspot  bloga ikusi daiteke. Baita ere, blog hontako post hauei, begiklixka bat ematen ahal zaie.

https://baztangohaizegoa.wordpress.com/2011/06/25/laxoa-botarria-pilota-ta-pilotaria/

https://baztangohaizegoa.wordpress.com/2011/06/27/pilotaren-ibilbidea/

Read Full Post »

Ohiturak, dantzak, soñuak, tradizioa…biltzen dun herria Arizkun dugu, eta hontakoan hoietako bat, ezkontzarekin  zerikusia daukan erritoa “plazaratzen” dugu, Arizkungo eztei taldea.

Ezkontza bi pertsonak elkarbizitza egiteko asmoz hitzarmenez egindako elkartzea da, elkartzea era formal batean ospatzeko ezteiak izeneko zeremonia egiten da. Baztango ezkontza tradizional batean, Ioiak edo eztei soñua, arrunt ezagunak dira, adibidez  erraten da, Maurizio Elizakdek doinu eder hau 416 ezkontzatan jo omen zuela…baña eztei zeremonian, garai batean soinu hauek baño zerbait gehiago, zen.

0071.jpgFranzisko Arraras napar flokloristak (ikasketak Lekauzko kolegioan in zun) 1987an argitaratu zun “Danzas e indumentaria de Navarra, Merindad de Pamplona (II)” liburuan ezteiak edo Arizkungo eztei taldea nolakoa zen, biltzen du. Dioenez, eztai festetako ospakizunak azken proklamako egunean hasten ziren, arreoa senargaiaren etxera eramateko asmoz.

Ospakizunaren handitasuna lagun talde batetan zetzan. Talde buruan, andregaiaren nebak urrezko apaindura eta lazo gorrixka batez hornituriko ahari bat zeraman. Etxe berrira iritsi baino lehen, ahariari lazoa kentzen zion nekatxa urte barruan ezkonduko zelako ustea zegoen eta bere helburua lortzen bazuen, emaztegaiaren anaiak ezingo luke eztei bazkarian parte hartu.

Anaiaren gibelan txistulariek zigoazten ioiak jotzen eta ondoren bi behi orga bat tiraka. Behiak, ohial ederrez, eta garez apainduak zeuden eta organ,, emaztegaiaren arreoa zijoan. Gaztetatik, ezkondu baino lehen, neskatxa bere arreoa prestatzen hasten zen. Arreoa arropa zuriz osatzen zen batez ere.baña baita ere organ zijoan,egurrezko guatzea, koltxoi, mandiriek, izarak, mantak, burukoak eta abar.

p1014656.JPGTaldea, bi mando zamatuta segitzen zuten, bata artoz ta bertzia ardoz, ondoren behor baten gaña emaztegaiaren haizpa. Honek, animaliaren bi aldeko zintzilikatutako esportxetan (zintzilikatutako xaretoak) arraultzak eta oiloak zeraman.

Eztei taldea senargaiaren etxera iristen ziren, han honen anaiak ahariari xingola gorrixka kentzen zion eta bere txapelan apaindura bezala patzen zen. Apaindura hori, bazkalosteko dantzetarako baimena ematen zion emaztegaiaren haizpakin bikotea osatzeko.

Hemen akituko zen “eztei taldea” baña, ezteiak egun batzuk gehiago iraungo dute.

Biharamunean, ezkontza egunean, herritarrek senargaiaren etxean biltzen ziren. Ongi gosaldu ondoren eta ttunttuneroak Eztei soñua jotaz, emaztegaiaren etxera hurbiltzen ziren,  hemen berriz, pastak, ardoa eta pattarra eskeintzen zizkieten eta handik bi taldetan Elizako bidea artzen zuten. Aipatu behar,joera “txarra” izandako nobioak, mezak goizaldean iten zela eta emaztegaiak bidea hau, zapi beltz batekin burua estalita, iten zun.

Zeremonia erlijiosua  bukatutakoan, eliz atarian gonbidaketak hasten ziren eta hartan jarraitzen zuten etxe berrira iritsi arte. Hara iritsitakoan eta emaztea emakume ezkondutako burukoa patuz ( betirako eramanen du, p1014657.JPGzeren soilik ezkongabeak ilea laxoa edo trenzetan eramaten ahal zuten) eztei bazkaria ospatzen zen. Errekia zerbitzatzen zen tenorean, txistulariak, (gehienetan bi txistulari ta atabalaria ziren) soñu baten bat jotzen zuten, adibitzez, Franzisko Arraras aipatzen dun bezala, Antoni Elizalde Aniztarrak, normalki “Urtsuako kanta” jotzen zun. Musika jotzen zen biztartean, ezkongaiak hiru sardexka artuz (txistularien kopurua) eta sardexka bakoitzan ogi ta haragi puske bat patuz, “tripode” antzeko bat egiten zuten (edo egiten da) eta musika amaituta, atabalaria hasita ardo tragoxka edan ondoren, nobioa haragia ta ogia eskeintzen zien.

Errekia segituz, postria , algara eta joku dantzak; Itsats-dantza, Bizkar-dantza, Eskalapoi-dantza, Saskito-dantza, Zurrume-dantza…eta iluntzerakoan, gizonak eta emakumeak zapiekin elkarbanatuak plazara atratzen ziren Soka-dantzan. Plazatik herrian zehar ibiltzen ziren soka dantzan ezkongaia ezik, honek, oinez zijoan (zinta gorri bat bularren eramaten zun) eta topatzen zenarekin, ardo baso bat eskeintzen zion. Herrian ibili ondoren afaltzera bueltatzen ziren (soka dantzan) eta afaria amaituta dantza segitzen zuten… eztiak amaitu gabe!!!

