Feeds:
Argitalpenak
Iruzkinak

Posts Tagged ‘Arizkun’

Lehenengo gauza erran, post hau bertze baten ondokoa dela, obe errana aintzinako “Pedro Mari” artikuloaren osagarria da. Hortan konbenzio gerra zer izan zen, noiz izan zen eta baztanen gertatutakoa (frantsak hilabete exkax batean bailara konkistatu zuten) aipatu omen genun, huntakoan 1794ko urte horretan konbenzionalistak baztanen sartutako lehenego egunak zehatzago kontatuko dugu eta horretarako zonalde honetan buruzagia izan zen Joseph Urrutia teniente generalak bidalitako “parteaz” baliatuko gera.

Urrutia jenerala Francisco Goyaren margo batean. Museo del Prado. Wikipedia.eu.

José de Urrutia y de las Casas  1739ko azaroaren 19an  Zallan sortutako- militar eta ingeniari bizkaitarra izan zen. Lehenengo ikasketak Balmasedan egin ostean, Bartzelonara joan zen hango akademia militar batean matematika ikastera. 1755ean Fernando VI.a erregearen garaia zela Spainiako armadan sartu zen. Konbentzio Gerra Nafarroan izan zen, Baztanen eta Erronkarin. Erronkarin garaile atera zen etan Baztandik…alde egin behar izan zun.

1794ko ekainaren 11an Joseph Urrutia teniente generalak, Nafarroa eta Gipuzkuako “general en jefe” den Ventura Carori bidalitako gutunan, Baztanen ekainako 3tik 6ra bitarte gertatukoa azaltzen dio.

Gutuna hasten da erranez egun horietan berak, borrokako bigarren lerroan aurkitu dela, etsaiari bere troparen gutxitasuna erakusi ez nahian. Hilabeteko 3an konbentzionalak Baztanen sartu dira Alduidestik etorrita Berdaitzko lepoa pasata Erratzuko mendi ingurueta fuerte in dira. Erratzuko eskuin “frankoa”  meahatxatuta dago zeren Arrizorrozko magaleko basoan frantsak ezkutatu dira eta Izpegin, (Elorrietako lepoan) Urrutia tenientea daukan 20 soldadutako destakamendua arriskuan geldituz.

Teniente bizkaitarra pentsatuko du Izpegira soldaduak erreskatatzera joaten baldin bada, tranpa bat izanen dela eta ezkutatutako erreboluzionarioen enboskada batean eroriko dela . Baña hala pentsatu arren gutunan idazten du, Erratzutik Izpegi aldera bere 20 gizonak laguntzera atera behar denean, berriak etortzen zaizkiola Amaiurko “villa-ko” postua erasotzen ari direla. Frantsak ez dira Erratzu inguruan gelditu baizik Amaiur inguratzen duten mendietan daude, Alkurrunzen, Gorrmendin eta Larron ain zuzen. Urrutiak dio Izpegira joaten ikusiko bazioten, frantsak tita batean Amaiur hartu eta Azpilkuetaraño jaitsiko ziren eta bera inguratuta geldituz gain, Baztango “atea” irekita geldituko zen. Hori ez gertatzeko Tenientea 3 eta 4an bitarte Erratzutik atra eta Arizkuneraño (Errazu eta Arizkun artean aipatzen du) gibelatzen du bere postua.

Ekainaren 5an 16:00al aldera etsaikak “Tarzea” inguruan erasotzen dute, Erratzuko Iñarbil auzoan sartzeko asmoarekin. Hauei aurre egiteko Erratzun dagon Geronimo Cifuentes koronela bidaliko du, honen aginpean Galizia konpañiako 160 soldadu, Burgos probintziako konpañiako 12 eta  Erratzu eta Arizkungo herritar batzuk egonen dira. Borroka ondoren Urrutia tenientea gutunan dio, 12 soldadu frantxak hil zutela eta beraiek soilik lau zaurituak izan dutela (horietatik 3, zauri ariñekin). Bertzealdetik egun guztian Maiako fortinetik begibistan izan ziren frantzialo konbenzionalak eta egunean zehar tiro batzuk gurutzatu ziren (bi zaurituak izan zirela aipatzen du)

Ekainako 6an konbenzional frantsak mugitzen dira eta mendietatik jaustsi eta Amaiurko “reduktoa” inguratzen dute, gañera soldadu frants partida bat Azpilkuetara iritsi ziren. Urrutia teneientea, segidan Gaspar de Paternó Mariskala (Mariscal de canpo) San Miguel basaelizara (Bozate gañan) bidaltzen dio Amaiur erasotzen bazuten, lehenbailen sorotstatzeko. Mariskala “Prizipearen batailonarekin” igoko da ermitara eta batailonako Henrique de la Mata Linares sargentua bidaliko du Amaiurrera, zehazteko zer ari den gertatzen herri hartan. Sarjentua ikusiko du etsaia Alkurruntzen dagola eta Azpilkueta aldera mugitzen ari direla. Bidea libre dagola ikusita, Paternó mariskala berbera urbilduko da Amaiurko gotorlekura (gaztelura, 1794an gazteluan zegoen tokian gotorleku bat altxatu zuten), handik ikusiko du konbenzionalistak Gorramenditik (Orramendi idazten du) bi kolumnetan jausten direla. Erratzutik errefuertzuak bidali zun eta ondarrian Joseph de Etxenikeren aginpean zeuden Azpilkueta, Elbete eta Elizondoko kuarteleko herritarrak eta  “Castillako granaderosen” bi konpañien laguntzarekin, etsaiak alde egitea, lortu zuten.

Urrutiaren nagusia den Ventura Carori bidalitako partea amaiatzen du erranez, etsaiak bederen 160 baño gehiago direla zeren kopuru hori baño guttiago izanda, ezingo zuten hartzen duten zabalera hartu, pues frantsak, “Orramenditik” Izpegiraño zabaltzen dira. Gutuna ekainaren 11an siñatua dago eta azken lerroak diote ekainak 6tik ez dela bertze erasorik izan eta egun hoietan izandako borroketan 5 hildakoak eta 111 “baja” (zaurituak, desagertuak eta atxilotuak) izan ditula.

José de Urrutia y de las Casas-en edozein biografian, Pirineoko gerran (konbentzion gerran) nabarmendu zela aipatzen dute, baña nabarmentze hori Kataluñako frentean lortu zun, hainbat garaipenak lotu baiz zuen, Rosellonen, Zerdeñan… Carlos IV .nak gerra amaituta “Capitán General de los Reales Ejércitos” izendatu zion. Baina garaipen guzti horiek izan arren, erraten ahal da Baztanen ez zela atera garaile zeren jakiña da Ekainak 7rako, frantsak indartsuak direla Berdaitztik sartu (fortinarekin egin), Izpegiraraño eta Izpegitik Amaiurreraño eta garbi zeukaten, Amaiurko “gaztelua” (fortina) helburua dela. Konbentzionalak ez soilik gaztelua lortuko zuten baizik Baztan osoa ere, bi hilabete exkasean Amaiurtik Almandozera zabalduko dira, herrietako elizak arpilatu eta erreko dute, gañera erasoaan aurreran eginen dute Donostia konkistatu ta guzti.