Bigarren egunean, bertze bazkari haundi bat zegoen gonbidatuekin eta berriz ere arratsaldean soka-dantzarena errepikatzen zen. Hirugarren egunean, bertze hirugarren bazkari bat batzen, baña kasu honta gonbidaturik gabe, baizik bi aurreko bazkariak prestatu eta zerbizatu zutenentzan zen eta bazkari hontan, etxekoandre berria zerbizatzen zun. Emakume hauek, arratsaldean, sukaldatzeko mandarra eta zapiekin dantzetan aritzen ziren!.

More Free Videos Here

Ikusten denez ezteiak lau egun irauten zuten, baña benetako bukaera urrengoko igandean izaten zen, zeren Igande hortan, ezkon berriak bere gurasoekin bazkaltzen zuten ( aurreko bazkarietan ez zuten parte artzen) eta lehen eguneko “eztei taldearen” kalegiran, orga gañean erakutsitako arroa, (dotea) ematen zen.

Post hau iteko, “Danzas e indumentaria de Navarra, Merindad de Pamplona (II)” Institución Príncipe de Viana 1987, Francisco Arraras-en liburua erabili da. Irudiak liburu berberakoak dira eta marrazkien egilea, Arzai da.

Bideoa, Youtubetik artuta dago Ximuntxo-k igo du.

Read Full Post »

Maitza, loreak festa ta dantza! ta inguru hontako herrietako lehen besta nagusiak eta gogo haundikin hartzen direnak Iruritako Salbatore bestak ditugu, naiz eta aurten Ekainan izan. Festa hoietan, Salbatore Egunean, eguerdiko 12:00etan, plazan, herriko dantzarien erakustaldia bada.  Irurita, dantzan inguruan berezitasun batzuk baditu, alde batetik erraten ahal da Iruritarrak txikitatik hasten direla dantzan eta hori nabaria da Salbatore egunan, zeren plazaratzen diren dantzarien adiña, lau-bost eta 40 urte bitartekoa da. Bertzealdetik, eskeintzen diren Agurra , Xoxodantza, Txankarrankoa, Zintadantza… ta bertze dantzez gain, aipatzekoa da, San Miguel ezpatadantza, Baztanen Iruritan soilik dantzatzen den dantza bai 10804777.jpgda.(Argazkia J.M. Ondicol-ena da eta diario de noticias web-horritik hartuta dago)

 

Festaz, Irurita ta dantza ardatzaz hartuz, hontakoan “plaza erdire” aterako duguna, hiru gauz hoiekin zerikusia duen aspaldiko kontua edo gertakizuna izanen da.

 

Florencio Idoate  gazetaria ta Nafarroko artxibategiaren zuzendaria izandakoa, bere “Rincones de la Historia de Navarra” liburuan, 1585ko Pazko Igandean Iruritan, Zigatarrekin gertatutakoaz aipatzen digu. Dionez, egun hartan, inguruko herriko bizilagun haunitz bildu ziren Iruritan festa eguna ospatzeko. Jai giroan zeudala ta, edaten, dantzatzen…dena makurtu zen hogeita hamar edo berrogei Zigatar, txistulari ta guztikin iritsi zirenean eta herriko plazan “Lezay” (zaltzain, lacayo gazteleraz) dantza dantzatu nahi izan zutenean. Iruritarrak zigatarren txistulariari ixiltzeko erran zioten baña Zigatarrek ez zioten utzi eta erranairua dion bezala “soñuek erakusten du nola dantzatu” zigatarren ttunttuneroa segitu zun txistuka. Hori sutan patu zien herritarrei eta horietako bat, Juanes Oyarguen hain zuzen, amorruz jana  ostiko bat eman zion danbolinari. Beraz hori, bi talden arteko borrokari hasiera eman zion eta borrokaren ondorioz, labankadaz zauritutako bat izan zen.  Afera ez zen han bukatu eta Juanes Oyarguenek, kalapita (liskar,istilu) horren sortzailea edo bultzatzailea izateagatik, sei hilabetezko erbesteratzearekin zigortua izan zen.

Antzeko parezido gertatu zen 1613ko abuztuaren 4an. Kasu hontan Iruritar apaiz baten lehenego meza ospatzen zela, ingurko herriko jendea etorri zen meza entzutera. Meza ondoren, plazan, dantzak hasi ziren eta lerro buru bezala, Ursuako Tristan jauntxo patzen, sahiatu zen. Ezin zizaien idei hori Iruritarrei sobera gustatu eta bekoztuta, deuts erran gabe, borrokan hasi ziren jauntxoa eta bere zaldunen kontra. 

baztangohaizegoarenargazkiak-20110220213914.jpgAspaldiko bi kontu hauek ez dira Goinetxe dukesaren plazan izandako istilu bakarrak (dantzak medio), zeren liskar hauek, burura dakarkigu, laurogei hamarkadan izandako bertze bat. Kasu hartan, Iruñatik etorritako dantza talde bat, mutildantza bat dantzan hasi ziren, arazoa izan zen dantzarien artean neska zirela eta honek ere haserrea piztu zien Baztandarrei, ohiu eta hitz ezegoki batzuk bota ondoren (ah!! herriko argiak itzali gabe) gautzak baretu ziren… nahiz eta hau, orain dela hogeitamar urte inguru pastu, erran behar, gauzak ez dira aldatu “kamarada”! zeren antzeko-parezido gertatu zen joan den udan, Iruritako “herri-barridean”.

Post hau iteko erabili den materiala.

Florencio Idoate. “Rincones de la Historia de Navarra”  (1956)

Santiago Lesmes Zabalegui. “Navarra un Reino de historias” EGN (2010)

Read Full Post »

Nahiz eta Goseren abestia “pausoz pauso… gelditubarik” izan, guk “herriz herriz… gelditubatik” aldatu diogu, zeren Astelenian (apirilak 11) Maitatu, ikasi, ari… eus­ka­­­la­kari lelo­pean gure zoko hontara, iritsiko da 17. Korrika.

  Baz­tanen 45,2 kilome­tro eginen    ditu: Goiz goizetik Eugin bar­­na  Artesiagako lepotik Iruritara sartuko da eta N-121 B errepideari segituz,  Irurita, Gartzain, Elizondo, Elbete eta Arizkundik pastuko da, hortik Erratzura abiatuz, eta Erra­tzun buelta hartu eta Arizkungo bidegurutzetik pastuz, berriz, Elbete, Elizondo, Gar­tzain, Irurita, Arraioz eta Oronoz-Mugairi igaroko ditu, NA-1210 errepidetik Bertzaranara bideratuz.

Baztango bazterrak euskalakariz beteta egoteko hona hemen herriz herri ta horduz hordu-ko taula.

Artesiagako lepoa 07:58:10, Irurita (Eugiko bidegurutzea) 09:43:40 Gartzain (NA-121/49km) 09:54:43, Elizondo (NA-121/50km) 10:01:13

Elbete (NA-121/51km)10:07:43, Arizkun (Herri sarrerako kartela)10:33:43, Erratzu (NA- 2600/2km) 10:49:07

Arizkun (bidegurutzea) 11:27:19, Elbete (NA-121/54km) 11:42:16

Elizondo (Ikastolako parkea) 11:53:58, Gartzain (NA-121/49km) 12:05:01

Irurita (NA-121/48km) 12:11:31, Arraioz (NA-121/46km) 12:25:31

Oronoz (herriako bidegurutzea) 12:43:04

Baino egun hartan euskararen aldeko lasterkaldia nondik doa eta nola doan, hoberen irratia piztea (edo ordenagailua) eta Xorroxinen bidez (bai uhinatan edo on-line) segitzea izango da zeren bertze urteak bezala  korrikaren segimendua inen dute, minutuz minutu, orduz orduz eta herriz herri.

korrika1.jpgKorrikaren aurtengo omendua 1919­an sortu zen Euskaltzaindia izanen da.  Bidaiako puntu hunetara  iristeko ez da ibilbide laxaia izan, “hamaika” oztopo, gaitz ulertzeak, trabak…gainditu behar izan dira. . Post hontan korrikaren 17 edizioko  ibilbideak, hasierak, leloak, bitxikeriak aipatuko dugu.

Lehenengo KORRIKA 1980ko azaroaren 29an hasi zen Oñatin eta 1820 kilometro  egin ostean, Bilbon bukatu zen urte bereko abenduaren 7an, KORRIKA EUSKAL HERRIA! leloa zeukala. 0 kiometroa Jose Mari Satrustegi euskaltzainak eta Oñatiko Txantxiku ikastolako lau haurrek in zuten. Bilboko azken kilometroa, AEKren Batzorde Nazionalak egin zuen, ordutik egin diren korrika guztietan bezala.

Korrikaren lehenengo ediziotik erabaki zuten AEK-koek edizio bakoitzean euskararen eta irakaskuntzaren alorrean nabarmendutako norbait omentzea, eta euren irakasle eta irakasleen irakasle izandako Xabier Peña Albizu hautatu zuten lehenengoan.

Lekuko barruan zihoan mezua Rikardo Arregik 1966ko Otsailaren 17an Euskaltzaindiari idatziriko eskutitza zen. Bertan Arregik Euskaltzaindiari Alfabetatze saila sor zezan proposatzen zion, jendeak euskaraz irakurri eta idazten ikastea ardura nagusi baitzuen.

Honen harira sortu zen korrikaren inguruan izan diren polemiketako lehena. Lekuko barruan zihoan mezua, Oñatitik Bilborako bidean galdu zen nonbait. Bilbora helduta, jatorriko mezua galdua zela konturatu zirenean antolatzaileak, gordeta zuten fotokopiaren bila hasi ziren. Baina biztartean, amaiera ekitaldia ez eteteko, egitarauan ondoren zetorren AEKren diskurtsoarekin hasi ziren. Julen Kaltzadak diskurtso inprobisatu bat bota zuen, aurreikuspen guztiak gainditu zirela aipatu eta AEK-k kanpaina berriarekin zituen helburuak aletu ostean, korrikaren amaiera festan egoterik ez zutenak ekarri zituen gogora. “Euskal Herriaren alde lan egitearren bizia galdu dutenak. Euskal Herriaren alde lan egitearren kartzelan usteltzen daudenak. Komisaldegietan torturak sufritzen dituztenak, torturak hartuko dituzten beldurrez angustiaturik daudenak… Gora Euskadi Askatuta! Gora Euskadi Euskalduna! Gora langileria! Gora langileri euskalduna!” oihuekin amaitu zen hitzaldia. Diskurtso inprobisatuaren azken esaldiek susak piztu zituzten eta giroa gaiztotu egin zen.

KORRIKA 2 1982ko maiatzaren 22tik 30era bitartean burutu zen. Iruñan hasi eta Donostian bukatu zen. Bigarren korrika honetarako aukeratutako leloa “AEK, euskararen alternatiba herritarra; Korrika, herriaren erantzuna euskararen alde” izanez.

Jose Maria Jimeno Jurio historialariak eman zion hasiera bigarren korrikari eta omendua Rikardo Arregi izan zen eta, oraingoan bai, iritsi zen Donostiara Rikardo Arregik berak idatzitako eskutitza eta lau orduko atzerapenaz edo urtebetekoaz erran behar, Julen Kaltzadak irakurri zuen Donostiako Bulebarrean.