Urrutia teninte jeneralak eta etorkizunean (gerra ostean) “Capitán General de los Reales Ejércitos” eta  Ejerzitoko Ingeniero Jenerala (1797) izandakoa, “Señorio de Bizkaiko aita” eta “Grande de España” (azken titulo hau ez zuen onartu) izendatutakoa eta hainbertze plazetan garaile ateratakoa … Baztan, frantziar erreboluzionarioen eskuetan errortzea, ezin zun sahiestu !!!.

Post hau iteko erabili den materiala;

Biblioteca Nacional de España webguneko hemerotekako “Mercurio De España, Junio 1794″ (imprenta Real) pdf artxiboa.

euskonews.com webguneko Konbenzio gerrai buruzko artikuloa.

Wikipediako “Jose de Urrutia y de las Casas” artikuloa (erdaraz).

http://www.euskomedia.org-ekoJose Urrutia de las Casas” artikuloa (erdaraz).

Rafael J. Gómez Morteren El General Urrutia  bloga.

“El castillo de Amaiur a través de la historia de Navarra”  Pamiela(2010). Iñaki Sagredo.

Read Full Post »

Huntakoan istorioa, putzuaren bertzea aldean kokatzen da,  hain justu Argentinan. Egie da azken bolada huntan (2012ko apirilan) Hego Amerikako herri zabal ta eder hau, komunikabide guztietan protagonista izan dugula, hango Gobernuak Repsol petrolio enpresaren YPF atala nazionalizatu egin duela ta. Hunek zerritegia…aiba! txinurritegia erran nahi nun…astindu du eta hemengo korbatadunek, lepoko koropiloa zerbait laxatu, urduri patu eta bere eskuen dauden komunikabideak Cristina Fernandez de Kirchner presidentearen aurka egin dute. Bertzealdean dirudi nazionalizazioa txalotu dutela baña nik erranen nun, “nazionalizazio” Hori gezurre galanta dela, zeren batzuei desjabetu dutena (segun ze prensa irakurrita dirudi Spaniar guztie kendu dietela) putzu bertzealdeko bertze korbatadunen polsiko-maletinetan (gehigo kabitzen bai da) zuzen zuzenean sartuko zaie eta Kirchner andrearen ekintza “ausarta” txalotutako herritarrak (beti bezala) onura tutik nabarituko dute….baña gure istorioa Arjentinan pasten den arren, afera onekin ez du zerikusirik zeren gertakizuna hau guztia baño latza, zakarra ta beltzagoa da, gañera orain dela 35 urte gertatutako kontu ahazteziña da!!

Pasaden mendeko 70. hamarkadako azken urtetan Argentinak egun beltzak , lakarrak, gogorrak  eta garratzak pastzen ari zen. 1976tik Agjentina  militarren esku dago, “La Junta Militar” izenko Komandante taldea herrialdea gobernatzen du. Junta honek ekonomia kontrolpean izan zun bezain pronto, estatu terrorismoa ezarriko du, herri-parte hartzeko forma guztiak suntsitzeko diseinatutako proiektua izan zen. Erregimen militarrrak indar guztiakin eta modu nekaezin batean martxa patu zun errepresio politiko, sozial eta sindikala.  Biztanleriaren ikara ta beldurra jorratuz “ordena” inposatu zun eta Argentinako egoera odoltsuenetakoena ireki zen; Ikasleak, sindikalistak, intelektualak, profesionalak eta bertze batzuk bahitu zituzten, hil eta “desagertu”! baitere, jende aunitz erbestera gan behar izan zun.1976-1978 epean Militarrek 30.000 pertsoi desagertuarazi zutela erraten da, horien artean  25 urteko jatorriz Arizkundarra zen Jon Pirmim Arozarena Larregi zegoen eta dago! Gazte Baztandarra 1977ko Apirilaren 30an bere etxetik denetitu eta eraman zuten egun hortatik “desagertua” segitzen du, egun hortatik Jon Pirmin Arozarena falta da!

Jon Pirmim Arozarena  Venezuelan sortutakoa zen, Estatu Batuetako nazionalitatea zeukan eta aistion aipatu dugun bezala jatorriz baztandarra zen, bere aita Ramon Arozarena Landa, Arizkundarra bai zen. Ramon, egia errateko 1911ko abuzruaren 31an Filipinasko Ilo-ilo herrian sortu zen baña 7 urte zeukala, bere gurasoak Juan Luis Arozarena eta Javiera Landa, sorterrira (Arizkunera) bueltatu ziren. 1928an hamazazpi urte beteta zeukala Estatu Batuetara norabidea hartuz, Baztan urrun utzi zun. Ipar Amerikako nazionalitatea lortu zun eta 1940an lanbideagatik (enpresa farmazeutiko batean aritzen zen) Venezuelara destinatu zuten. Arizkunera bueltatuko bidai batean  Maria Angeles Larregi arizkundarrarekin ezkondu zen eta lau seme-alabak izan zuten; Jon Pirmin zaharrena  Karakasen jaio zen, Ramon Javier (gurasoak sArizkunera egindako bidai batean Iruñan sortu zen), Mikel Joseba eta Miren Amaya, bi azken hauek Buenos Airesen sortuak  zeren 1958an, enpresa farmazeutikoaren delegado gise Argentinara bidaliko bai diote .  Arozarena-Larregi senar emazteak ta bere semeak, Buenos Airesen “instalatuko” dira eta hiri buru hortan ,Jon hazi eta heziko zen.

Argazkian Ramon Arozarena ta bere semea Ramon Javier, 90 hamarkada hasieraren aldera. Argazkia Felix Mena Irigoienena da eta “Navarra en América. Cinco crónicas” liburutik hartuta dago.

Ramon Arozarena berberak (Ramon pasaden apiriliko 12an zendu zen 100 urte zuela ta) bere semearen bahiketa nola izan zen “Navarros en América. Cinco crónicas” (1992) liburuan argi ta garbi azaltzen du.  Jon, ingeneritzako ikaslea zen eta garai haietan unibersitatetan aktibismo politikoa pil-pilean zegoenez, ikasleak “milikoen” presa errexa ziren. Asteazken goiz batean “miliko” hoietako talde bat (buruzagi ta lau soldadu) paisanoz jantzita baña ametralladorekin Ramonen etxean modu bortitzan sartzen dira Jon Pirmin galdetuz! Jon ez dagoenez bere esperoan agertu artio gelditzen dira eta gaztea agertzen ez den bitarte familiako iñor ezingo du etxetik atratzia. Egun bat ta bertze bat pasten dira Jon agertu gabe, baña ondarrian ortziralan 15:00 aldera etxera bueltatu zen. Ez zuten bereala eraman, militarrek dei bat espero bai zuten. Bazekiten Carlos Valles izeneko ustezko montoneroetako buru batek deitu behar zula eta Jon Pirminekin kontaktu bat adostuko zuela. Telefono deia izan zen eta kontaktua ere, larunbatarako parke batean adostuz. Informazioa jakinda, militarrek “komando especial” bat prestatu zuten eta parkera hurbildu ziren Carlo Valles harrapatzeko asmoarekin. Ezta Karlos ezta Karlas! han ez zen iñork agertu eta militarrak haserre eta genio bizian Ramonen etxera bueltatu ziren, hamibi ziren, sukaldean Jon Pirmini eta Adriana Zorrilla bere neska laguna, interrogatu zuten, nahi zutena atra ez zutenez, biei oihalezko buruko batekin burua estali, falkon beltz batean sartu eta alde egin zuten!.