Lehenengo korrikaren bukaeran gertatutakoak eragina izan zuen bigarren korrika honetan eta hainbertze oztopo izan ziren korrikaren atarian. Korrikaren lehen edizioan amaiera ekitaldian Rikardo Arregiren mezua ez irakurri izanak asko gaiztotu zituen AEK-k Euskaltzaindiarekin eta EAJrekin zituen harremanak. 1981eko ekainaren 21ean AEK Euskaltzainditik kanpo geratu zen. Horrez gain, Korrika 2 Iruñatik abiatzeko faltatzen zirenean 8 egun, alderdi jeltzalearen Euskadi Buru Batzarrak komunikatu bat egin zuen publiko. Korrika diruz ez laguntzea eskatzen zuen komunikatuak. Baita ere, Francisco Javier Ansuategi, Nafarroako Gobernadore Zibilak, ez zion baimenik ematen AEKri korrikak Nafarroa zeharkatzea. Ondarrian, eta hainbertze gestionak iñez, Iruñetik hastea lortu zen.


KORRIKA 3k, 1983ko abenduaren 3an Baionan hasi eta 1960 kilometrotako ibilbidea egin ondoren, abenduaren 11n berriz ere Bilbon bukatu zen , “Euskaraz eta kitto!” lelopean.

Itsasuko Peio Dospital rugbilariak egin zuen lehen kilometroa eta Gabriel Aresti idazlea omendu zuten

KORRIKA 4a, 1.985eko maiatzaren 31tik ekainaren 9ra bitartean izan zen, Atharratzetik atra ta Iruñean akitu, 1927 kilometrotako ibilbidea eginez. Korrika 4rako aukeratutako leloa “Herri bat, hizkuntza bat” izan zen.

Zuberoako langabetuen batzordeen ordezkari batek hartu zuen lekukoa lehen kilometroa egiteko eta omendua Lapurdiko Luhuson jaiotako Piarres Lafitte euskaltzaina eta idazle haundia izan zen.

5. KORRIKA 1987ko apirilaren 3tik 12ra egin zen, Hendaiatik Bilbora 2.085 kilometrotako ibilbidea, “Euskara, zeurea” leloa izanez. Lehen kilometroa, Xalbador ikastolako ikasle batek egin zuen kazkabarra gogotik ari zela ta.

Balendin Enbeita, Muxikan jaiotako bertsolari handia omendu zuen 5. korrikak eta bere seme Jonek, AEKren Batzorde Nazionalarekin batera azken kilometroa egin ondoren, kantatu zuen Bilboko helmugan lekuko barruan zetorren mezua.

Korrikaren 5. edizio honetan jaio zen gerora ezinbesteko bihurtu den korrikaren euskarrietako bat: bizkarreko ala petoa.

6.KORRIKA 1989ko apirilaren 14ean hasi zen Iruñean, 2100 kilometro egin ondoren, Donostian bukatuko zen, “Euskara Korrika eta kitto – Euskal Herriak AEK” leloa erabiliz.

001.jpgLehen kilometroa Iruñeko Dantzarien Elkarteko ordezkari batek egin zuen. Jose Migel Barandiaran, izan zen omendua, eta omenduetako lehena bizirik zegoela.

Hotan ere, EAJk eta EEk korrikari diru laguntzarik ez ematea prentsa ohar bat bidali zuten, baña alderdietako ordezkari batzuk korrikan partea hartzeaz gain sosakin lagundu zuten. (eskuineko argazkia, Mariato blogetik artuta dago.)

KORRIKA 7 Gasteizen hasi zen 1991ko matxoaren 15ean, Baionan bukatuz hilabete berberako 24an. Lehenengo aldia izanez Iparralden bukatzen zela. Lehen kilometroa Abel Enbeita bertsolariak egin zuen eta azken kilometroaren azken zatia Sabin Gaztañaga, Bizkaiko AEKren arduradunak egin zuen, jadanik gaixo zegoena eta 1991n bertan hilgo zena. Korrika 7k 1990ean zendutako Remigio Mendiburu eskultorea eta lekukoaren egilea, omendu zuen.

KORRIKA 8 Iruñean hasi ta Bilbon bukatu zen, 1993ko martxoaren 26tik apirilaren 4ren tartean.

Denok maite dugu gure herria euskaraz” izan zen leloa eta Martin Ugalde kazetari, historialari, idazle eta kultur eragilea omendua. Martinek berak egin zuen AEKrekin batera Bilboko azken kilometroa, biloba zaharrena ondoan zuelarik, Joxemi Zumalabe zenaren emazte eta seme alabekin batera, lekuko barruan Zumalaberen mezua baitzihoan. AEK-ko herrialde arduradun izandako Sabin Gaztañaga zenaren gurasoak ere multzo berean ikus zitezkeen.

Edizio honetan jaio zen, Korrika Kulturala baita ere edizio honetatik aurrera zautu dira korrikaren kanta eta bideo ofizialak eta korrika hortako kanta Tapia eta Leturiak egin zuten, Jon Sarasua bertsolariaren hitzak oinarri.

KORRIKA 9 1995ean izan zen, Donibane Garazin hasi eta Gasteizen bukatuz eta “Jalgi hadi euskaraz” leloa bezala.

Lehen kilometroa Donibane Garaziko gau eskolako ikasle zein irakasleek egin zuten. Omendutakoa Mikel Laboa kantari donostiarra izan zen eta azken kilometroan ere parte hartu zuen Mikelek, AEK-ko ordezkariekin batera.
 

korrika-93.jpg

KORRIKA 10 Arantzazun hasi zen, 1997ko martxoaren 14ean eta 23an Bilbon bukatu zen, “Euskal Herria Korrika!” izanez leloa.

18 urtez Euskaltzaindiko buru izandako Luis Villasante izan zen omendua eta berak egin zituen hasierako metroak eta lehen metroak egin ostean, zazpi herrialdeetako ordezkari anonimoei eman zien lekukoa. Azken metroak Joan Mari Torrealdaik eta AEK-ren ordezkariek egin zituztelarik, berea, Torrealdairena, baitzen lekuko barruan zetorren mezua. (Argazkian urte hortako Baztango ikastolako “korrikalariek” korrika itxarotzen)

KORRIKA 11 1999ko martxoaren 19tik 28ra biztartean egin zen . Iruñetik Donostiarainoko ibilbidean “1+1=hamaika. Zu eta ni euskaraz” leloa erabiliz.

Omenduak, hamaika izan ziren, hainbat giza esparruta desberdiñetakoak; lan munduaren ordezkariak, irakaskuntza arloan, Iruñeko Euskalerria Irratia, euskal komunikabideen izenean, euskararen erabilera kirol munduan sartzeko hainbertze ahalegin egindako Jose Angel Iribar

Korrika honetan AEK-k eta Eusko Jaurlaritzak urteetako “gerra”ri amaiera eman zioten, urte batzuk lehenago 1997an akordioa sinatuz. Akordio hori 11. Korrika honetan eragin zuzena izan zuen: lehen aldiz korrikaren historian, Eusko Jaurlaritzak eta Jaurlaritza gisa Korrikan parte hartu zuen, Donostiako azken aurreko kilometroa Mari Carmen Garmendia Kultur Kontseilariak egin zuelarik lekukoa eramanez.

Azken kilometroaren azken metroak, AEKrekin batera, Ramon Labayenek egin zituen, lekuko barruan zetorren mezuaren egileak…

 KORRIKA 12, 2001eko martxoaren 29an hasi Gasteizen eta apirilaren 8an Baionan bukatuz, globalizazioaren milurtekoaren hasieran “Mundu bat euskarara bildu” leloa erabiliaz.

Gasteizen egin zen lehen kilometroan, Karmona  Alaves Futbol Taldeko kapitaina zena, eraman zuen lekukoa. Karmonari Juan Jose Ibarretxe lehendakariak kendu zion lekukoa 2. kilometroa egiteko eta horrela, korrika egin duen lehen lehendakaria izan eta bakarra izanez.

Euskal Herriko Bertsozale Elkartea omendu zuten.

Omenaldia gauzatzeko ekitaldi berezia prestatu zuen korrikak, beren beregi omenaldirako sortua (lehen aldiz) eta Donostiako Kursaal aretoan burutu zena, ekitaldi bakarrean, Koldo Izagirreren testua oinarri, Eneko Olasagastiren zuzendaritzapean. Ekitaldiaren grabaketa bideo formatuan plazaratu zen gero. Ordutik aurrerako korriketan ere erabili izan da halako ekitaldien gauzapena omenaldi gisa.

Baionako azken kilometroan Andoni Egaña bertsolariak, orduan Euskal Herriko txapelduna zenak, eraman zuen lekukoa eta berak kantatu oholtzatik barruan zekarren mezua, berak egina.

 KORRIKA 13 2003ko apirilaren 4tik hilbereko 13artio izan zen, Maulen hasiz ta Iruñean bukatuz.

AEKrekin Herri bat geroa lantzen” izan zen 13. edizio honetako leloa.

Mauleko plazako kioskoan hasi zuen 2150 kilometrotako ibilbidea lekukoak Jean Louis Davant euskaltzain zuberotarraren eskutik.

Euskaldunon Egunkariaren itxierak eta horrekin batera izandako atxiloketa eta auziperatzeek markatu zuten goitik bera Ez dok hamahiru mugimendua eta eurekin batera berpizkunde kulturalean berebiziko garrantzia izan zuen belaunaldi oso bat omendu zuen Korrika 13k.

Edizio honetan lehen aldiz korrika-aek bekaren deialdia izan zen, eta Tentazioak irabaziko zuena “Metxa” antzerki obrarekin. Edizio honetan, baita ere, Korrika Laguntzailea kanpaina eta txartelaren sorrera, egoera ekonomikoaren larria bai zen. Aipatzen da kanpaina hura martxan jarri ez bazen, zihurhaunitz korrika ez karrikara aterako.

Korrika Iruñera ailegtzea zegoela, udalarekin arazoak sortu ziren eta Nafarroako Gobernuak korrika Iruñean sartzea debekatu zuen. Antolatzaileek tribunaletara jo zuten eta auzia irabazi zen, lortuz Martxelo Otamendi lekukoa eskuetan eta jende haunitz inguratuta, Iruñeko Foru Plazan sartzea. Han bertan Martxelok irakurri zuen lekukoak kartzen zuen mezua, (berak idatzia komisaldegitik atera bezain fitr)

KORRIKA 14, 2005eko martxoaren 10ean hasi zen Orreagan eta Bilbon amaitu zen martxoaren 20an, “Euskal Herria euskalduntzen. Ni ere bai!” leloarekin.

Omenduak, euskalduntzeko erabakia hartu zuten/duten milaka eta milaka herritarrak izan ziren, bai helburua lortu zutenei ta baita ere bidean gelditu zirenak edo direnak, horien guztien ispilu eta ordezkaritzat hartuz, Andolin Eguskitza euskaltzaina. (Andolin Korrika hasi baino hilabete batzuk lehenago zendu zen) 

Ondarreko kma AEKrekin batera Andolin Eguskitzaren senideek egin zuten. Mezua, Andolinek idatzitakoa Tere Irastortzak, Euskal Idazleen Elkarteko lehendakaria  irakurri zun.

KORRIKA 15 2007an egin zen, martxoaren 22an  Karrantzan hasi eta apirilaren 1ean Iruñean bukatuz.

Heldu!” izan zen leloa baña hainbertze azpi-lelo erabili ziren: “Heldu hitzari!”; “Heldu lekukoari!”; “Heldu elkarlanari!”; “Heldu euskarari!”; “Heldu Herriari!”.

 Euskal Emakumea omendu zuten eta korrikaren ibilbidean, ehunka izan ziren lekukoa eraman zuten emakumeak.

Iruñeko azken kilometroko azken metroak Xabier eta Miren Amuritzak egin zituzten, lekuko barruko mezua, eurek egiña irakurri zuten.