Hasmentan zirudien, bi gazteen kontra kargu larririk ez zegola, baña egunak  pasten ziren Jon Pirmin eta Adrianaren berririk jakin gabe. Beraietaz galdetzerakoan erantzuna mutua zen eta familia kezkatzen hasi zen. Mugitzen ahal zutena mugitu zuten, obispoarekin egon ziren eta Estatu Batuetako nazionalitatea zeukanez hango embaxadorearekin ere…baña informazio pittin bat gabe segitzen zuten.

Bahiketa egunaren  hilabete aldera, berriz “milikoak” Ramonen etxera hurbildu ziren, kasu huntan gaueko ordu txikitan eta baitere burua estalita, Ramon Javier semea eraman zuten, hori bai, lasai egoteko erranez, zeren zihuraunitz hiru ordu pastuta bueltan egonen zen!! Ramon Javier  kotxean ordu bat  ibili ondoren eta leku ezezagun batera sartzen diotela aipatuko du (Campo de Mayo). Denbora guztian kaputxoia buruan eramaten du baña nabaritzen du bera bezala bertze aunitz badirela gela horretan eta toki horren usañagatik, izer, ikararen kiratsagatik eta entzuten ziren ohiengatik, batzuk denboraldi luzea zeramatela suposatzen du. Hango nagusia zenaren ahots gogorra entzunen du eta burua eskuarekin ukitzean, ahots argiz bakoitza bere izena erran beharko zuela aipatzen du. Segidan buruan ukitzen diote eta berehala Ramon Javier Arozarena Larregi! ohiikatzen du, bere ondotik bertze izen batzuk entzuten dira eta…urrunera, gelaren bertzea aldean, bere anaiaren ahotsa bere izena erraterakoan entzungo du. Ramon Javierrek bere anaiarengana gatea sahiatuko da baina kolpe bana ta beso indartsu batzuk ez diote mugitzea utziko.

Izenak bukatzerakoan berriz ere kotxean sartu zioten eta lehen bezala ordu bat geroxago bere etxe aurrean eta kaperutza patuta utziko diote. Badirudi ekintza honekin familiak egiten ari zen galderei erantzuna eman omen nahi ziotela eta honekin, Jon Pirmin bizirik zegola, erakutsi nahi izan zuten….bederen orduarte!! zeren handik aintzin eta gaur egun artio argentinetar aunitz bezala  bere seme eta haren neska-lagunaz, ez  dute ja jakin! eta hainbat urte pasa ondoren hilik daudela suposatzia normala den, euren gorputzak berreskuratzeko esperantza, oraindik  gelditzen zaie ere, ahaztu ez bai zaie!!!

Halako gauzak ahaztetziñak direnez, Jon Pirmin baztandarra eta urte haietan bertze desagerutako “euskaldunen” istorio gogorra biltzen eta gogoraztaratzen digun  liburu bat bada. Liburua Ez zaigu ahaztu” (Susa, 1998) izena dauka eta Alberto Barandiaranek idatzitakoa da.  Liburuak, alde batetik garai haietan euskal jatorrizko desagertuen kasuak kontatzen digu; Jon Pirmin Arozarena, Telllo Biskiart, Meroño, Armendariz, Garin anaiena… baña baita ere (gauzak hala izan bai ziren), bertze aldetik, eukal jatorria zeukaten torturatzaile, jeneralak, presondegi militarreko komandateen istorioak ekartzen digu; Arturo Jauregui, Luis Maria Mendia, Alfredo Ignazio Astiz..eta hauek aunitz gehiago izan ziren  (garai haietako HegoAmerikakokonko diktaduretan bederen) euskal jatorria zeukaten biktimak baino! (Honi buruz gehiago irakurtzeko blog huntako “Falcon beltzen egunak” izeneko posta irakurtzen ahal duzue.

Post hau iteko ondorengo materiala erabili dugu.

Wikipedia.

“Navarros en América. Cinco crónicas” (Nafarroako Gobernua 1992) liburuaren Gabriel Imbuluzqueta Alcasenaren “Los últimos emigrantes: Sanfermines en Argentina” atala.

“Ez zaigu ahaztu” (Susa 1998). Alberto Barandiaran Amillanoren liburua.

Las cuatro estaciones en el Valle del Baztan”  (Diario de noticias, Baztango Herri Unibersitatea. 2006) Lander Santa Mariaren liburua.


Read Full Post »

Sare madarikatu hontan denbora dexente pasten dut, baña denbora galtzen ez dudala pentsatzea gustatzen zait zeren ondarrian gauz berriak eta interesgarriak irakurri, jakin, eta aurkitzen bait ditut. Sarritan bisitatzen dudan web gune bat Dantzan.com elkarteak kudeatzen duen Dantza.com ataria da eta urtarrilako ondarreko aste hunten, arras interesgarria iruditu zaidan artikuloa irakurri dut. Idatziak (Hartza, joaldunak eta kaskarotak), pasa den urtarrilaren 14an Donostiako San Telmo museon Thierry Truffaut ikertzaile baionarrak “Lapurdiko inauteriak eta bere lehengusuak” eskeinitako hitzaldiaren kronika ekartzen digu. Ikertzale Baionatarrak  inauterien oinarrizko azalpenetatik abiatuta, Europan ohikoak diren hainbat ezaugarri eta Lapurdiko inauteriaren inguruko xehetasunak ezagutzera eman zien han urbildi zirenei.

Artikuloan aipatzen den bezala erran behar Thierry Truffaut-ek otsailan 4an, azken 33 urteotan, Lapurdiko inauteriaren inguruan egindako ikerketa eta bilketaren emaitzak argitalpen batean aurkeztuko dula (liburu bat eta hiru DVD-etan) eta egun hauetan iñauten usaina sumatzen denez (Otsaila 5an gizakunde da) arras aproposa iduritu zait Thierry Truffauten ikerketak ekartzea (hau da, dantzan.com-eko artikuloan agertzen dena). Inauteriak, neguko festen barruan ulertu behar direla argitu zuen Thierry Truffaut-ek hasieratik. Nekazarien antzinako mundu ikuskeran, mundua zikloen arabera pentsatzen zen, eta urte berriaren zikloa edo zotal egunak ziklo aldaketaren une gorena ziren. Hartza atera eta udaberria dator. Neguko soltizioan hasi eta martxoa edo bazko bitartean, urtearen aldaketa egiten den sasoia da […] Urte aldaketarekin, zaharreko txar guztiak kendu, eta berriko onak etorrarazi nahi izaten dira. Inauteriak ere neguko festak dira, urte aldaketako festak.