KORRIKA 16 2009ko martxoaren 26tik apirilaren 5era biztartean korritu zen. Tutera hasiz eta Gasteizen amaituz guztira 2503 kilometro egin ziren, izanez ordura arte korrikarik luzeena.

korrika1640.jpgOngi etorri!. Euskaraz bizi nahi dugunon Herrira.” izan zen leloa. Ongi etorri hori Euskal Herriko milaka biztanlek “ongi hartu” dutela frogatu ahal izatea izan zen AEKren eta Korrikaren erronka pozgarria.

“Euskara ikasi eta gero transmisioa bermatu duten familia guztiei, baita euskara galdu eta berrikasiz transmisioa ahalbidetu duten familia guztiei ere” egin zien Korrika 16k bere omenaldia. Omenaldia gauzatzeko AEK-k ordu betetik gorako dokumental bat prestatu zuen Bidaia intimoak izenekoa eta Jon Maiak zuzendutakoa. Bertan lau pertsonaren bizipenak kontatzen dira, eurek, euskarara egindako bidaiaren nondik norakoak, barru sentipenak, bidaiak eman diena-eta kontatzen dutelarik. (Argazkin, korrika 16 Anizko herria uzten.  Korrika 16 Baztandik pastu zeneko argazki gehiago, gure pikasan)

Korrikaren amaieran Pirritx eta Porrotx pailazoek irakurri zuten lekuko barruan zegoen haiek idatzitako mezua… ta aurtengoan…nik, Artesiagan itxaroko diot 9 aldera, kuadrillak hor bai dauka kma erosia 

Post hau iteko, Auñamendi eusko enciklopediatik informazioa atra dugu hain zuzen euskomedia webguneko, 2010ko Edurne Brouard-en korrikaren “historia laburra“, idazlanatik.

Baita ere herriz herrizko ordutegia Ttippi-ttapa.net-ik kopiatua izan da.

Aurtego kanta deskargatzeko, korrika.org webgunean.

Read Full Post »

Joanden astean, Ilargia gauaren jaun ta jabe zenean, Arizkunetik; tunnturroak, hartza, joaldunak…Lastirikobordako bide zaharra artuz eta txistu eta su argiz lagunduta Errazura iritsi ziren, sagardantzak dantzatu ta kopla batzuk ondoren…Jantzilo (tripazaina) erre zuten Baztango bi herri hauetako gazteak,  gizakunde festari bukaera emanez (parranda ta giro ona segituz). Gizakundea edo izakunde, aspaldiko denboretan inaute aintzineko orzegunean gizonek besta egiten zuten eguna zen. Gaur egun, gauzak izan behar diren 99143036_d18e4479c1.jpgbezala gizonak eta emakumeak ospatu eta besta egiten dute, eta poztekoa da ikustea nola gero ta gehigo gorantz eta indarrez artuz doaztela ohitura zaharreko tradizio hauek. Zeren nahiz eta gaur egun, jendetsua, partizipatzaileak …izan aren, erran behar, orain dela ez urte aunitz, debekatuak zeudenez, iaia galdu zirela, eta ez bakarrik iñauten aurreko Ortzeguneko bestak, emakundea eta gizakundea, baizik baita ere herri batzutako  iñauteri osoa, ia ia desagertuz! edo Elizondoren kasuan bezala, denborarekin erabat moldatu ta aldatuko ziren.

Mariano Izetak “Baztango kontuak” liburuan dion bezala, XX.mendearen hasieran […iñauteak ederrak izaten omen ziren…San Anton egunetik goiti hasten omen ziren mozorroak eta igandero ateratzen omen ziren karrikera gisa hortan iñauteak artio…]. Hitz hauek aztertuz erraten ahal da, iñauteak tenore luze bat zirela, hain justu, egunak luzatzen hasten zirenetik eta neguaren amaiera laister zagola suposatuz! honek poztekoa izanez, jaiaz, bestaz, dantzatz eta algaraz! ospatuz. 

Liburuko Artikuloa, Danbolin-Nausiek eta Danbolin-Etxekoandrei buruz segitzen du, haien hasmentako zortzikoarekin, ondorengo sokadantzaz, “gaite”… eta, iñauteriko bertze dantza batez, ere. Mozorro-dantza deitutakoa eta aipatzen dun bezala dantza hortan , mozorro guztiek, pirriaufaka aitzen zirela eta zortziko soinuan dantzatzen omen zena. Omen zela idazten dugu, zeren 1974an idatzitako artikuluan aipatzen dun bezala: “oraikoek ez dakigula“, eta zihur ez gaudenez, gaur egun berreskuratu denik!.

II.errepublika (Hegoaldean) erori zenean eta gerra hasi bezain laister Nazionalen lurraldetan iñauteak debekatuak izan ziren. Debekazio garai haietan, hasieran ospatzea zalla zen b54.JPG(behipin Elizondon) baina pixkanaka pixkanaka, bai “klandestinitatean” edo bertze datetan zerbait ospatzea lortzen zen. Lander Santa Mariaren “Las cuatro estaciones en el Valle del Baztan” liburuan, garai hoietaz zerbait kontatzen digu. Dirudienez (Elizondon) Iñaute igandearen ondokoa, hau da garizumaren (kuaresma) lehenego igandean, eltze-igande ospatzen zen, eta goiz goizez gaztiak kaletan barna kantatzen eta itsats-dantzan haritzen ziren. Igandeko iñautean eta aurreko hiru igandetan, meza ondoren mozorroak atratzen ziren, kaperutza beltz batekin eta “pizi-tokiz” hornituta, haurren atzetik joanez zanpatzeko asmoz eta haurrak bertzealdetik mozorroak zirikatuz “Mozorro zintz mukizu,sobera sobera dauzkatzu!” erranez.