Trois Freres lezetako “aztia-ren” irudia. Irudia http://www.strangehistory.net web horritik hartuta dago

Baitere aipatu zun Grezia klasikoan, Dionisio jainkoaren omenezko bestetan neguko solstizioa ospatzen zela eta  jainkoetatik babesteko maskarak beharrezko zituztela baña ezagutzen den lehen maskara aunitz zaharragoa da, Trois Freres haitzuloko irudia bai da, orain 15.000 urtekoa hain zuzen eta irudia ikusita “gure hartzaren” antzetasuna dauka zeren zenbait  “hartzak,” hartzaren erabateko irudikapenak ez dira, adarrak baituzte ta! Hartzarekin eta iñauterietan  sakonduz erran beharerabat zabalduta dagoela hartzaren mozorroak. Thierry Truffaut-ek Europa osoan neguko pertsonaia nagusia dela aipatzen digu eta  neguko loaldia San Martin (azaroak 11) egunez hasita, otsailaren 2 arte egonen da lozorroan bere kobazuloan. Gizakia, hartzarengandik datorrela sinistu izan du,  eta Europako iparraldean zabalduago dago sinesmen hori baita ere Zuberoan eta Santa Grazin. Otsailaren 2an Kandelarian , hartza indarberrituta  iretzarriz besta hasten da eta besta horretan hartza hil eta berpiztu egiten da. Hainbat ele zahar ta kondaira daude Hartza eta emakumea lotzen dituena, neskazalea baita hartza. Neska batekin elkartu ondoren izandako kumea, Joan Hartza, Harzkumea edo Harxko (Garazin) da, erdi gizakia, erdi  hartza.

Argazki bidez, hartza mozorroarekin ospatzen diren hainbat neguko besta erakutsi zizkien museora urbildu zirenei Thierry Truffaut-ek: Gedre-ko hartzaren ehiza, Paubeko hartzaren ehiza, Arles sur Tech-eko Harzaren besta, edo Prats de Mollokokoa( komeini da jatorrizko artikuloa ikustea zeren esteken bidez “hartzen”  eta besta hauen irudik ikusten ahal dira). Honekin lotuta baitere aipatzekoa da, Europako inauteriak dokumentatzen ari den Carnival King of Europe (iñauteak Europako erregea) izeneko proiektua eta “hartzaren” atalean dildu duten argazkiak: Piamonteko Cortemiliakoa, Txekiako Bohemiakoa, Irlandako Pernik hiriko maskaraden festivalan… . Iparraldean zentratuz  Truffaut-ek bildutako datuen araberadio Lapurdin, ateratako azken hartza 1965ko iñautetakoa  (gero 1969an berreskuratua izan zen).  Baionan 1905an hartza kaskarotekin atera omen zen, eta 1927an kaskaroteekin margotua ageri zaigu Kanbon (Tillac margolariak pintetuta) . Baitere Kanboko iñautekoa da da hartzak ageri den argazki bakarra den  (1953).  Zuberoan eta Nafarroa Beherean ere, hartza jausten da herrire iñautetan Arberats-eko inauterietan bezalaxea.

Irudian Bulgariar hartzak Perniko (irlanda) Surva jokuen maskaraden festibal internazionalan. http://www.bulgariatravel.com ataritik hartuta.

Ikusten denez hainbat inauterietan agertzen zaizkigu hartzak, Europan zehar :Austrian, Bulgarian, Moldobian, Polonian, Alemania, Grezian, Italian… Pirineoko bi aldetan: Frantziako kataluinian (Arles sur Tech, Prats de Mollo, St. Laurent de Cerdans..), Aragoin (Bielsan)…Baita , Kantabrian (Silio), Galizian (Salcedo)… eta Doike, Euskal Herrian:  Iparraldekoak aipatutakoak aparte, Markinan, Zalduondon, Iturenen…eta Arizkunen!!!

Arizkungo hartza eroa eta arriskutsua da benetan, erne ibili beharra dago harekin eta kateaturik ,karrikak korritzen ditu kalegoran-kalebeheran. Bere zaindari edo hezitzailea (hartzazaina) kontrolatzen saiatzen da, baña basapiztiak anker eta amorru biziaz “hiltzilariatik” ihes egitea saiatzen da. Haunitzetan lortzen du eta edozein norabide hartuta jendearen kontra jotzen du. Garai batean ez zituen maite argazkilariak sobera (gaur egun gutti ere) eta argazki kamararik gabe geratzeko arriskua bazuten (edo badugu) eta erraten da Aranzadiko etnografo ezagun bati, bederen bi argazki-kamera hautsi dizkiola dagoeneko animali suntsitzaile ta bortiz honek. Hartzaren “besarkadak” ez dituzte soilik bisitariak jasatzen baita ere “hitzilariak” (ehiztaria) bereak hartzen ditu! nahiz eta honek ere hartzari epelak ematen dion.

Arras garrantzitsua da inork ez ezagutzea nor ezkutatzen den mozorroaren azpian, eta aurpegia estaltzeaz gain, larruen usainak gordinak horretan laguntzen du, hartzaren mozorroa  zortzi ardi latxa larruz osaturikoa da eta bitxikeri bezala aipatu eztakitenendako Arizkungo artzak Nikolas izena du eta diotenez Arizkungo artza berez Bozaten atra zen lehenbiziko aldiz (bertze batzuk diote Erratzutarra dela).  Orain dela hainbertze urte, iñautiak iten ziren Arizkunen eta Bozaten eta auzoa bere hartza zun, Nikolas izenekoa eta urteak pastu ahala bateratu in izein ziren eta Nikolas Bozatiar hartza, ibaia pastu eta Arizkungo bidea hartuz Arizkunera joan zen, gaur egun arte. Seguraski haunitzek etzuten jakinen Nikolas hartzaren istoria baina halaxe kontatu zidan aspaldi Agustin Zebrian lagune. Gaur egun Arizkunen bakarrik ospatzen dire iñautiak baño  Bozaten ere ibiltzen dira puske biltzen. Orain dela urte dexente batzuk puskebiltze horretan musikariekin hartza bat buelta eman zuen Bozaten barna. Barrideentzat arras berexia izan zen berriz hartza Bozaten barna kustia, Nikolas ez izan arren!. Buelta ondoren Arizkungo plazan elkartu ziren biek.

10457962_1081048058587600_2446188909562552503_n

2016ko iñautetan berriz ere bi Hartza atra ziren.

Gaur egun Baztanen ez da Arizkungoa hartza bakarra, ondarreko urte hauetan Elizondoko gaztiak bere puskabiltzean hartzaren laguntasuna dute eta gizakundean ere Erratzu barna ibiltzen da, ta noski,  honek ere kandelarioan esnatuko ote zen! zeren…iñaute usaña, arras nabaria bai  da!!! Arizkuneneako…ijtu dantza, mozorro dantza ta sagardantza ikastaroekin, asteburuko gizakundearekin, mozorro prestatzearekin eta abar …Inaute ederrak pasa ezazuela!!!

Post hau iteko Dantzan.com atariako DantzaIkasi-ren Hartza, joaldunak eta kaskarotak idazlana erabili dugu, baitere eskerrak eman nahi nitun Agustin Zebriani Nikolas hartzaren ingurukoak kontatzeagatik eta Dantza.com-eko Oier Araolazari Carnival King of Europe proiektua ezagutarazteagatik (haunitz gozatu bai dut webgune horretan murgilduz)

Read Full Post »

Ohiturak, dantzak, soñuak, tradizioa…biltzen dun herria Arizkun dugu, eta hontakoan hoietako bat, ezkontzarekin  zerikusia daukan erritoa “plazaratzen” dugu, Arizkungo eztei taldea.

Ezkontza bi pertsonak elkarbizitza egiteko asmoz hitzarmenez egindako elkartzea da, elkartzea era formal batean ospatzeko ezteiak izeneko zeremonia egiten da. Baztango ezkontza tradizional batean, Ioiak edo eztei soñua, arrunt ezagunak dira, adibidez  erraten da, Maurizio Elizakdek doinu eder hau 416 ezkontzatan jo omen zuela…baña eztei zeremonian, garai batean soinu hauek baño zerbait gehiago, zen.

0071.jpgFranzisko Arraras napar flokloristak (ikasketak Lekauzko kolegioan in zun) 1987an argitaratu zun “Danzas e indumentaria de Navarra, Merindad de Pamplona (II)” liburuan ezteiak edo Arizkungo eztei taldea nolakoa zen, biltzen du. Dioenez, eztai festetako ospakizunak azken proklamako egunean hasten ziren, arreoa senargaiaren etxera eramateko asmoz.

Ospakizunaren handitasuna lagun talde batetan zetzan. Talde buruan, andregaiaren nebak urrezko apaindura eta lazo gorrixka batez hornituriko ahari bat zeraman. Etxe berrira iritsi baino lehen, ahariari lazoa kentzen zion nekatxa urte barruan ezkonduko zelako ustea zegoen eta bere helburua lortzen bazuen, emaztegaiaren anaiak ezingo luke eztei bazkarian parte hartu.

Anaiaren gibelan txistulariek zigoazten ioiak jotzen eta ondoren bi behi orga bat tiraka. Behiak, ohial ederrez, eta garez apainduak zeuden eta organ,, emaztegaiaren arreoa zijoan. Gaztetatik, ezkondu baino lehen, neskatxa bere arreoa prestatzen hasten zen. Arreoa arropa zuriz osatzen zen batez ere.baña baita ere organ zijoan,egurrezko guatzea, koltxoi, mandiriek, izarak, mantak, burukoak eta abar.

p1014656.JPGTaldea, bi mando zamatuta segitzen zuten, bata artoz ta bertzia ardoz, ondoren behor baten gaña emaztegaiaren haizpa. Honek, animaliaren bi aldeko zintzilikatutako esportxetan (zintzilikatutako xaretoak) arraultzak eta oiloak zeraman.

Eztei taldea senargaiaren etxera iristen ziren, han honen anaiak ahariari xingola gorrixka kentzen zion eta bere txapelan apaindura bezala patzen zen. Apaindura hori, bazkalosteko dantzetarako baimena ematen zion emaztegaiaren haizpakin bikotea osatzeko.

Hemen akituko zen “eztei taldea” baña, ezteiak egun batzuk gehiago iraungo dute.

Biharamunean, ezkontza egunean, herritarrek senargaiaren etxean biltzen ziren. Ongi gosaldu ondoren eta ttunttuneroak Eztei soñua jotaz, emaztegaiaren etxera hurbiltzen ziren,  hemen berriz, pastak, ardoa eta pattarra eskeintzen zizkieten eta handik bi taldetan Elizako bidea artzen zuten. Aipatu behar,joera “txarra” izandako nobioak, mezak goizaldean iten zela eta emaztegaiak bidea hau, zapi beltz batekin burua estalita, iten zun.

Zeremonia erlijiosua  bukatutakoan, eliz atarian gonbidaketak hasten ziren eta hartan jarraitzen zuten etxe berrira iritsi arte. Hara iritsitakoan eta emaztea emakume ezkondutako burukoa patuz ( betirako eramanen du, p1014657.JPGzeren soilik ezkongabeak ilea laxoa edo trenzetan eramaten ahal zuten) eztei bazkaria ospatzen zen. Errekia zerbitzatzen zen tenorean, txistulariak, (gehienetan bi txistulari ta atabalaria ziren) soñu baten bat jotzen zuten, adibitzez, Franzisko Arraras aipatzen dun bezala, Antoni Elizalde Aniztarrak, normalki “Urtsuako kanta” jotzen zun. Musika jotzen zen biztartean, ezkongaiak hiru sardexka artuz (txistularien kopurua) eta sardexka bakoitzan ogi ta haragi puske bat patuz, “tripode” antzeko bat egiten zuten (edo egiten da) eta musika amaituta, atabalaria hasita ardo tragoxka edan ondoren, nobioa haragia ta ogia eskeintzen zien.

Errekia segituz, postria , algara eta joku dantzak; Itsats-dantza, Bizkar-dantza, Eskalapoi-dantza, Saskito-dantza, Zurrume-dantza…eta iluntzerakoan, gizonak eta emakumeak zapiekin elkarbanatuak plazara atratzen ziren Soka-dantzan. Plazatik herrian zehar ibiltzen ziren soka dantzan ezkongaia ezik, honek, oinez zijoan (zinta gorri bat bularren eramaten zun) eta topatzen zenarekin, ardo baso bat eskeintzen zion. Herrian ibili ondoren afaltzera bueltatzen ziren (soka dantzan) eta afaria amaituta dantza segitzen zuten… eztiak amaitu gabe!!!

Bigarren egunean, bertze bazkari haundi bat zegoen gonbidatuekin eta berriz ere arratsaldean soka-dantzarena errepikatzen zen. Hirugarren egunean, bertze hirugarren bazkari bat batzen, baña kasu honta gonbidaturik gabe, baizik bi aurreko bazkariak prestatu eta zerbizatu zutenentzan zen eta bazkari hontan, etxekoandre berria zerbizatzen zun. Emakume hauek, arratsaldean, sukaldatzeko mandarra eta zapiekin dantzetan aritzen ziren!.

More Free Videos Here

Ikusten denez ezteiak lau egun irauten zuten, baña benetako bukaera urrengoko igandean izaten zen, zeren Igande hortan, ezkon berriak bere gurasoekin bazkaltzen zuten ( aurreko bazkarietan ez zuten parte artzen) eta lehen eguneko “eztei taldearen” kalegiran, orga gañean erakutsitako arroa, (dotea) ematen zen.

Post hau iteko, “Danzas e indumentaria de Navarra, Merindad de Pamplona (II)” Institución Príncipe de Viana 1987, Francisco Arraras-en liburua erabili da. Irudiak liburu berberakoak dira eta marrazkien egilea, Arzai da.

Bideoa, Youtubetik artuta dago Ximuntxo-k igo du.

Read Full Post »

2011ko Otsailak.