Mozorro beltza hauek gehien bat elizaren inguruan ibiltzen ziren eta atrioan sartu gabe. Hauek ziren garai haietako iñauteriak. Haurrak mozorrotik eskapo eta batzutan mozorroen gibeletik Alguazilak harrapatu nahi! zeren aipatu dugun bezala bebekatuta zegoen ospatzea ta mozorrotzea. Mozorrotutako gazte hoiek, normalki Saskaizko askan mozorroko lau ohilak, ta kaperutza kenduz aurpegia garbitzen eta txukuntzen ziren, baña herrira bueltatzerakoan aunitzetan Alguazilak espero zeuden eta legea apurtzeagatik Elizondoko (edo Balleko) kartzelan itzalpetuta amaitzen zuten.

65857_1612416603333_1623813706_1333808_3151538_n.jpgElizondoko kartzela Baztango udaletxeko zoko batean zeuden gela ilun ta heze batzuek ziren eta Bitxikeri gisa aipatu 1695aren akaberan, eraikin berria egitea erabaki zutenean argi utzi zutela (bertze kontu batzuk aparte) harresien lodiera arreta berezia izan behar zula eta bi zigor-gelen luzera, presoak harrikoxkor bat alde batetik bertzera eramaten ahal dutenaren tokia izango zela. 1802ko “Diccionario geográfico histórico de España por la Real Academia de la Historia” 24.3 horrian, Elizondo agertzen da eta bertze gauz batzuen artean, herria kartzel “seguru” batekin kontatzen dula aipatzen du. Eskerrak 1971an, Ana Mari Marin eskuz toki zikin horri irtenbide berri bat ematen zaio eta Baztango lehen liburutagian bihurtzen da eta baita ere garai haietan azkenik debekua uzten da eta iñauteak berriro askatasunan ospatuko dira.(Goitiko argazkia. J.M. Ondicol-ena da eta bere fazebooketik hartuta dago)

40 urte inguru hoietan herri eta auzo batzutan ohitura, tradizioak eta dantzak modu batean edo bertzera mantendu ziren. Bertze herri bazutan Elizondon bezala ia ia iñauteri berri bat sortu zen, herri kutsu gutxi zeukana baian bere identitate propio izatea lortu duna. Azken urte hauetan, herri iñaute kutsu hori sartzea lortu da, Ortziraleko puske biltzearekin, Jantziloren erretzearekin…baña “identitate propio” hori galdu gabe; desfilea, haurrena Ortziralean eta Larunbata helduena… bi arlo hoiek bateratuz, iñauteak aberastu, obetu ta haundizen dugu, Elizondok merezi zula!!!

Post hau iteko, Mariano Izetaren “Baztango Kontuak” eta Lander Santa Mariaren “las cuatro estaciones en el Valle del Baztan” liburuak erabili dira.

Read Full Post »