Hilabete hontan (2011ko Otsailan), nabarraldekoek, beren sustatzailei gazeta-rekin batera “Síntesis de la historia de Navarra” (Luis Mª Martinez Garate) liburua oparitu die. Liburuaren izena dion bezala “sintesis” tita batean eta modu ariñean Nafarroaren (Euskal Herria, baskoiak eta euskaldunak) pasarte historikoak azaltzen ditu.

Pasarte hoietako bat, Ilustrazioa ataltxoan “la Hora Nabarra” ageri da.  Tenore horreri, izen horrekin “Nafarroko ordua”, Julio Caro Barojak 1969angoya_14.jpg argitaratutako “La Hora Nabarra del siglo XVIII”  liburuarengatik esker, zautzen da. Barojak mende hartako Nafar burgesiak, Madrilgo kortean daukan kontaktuak, garrantzia karguak eta bai Ameriketako Indietan ta bai Spaniar erresuman daukan negozioak, aipatzen ditu. Napar burges hoietako haunitz Baztandarrak direnez; Juan Goienetxe (Arizkun) , Miguel Gaston Iriarte (Erratzu), Migel Muzkiz (Elbete), Mendinueta Muzkiz anaiak (Elizondo), Juan Bautista Iturralde (Arizkun)… hau da, Baztanek ministroez, militarrez, elizgizonez, hornitzaileez eta merkatariez hornituko zun Spainako erresuma, hortaz batzuk, erdi serio erdi txantxa garai hori “Baztango ordua” ere deitzen ahal dela diote. (irudia, Migel Muzkiz Goienetxe, F. Goyak margotutako erretratoa)

Azken bolada hontan pasarte honi buruz liburu batzuk atra dira. “Volver a la hora Navarra” (2010) eta “Navarra en la Monarquia española en el siglo XVII” (2007), biak Nafarroako Unibersitate ingurutik atraiak. Aipatutako azken hortan, erraten da, Nafarrroo ordu bat baldin batzen, baita ere bertze tokiko orduak izaten ahal ziren; Bizkaikoa, Asturiakoa…zeren toki guztietako jendea zegoen burokrataz betetako Borbondar kortearen inguruan eta Ameriketako Indiakin merkaturatzen dirua iñez. Bertzealdetik baita ere aipatzen da deitutako “Nafar hordu” hori, ez zela “nafar osokoa” baizik Nafar iparrako hordua izanen zen, zeren aipatutako baztandar andanada aparte, Zugarramurdiko Juan Bautista Dutari bankeroa, Doneztebeko Juan Ignacio Urriza, Uharte Arakilko Jose de Aldaz.…zeudeten, orduan bai “hora” hori. Napar iparrekoa izanen zen, eta nik diot! (soilik nik, niri iritzia da, kasu haundirik ez egin) Guzti hoiei gehitzen badiogu burokrata, merkatari Bizkaitarrak, gipuztarrak eta Iparraldekoak (merkataritzabide garranzitsu bat zen Baiona-Madrid), Kortean zeuden ilustratu euskal-akitaniarrrak Carrabus Lapurtarra bezala, akaso baldin bazen ordu bat “euskaldunen ordua” izanen zen, zeren gehien gehienak hizkuntza aldetik euskaldunak  bai ziren!.

juan-goyeneche-gaston.jpgBaino Caro Barojaren liburutik ez urrunduz, aipatu Barojaren “ordu” hortan garrantzi haundiko personai baztandar bat badela edo obe errena, horren inguruan sortzen dela “hora Nabarra” hori, zeren berak, lehenengoa dela erraten ahal da (burua sartu zuena) eta segitu zioten bertze baztandar guztiok, normalki bere ingurukoak izan ziren, bai familiarrak, herrikoak eta abar. Horrek ez zen izango bertze bat baizik, Juan Goienetxe Gaston arizkundarra. (Irudia Juan Goienetxeren erretratoa Migel Jacinto Meléndez margotuta)

Juan Goinetxe Gaston, 1656 ko Urrian sortu zen Arizkungo Goienetxea jauregian, gaur egun Lamiarrita izenarekin zautzen den etxea. Hamalau urtekin Madrilgo Compañia de Jesus colegiora ikasketak itera joanen da, gazterian, segidan harremanetan jarriko da mende aldaketa horretan, zenbait eragin intelektual taldeko kidekin,

Pixkanaka-pixkanaka errekonozimendua iritsiko zizaion eta horrek toki pribilegiatu batean patuko dio Karlos II.aren gortean. Honek lehenego kexa sortzen zaie honetan dakitenei, urte hauetan Juan, ia aberatsa zen edo ez, aberatsa zenez, hortaz satu zen erregearen inguran? edo erregeak emandako lehenego kargo publikoetan, bere administrazaile bezala (tesorero de gastos secretos del rey) adibidez, aberastuz hasi zen? Gauza da Goienetxek beti, finanzietako gizona, asentista eta negozio-gizon bezala agertzen zaigula, baña iñoiz ez da jakin nondik etortzen zizaion bere ondasun haundia.

Carlos II.naren gortean, kargo garranzitsu desberdiñak izango ditu: “Milicia generalaren tesoreriaren” arduraduna izanen da, gero Erregiñaren diruzaña izendatuko diote, erraten da kargua erosi zuela “por perpetuidad” zeren kargu hori baita ere bere semea eramanen du. Ez zen bakarrik  Mariana de Neoburgo erregiñaren diruzaina izan, baita ere,  Karlos II.ren erioza (azken Austria) eta oinordetzako gerra ondoren, Felipe V.na Borboi errege juan-goyeneche-gaston-jauregia.jpgberriaren, bi emazteen diruzaiña ere izanen da, Saboyako Maria Luisarena eta Farnesioko Isabelena. Gizon azkarra izan behar zen Arizkundar honek, zeren ikusten den bezala, dinastia aldaketa izan arren kargua mantentzea lortu zuen (Oinordetzako gerran, Borboiei lagundu zien, sosak aintzinatuz)

Azkartasun hori bere negoziotan nabaria izan zen eta negozio hoietarako, baztandarrak (familiarrak) patu zitun buru eta aistion aipatutako gehienak, berarenzat lanian arituko dira. 1709an Madrileko inguruan Nuevo Baztan izeneko herria eraikiko du. Herri-lantegi baten modukoa zen, bidrioa eta ohial lantegiekin eta herritar-langileak, kanpotik ekarriko ditu. (Goitiko argazkian Nuevo Baztaneko Goyeneche jauregia, xakedun armarriarekin. Argazkiaren egilea Jose Luis Hernandez Zurdo eta  www.arteyfotografia webgunetik artuta dago).

Negozio-gizon eta politikaria izanez gain, Goienetxek, editorea, periodista eta idazlea izan zen. 1697 aldera lehenengo egunkari antzeko edo moduko bat sortuko du, La Gazeta de Madrid” izena emanen dio eta batzuk, gaur egungo  B.O.E.ren (Boletin Oficial del Estado) aurrekoa juan-goyeneche-gaston-libro.jpgdela, diote. Baita ere editore bezala olerkien bildumak editatuko du eta Idazle moduan, bertze liburu batzuek aparte, 1685an eta 29 urtekin “Executoria de la nobleza, antigüedad y blasones del Valle del Baztán” liburua idatzi zuen. Liburua Baztango semei eskaini zien eta bertzeak bertze Baztango armarriaren historioa edo kondaira kontatzen digu; Nola Nafarroko erregeak, García Sancho Abarkak, bataila batean zehar, frantsen eskutan erotzeaz, baztandarrak  salbatu ondoren, opari bezala xakedun armarrie emanez.

Kasu hontan idatzitakoa egia izan edo ez, zeren bada bertze bertsio bat, (Antso Azkarra eta Navas de Tolosakoa) erran behar, garrantzi haundiko liburua dela eta Baztango famili noblen inguruan joan arren, Bailarako historia azaltzen digu eta honi esker, garai zaharreko kontuak, gaur eguneraño iritsi zaigu.  Liburua irakurtzeko aukera bada (fascimilean) eta irakurri dutenak diote, Baztanetik urrun egon arren, nabaria dela biotzan eramaten zula, zulo hontako, larre berdeak, xirimiria, harri gorriak, ibaiako ur garbiak eta haizegoa…

Read Full Post »

Tadeo Amorena.

Gauden urte hontan, 2010, urte borobila izanez gain, ta “santua”  ere bai, hainbertze urtemuga ospatzen den urtea da;  Zugarramurdiko sorgiñen, Logroñon izandako “auto de fe-ren” laugarren mendeaurrea (1610), J.Ciga margolariaren hilzenetik 50. urtemuga (1960), Nelson Mandelak espetxetik atra zen 20. urteburua (1990), Bon Scot hilzenetik 30 urte iraun direla…ta hoien artea bat nabarmentzekoa, Iruñeko erraldoien 150. urtemuga, zeren urtemuga honen protagonista (erraldoiak aparte) baztandar bat da, hain zuzen erraldoien egilea, Tadeo Amorena.

t2010033101425888_375.jpgTadeo Amorena Gil artisau-margolaria, nahiz eta Iruñan sortu 1819. urtean, jatorriz Arizkungo Bozate auzokoa zen, bere aita Bozateko Amonea etxekoa izanez. Tadeok, Estafeta kalean zeukan bere margo-tallerra eta ikusita garai haietako erraldoiak pisu haundikoak zireal eta harront egoera txarrran zeudela, urte hortan Udalari gutun bat bidaltzen die erranez bera, hitz ematen dula eta konpromisoa hartzen dula, erraldoi hoiek konpotzea edo berritzea, sosik ja, kobratu gabe (bakarrik materiala). Udalak ados erran ondoren eta hiru erraldoi pare zahar emanda, 1860ko Ekainan, bi errege Europarrak pres zeuden eta urte hartako San Ferminetan lehen aldiz kalera atra ziren. (goitiko argazkia, Tadeo Amorenak, udalari igorritako gutuna)

Iruñan erraldoien tradizioa aspalditik zetozen, erraldoi zaharrak 1813tik zeuden dantzan, urte hartan ospatu bai zen, Napoleoneko tropak Iruñetik alde egin zutela, eta katedralean urtez gordetuta egon ziren hiru erraldoi pareak, berreskuratu ziren. Erraldoi hauek 33 urte pastu zuten katedraleko sotoetan gorde, zeren 1780an Karlos III.nak debekatu izan zun erraldoiak dantzatzea prozesio aurretik. XVII.mendeko agiriak diotenez, 1600. urteko bestetan finkatzen dute erraldoiek egin zuten lehenengo dantza. Artxiboko liburu zaharrek biltzen dutenaren arabera, garai haietan zortzi pampin izanen ziren, nahiz eta Arturo Campion idazle naparra bere “Don Garzia Almorabid” eleberrian kontatzen duen bezala , 1276an Nabarrerian, egurrezko hiru errald ateratzen ziren: Perosuzialez ikazkiña, Marisuziales andere egularia ta Juzef Lukurari, izena dion bezala, (usurereoa) judutarra eta gorrotatzen zen personaia. Baña hau ala zenik ez dago frogatua, nola ezta erez, ez dago frogatua zergaitik Tadeok gutuna aipatzen du eginen zula, lau errege pare, hau da, lau arraza ezberdiñeko errege edo munduko lau lurraldeko erregeak eta ez bortzena, “ahaztuz” Ozeaniaz. Bitxikeri hontaz Ignazio Baleztena (politiko karlista, idazlea…) komentatu zun; -Por lo que veo desconocía el buen Tadeo la Oceanía-.

t191236023201.jpgAhaztuko zun? edo ez zun ezagutuko? arraroa izanen zen, garai haietako artista-gizon bat, hori ez jakitea, nahiz eta bere familia Baztango auzo batetik atraia eta gañera ze auzoa urte haietan, Bozate!, agoten auzoa!. Nahitaz ahaztuko zun Ozeania?, ta Zertaz?. Tadeok ez zuen jasan perluten (horrela deitzen zieten Bozatekoak bertze Arizkundarrei eta baitaere kituei) bazterkeria, isekak eta abar…. bere aita alde egin zulako, baña pentsatzekoa da “madarikazio” hori harront barneratua eramanen zula eta historio hau, abiapuntuz artuz, bada liburu bat, eleberri bat, Mikel Telleria Tapiaren “El tesoro de los agotes”  histori fiktizio bat kontatzen duna. Liburuan aipatzen da, Tadeok, erraldoiak egiterakoan Agoten erregeak egiten ditula, baztertua den herri baten erregeak, historia gabeko jendearen erregeak direla… eta Josemigeleriko (eurroparra), Nafarroko Teobaldo II izanen zen, liburuan aipazen den bezala, berak kruzadetara joan zenean, bere inguruan zerbizari bezala agote bat joaten zela, Diego Beltza eta bere prestatutako zerbizu onengatik erregeak berari eta agotei guztiei Tunezetik bueltatzerakoan hidalgoak izendatuko ziola promes egin bai zion, baina Nafarrora iritsi baino lehen hil zenez promes hori ez zen iñoiz bete. Bertzealdetik, Sidi Aabd El Mohame errege asiarra, Saladino izanen zen eta kasu hontan Fermin Aroztegia agotea Berengelaren zerbitzapean zegoen eta eztakit nola, hau ere “Tierra santan” akituko du, baña sarrazenoen preso eta han Saladinoren hiloba bati bizitza salbatuko dio, horrengatik Saladinok urrez betetzen dio… Berze erregeak, berdin, Toko-toko amerikanarra Parani indiar buruzagia izanen zen, zertaz bertze agote bat, Pedro Ursuarekin joanen zen Ameriketara eta buruzagi honekin arremanak in zun, Selim-pia Elcalzao Afrikarra Susenios izango zen…   Historio polit ta bitxi hau,  azalduko zigun zertaz ez dagoen Ozeaniako errege bikote bat,  badirudi hararaño oraindik ez zela joan agoterik ezta ere hango jauntxo edo erregen lagun egin. 

tgigantes_nycm.jpgBaina,  historioa asmatua izan arren, pentsa, egiazko izaten ahal zela, Tadeok, errege agotak egin zula! (berak eskeintzen da egitera, deus kobratu gabe), ondarrian lortu izanen zun, 150 urte ondoren, baztertuak, madarikatuak, modu txarrean tratatuak izan diren jendea ordezkatzen duten sinboloa, mundu guztia, gurtzea ta beneratzea, errespetatzea ta maitatzea, denek bere aurrian berdin izatea, haurrak ta agureak, Iruñekoak ta kanpokoak, txuriek ta beltzak, agotak ta perlutak….eta horrela izan edo ez bazan, sar dadila kalabazan!!! ta atra dezala Arizkungo plazan!