Maindire zuri batez estali ditu zeru urdinak teilatu gorriak
…negu goxoaren atarian eta udazken nabarretik at
maitasunaren urtaroan sartu gara,
eta estal nazazu manta zuriz eta kontaidazu
gabonetako ipuin hori,
zoriontsu egiten nauen hori, une batez egia den gezur polit hori
eta elurraren aurreko haize hotz horren usainak
eta belarraren gaineko ihintza horren sentipenak
eternitate osorako zorionez beteko gaitu.
Zu eta ni garen une bateko zorion bete hutsal hau
gure maitasuna gezurra ote?
Hobe gezur polit bat egia itsusi bat baino.
Zeren eta ba ote gezur itsusirik edo egia politarik?
Beharbada bai, eta horregatik
gabonetako ipuin bat maindire zuri artean irudikatuko dizut,
gezur eta egia politez eta itsusiz zure ondoan izanik
hona naiz eta denbora guztien denboratan
MAITE ZAITUT.
Hala dio Lagun baten olerkia, Ainara Maya Urrozen bertze olerki eder bat da, eta bai, gabonak direla, bai otza iten dula eta bai gezurreko ipuinaz doanez aproposa iruditu zait haste hontako postari sarrera emateko.
Gaboneko ipuin bat eta polita izan arren, gezurrezkoa dena, Olentzero eta Kixmiren jaiotzaren ipuin-koindara da (joande astian zeruko argiak postan azaldu genun). “Ipuiña” Olentzero jentila, (paganua) kristautasunarekin lotzen du, (Iesusen jaiotza) eta Olentzerok, zerikusi gutti dauka, palestinan jaiotako haurrarekin baña hori erabilia izan da (kondaira) aizaki moduan, eta gure ikazkiñak, eguberriko, tokiko elementu bat izatera pastu da. Dirudi kondairaren jatorria Baionako diozesiaren mugekin bat datorrela eta 1566 aldera (Baztan, Baionako diozesiaren barruan zegoen) jakina zen, haurrak oilar mezaren ondoren ateratzen zirela Olentzeroaren bertsoak kantatzera. Izain daiteke Olentzero kristau hau, Jainkoaren semearen etorreraren iragarle, Lapurdiko elizetan sortua izana?, auskalo!!, baña horri erraten digu, ipuintxoa nahiko berria dela eta gautz bat argi baldin badugu, gure Olentzeroa, berria ez dela da. Aintzineko garaikoa da, garai zaharretakoa, gizona naturarekin harreman sendoagoa zeukan garaietakoa. Olentzero neguko soltizioarekin lotura du, neguarekin, neguaren amaierarekin. Nahiz eta negu hasieran egon, egun hortatik aintzin, pixkanaka pixkanak eguna lutzatzen hasiko da (ospatzekoa zena) eta egun hori, egun seinalatu hori  onenzaroa igarriko zuen, hau da, Onen aroa, onenaren aroa.
Beno hori behipin zen azaltzen zuna Lope de Isasia  XVII. mendean, bertze batzuk diote oles-aro izanen zela oles (eskariak) eskatzeko garaiak, eta hortik, etimologikoki gaur egungungo Olentzeroraño.
2384916064_fb418cde89_z.jpgBaino izena, ez da bakarrik aldatu dena urteetan zehar, eta astion aipatu dugun bezala, Olentzaro garai bat zen, tenore bat zen, eta garai hori, gizon batian personifiktua izan da, baña personifikazio hori baño lehen Olentzerok enbor bat baita ere izan zen, garai hauetako subil bat, etxekoa suan erretzen zen subila.
Gau magiko hortan, neguko solstizoan, ta gero, zihurhauniz kristautasunaren indarrarekin 24ko gauan etxeko suan erretzen zen enborra edo subila olentzeroa zen biharamunian enbor hori etxeko toki preziatuenean gordetzen zen eta oparo onak eta zorionak ekarriko zuen siñismena zen. Bertzeleku batzutan (gipuzku aldean) Olentzero tximimetik sartzen zen eta haurrak izutzen zituen…
Baña Olentzeroa Baztanekinr lotuz, aipa behar 1918an Lekauzko kolegiora bi anai frantziskar (ta odoleko anaiak ere) iritxi zirela maixu bezala, Aurelio Olazaran (aita Agustin Lizarra) ta Alejandro Olazaran (aita Hilarion de Estella), bere maixu lanak aparte, segidan hasi ziren, lehendabizik, Baztango herri ta baserritik ta gero Euskal Herria osotik, kantak soñuak eta koplak biltzen. Aita Hilario musikaz arduratzen zen eta Aita Agustin bertsoak ta koplaz. 1932an Txistulari aldizkarian bildutako bi pieza argitaratuko dute, bi pieza zahar horiek”Olentzarotarako” eta “Olentzero hiru abotsetarako” ziren.
1936an bi anaiak erbesteratuak izan ziren Txilen, aita Agustinen lan osoa Lekauzen galdu zen eta iñoiz ez zen geihago berreskuratuko eta okerragoa zena, Txilera iritxi ta bi urtetara hil zen. Aita Hilarion Txiletik segitu zun bere lanak “Txistularia” aldizkarian argitaratzen. Zigorra pastu ondoren 1959an aukera izan zun Nafarrora bueltatzera eta Eguberri haietan, Iruñan zegola, lehenengo gauza egin zuna, San Atonio elkarteko gaztei zoriontzea izan zen. Olentzeroa berreskuratzeagatik eta Iruñeko kaleetara 20080407110624-7623.jpgatratzeagatik.
1959ko Iruñeko Olentzeroa, Lesakako olentzeroaren kopia zen edo obe errana Lesakako Olentzero bat zen, zeren Lesakan, 24 goizean kuadrilla batek puske-biltzean ibilitako olentzeroa zen eta arratsaldez kamio batean sartua eta Iruñara eramana izan zen.
Lesakako olentzeroa, lehenago aro, garai eta enbort bat izan zena, han, guzti hori panpin batean irudikatzen zen. Pampin horrekin gazteak etxez etxez “oles” (eskaria) eskatzen zuten, eta eske biltze honetatik uste dat, gaur eun daukan itxura, etorriko dela, hau da, potoloa, buruhaundia, tripontzia,…zeren halakoa izanez, gazteek, errango ahal zuten eske biltzean etxekoabdreari- aizu ea zer ematen diguzun zeren behitu gurekin nor datorren!!, honek berak bakarrik; kapoiak, arraultzak, hamar arrobako ardo zahagia (zatua), hamar txerri gazte, saiheski (txaski baztanen) ta solomo gaten ditu (Olentzeroren kanta)…Orrez gain pampiñari onentzaro kantak abesten ziren eta horiek bai onen-aroa izanen zirela, jaki ta edari sobrantiakin.
70. hamarkadaren hasieran, Lesakako Olentzaroa, Euskal ole2.jpegHerriko herri ta hiritara zabaldu zen ( Iruñako olentzeroari esker) eta 1969an Baztanera iritsi zen, hain zuzen Elizondora.
Baztango Lehenego Olentzero horren antolakuntzan Mariano Izeta Elizalde euskaltzaleak, Pedro Ansorena eta Iñaki Gorostidi donostiarrek parte hartu zuten, Elizondoko Santiagoko parrokiako elkarteak baimena eskatu zuen garai hartako gobernuari eta baimena baiezkoa izanez, Olentzero Angel Lizasoain izanez eta gazte batzuen laguntzakin atra zen, eta berriro aspalditik (akaso Baztan, Baionako diozesisatik urrundu zenetik) baztandarrak, onentzaroa ospatu zuten. Olentzero hortan irabazi zen dirua, sortzekotan zegoen  Baztan Ikastolari eman zioten eta urrengo urteetan  (1973 tik dirudi) urtero urtero ikastolak olentzeroa antolatuko du.
Hasieran pampiña izanez, potoloa, buruhaundia, triponzia, zikiña, begi gorria (ikatzaren keatik) zen, gero denborarekin aragi ta hezurrezko Olentzero batean bukatuz, batzutan tripontzia izanenz ta bertze batzutan ia ia metrosexuala izanez, telebistako Olentzeroa bezala, bizarra ongi moztua ta garbi garbia, ikatza arrastrorik gabekoa!!! (argazkian, Elizondoko lehengo Olentzeroa).
Baña edozein modukoa izan, urtero bezala Baztango herri batzutan goizen ta bertzetan arratsaldez gure ikazkiña maitea herriko karriketan ibiliko da.  Adibidez Elizondon, arratsaldeko 5:30tan zaharretxera iritsiko da eta ioaldunak lagunduta Elizondo barna (Jaime Urrutia kalea) ibiliko da, beheko ikastolara ailegatu artio.
Ongi izan eta onentzaro ederra pasa ezazue
Zorionak!!
 
Post hau iteko olentzero.net webgunetik informazioa erabili da,

Read Full Post »

Older Posts »