0ndo izan!!!

Read Full Post »


Martxo martxanta larru tratanta, hala dio erranairu zahar batek, baño larru tratanten ez izanik, hilabete hontan pelikulagileak izan dugu. Martxo hasieratik Iñaki Elizalde zuzendariaren aginpean Baztan pelikula grabatzen egon dira, pelikula baztandarra dela erraten ahal dugu, baztandar aunitz lan in dute; meritorio lanean egon direnetik hasita, extrak edo figuranteak, aktore paperetan egon direnak artio, Mirentxu Goinetxe amaiurtarra, Patxi Bengoetxea.. baita produktoretako bat Miguel Pruaño baztan-rodaje_1.jpgelizondarra da, zuzendariari gidoia, baztandar baten bidez iritsi zizaion…izena, paisaia eta historioa edo historia ere baztandarra da.  Pelikula, baztandar talde baten bazterkeriaren inguruan doa, agotak, pelikulan bazterkeri hori garai ezberdiñetan azaltzen dute, XVII.mendea eta XX. mendea hasieran, zeren halaxe izan zen eta joan den mendearen hasierartio  nahiz eta agote hitza ia ez erabili, bozatarra deitzen zieten  mespretxu bezala Bozateko baztandar herritar haiei.

Nahiz eta  1817an lege baten bidez, onartu zen bozatarren eta bertze baztandarren berdintasuna, bazterkeria, isekak eta ankerkeriak segitu zuten jasatzen. Hala ikusten ahal da garai haietako (XIX eta XX. mende hasieran) hainbat dokumentuak badirelako, bazterkeri horiek azaltzen direnak, adibidez; 1840an Bozateko Bidegain familia Iruñeko elizbarrutiari bidalitako kexa, erranez Bozatekoak direlako, elizan beti azkenak dira eta ez bakarrik eguneko elizkizunetan, baita ere hiletan eta beren (bozatarren) hileta, familia beti azkena dela eta uste dute hori agoteak direlako, da. Bitxia da Arizkungo apaizaren erantzuna, hori herriko tradizio zaharra dela eta Bozate herria baino “modernuagoa” (hitz hori agertzen da eta berriagoa dela erran nahi du) dela eta normala dela herrikoak, biztalde zaharragoak edo betikoak direlako aukera hori izatea… eta hala izan zela dirudi orain gutti artio zeren Julio Caro Baroja, Paola Antolini “los agotes historia de una exclusion” liburuaren prologoan aipatzen dun bezala, bera gazte zenian ikusi zula Arizkungo elizaren bozatarren tokia, atzean bertzengandik banatua eta atzekoaldian eta bereizkuntza hori 1936ia artio iraun zuen. Ez bakarrik elizako gauzetan baztertuak segitu zuten, bizi normalean ere bai, adibidez bezala 1905 baztandar batek epailerean aurrera eraman zuen arizkundar bat bozatarra deitu ziolako bere alabari eta hitz horren atzean agote hitza zegola erranez, auzitegiak erantzunez, bozatarra ez zela iseka, nahiz eta jakin agote erran nahi zula, ta agotea irain eta mespretxua egiteko erabiltzen zela eta holakoak pilakak, 1890an Zigan boztar neska bat dantzan sartu zelako dantzatik atraia izan zen, ta 1820ko epai bat gizon batek bertze bati 25 libera ordaindu behar diola Agotea deitzeagatik. Auzi guzti hauek 1817ko legearen ondorego denuntziak ziren, baña gutti haurrera iten zuten zeren oraindikan, barrenean sartuta zegoen ezberdiñak, zirela.

agotesbozate.jpgEzberdintasun horrek aintzinatik zetorren, ia 1515an bozatarrak kexatzen dira Leon X. aitasainduari, jasatzen duten tratu txarrez, honek bulda (bula) bat bidaliko du haien alde, baina ja ez du aldatuko, ez garai hartan ezta urrengo mendetan eta arestian aipatu bezala, XIX. mendean bazterkeria mantendu edo akaso gogortuko da ( badire hainbertze auzien dokumentuak). Aipatzen da garai haiek hanitz gogorrak izan zirela bozatarrentzat eta zegoen bazterkeri haunditu zela  bertze gai batendatik. Bazterkeri errelijiosoa eta fisikoz gain (ezberdiñak zirela, batzuk aipatzen dute buztana ta guzi zutela) gehitu beharko zen, bazterkeria ekonomikoa edo bekazkeria ekonomikoa. Zeren mende horretan goseti haundiak  izan ziren, artoa aunitz garestitu zen, baztandar aunitz horren ondorioz amerikara alde iten dute, pobrezia bada eta baserri eta herrietan maiorazkoa mantentzen bai zen, seme bakarrentzat bait zegoen bertan aberastasuna, ta bertze semeak ezerrez, era berean Bozatekoak, abeltzainak ez zirenez, lurren jabeak ez zirelako , zeren inguruko lur guztiak Ursutarrena zen, aintzinatik bertze ogibideak zituzten, hargiñak, zurgiñak, txistulariak…hau da artisauak eta musikoak (1930 aldera Bozaten hiru txistulari badira, jakinez garai haietan bertze herritan bi, bat edo batzutan ja izanik) eta krisis haundiko denbora haietan komentatzen da, gutti batzuen artean (bere ogibidengatik) sosa eskuetan zutela hori bekaizkeria sortu eta aintzinako kontuekin batera mespretxua segitzea eta haunditzea lortu izanen zun.

Baiña nondik dator aintzinako kontu txar-zar, famatxar ta bazterkeri hoiek? Horretaz hainbertze teori bada eta gehienak fundamentu gabeak, godoak zirela, agot hitz euskalduna cagots hitzatik datorrela eta cagotstxakur godoa” erran nahi dula”, hortaz hile horia ta azal argikoak izanen ziren, hau da, iparraldeko itxura zutela, nahiz eta horrela zirela solik , Pio Barojak aipatzea “las horas solitarias liburuan. Baina zakarrenpurdira bidaltzen digu teoria hau zeren cagots, hau da, txakur godoak,  frankoak deitzen zioten bere etsai haundienari,  musulmandarrei (hauek godoen erreinua apurtu ta Iberia konkistatu bai zuten) eta Frankoen aurka Poiteraino iritsi agota.jpgzirenez, pentsatzekoa da batalla hoietako talde galdu bat, izaten ahal, zela Bozate inguruan kokatu zirela, ere erraten da. Hemendik ere balioko zigun Pio Barojak, liburu berberan erraten diguna; nahiz eta agure batzuk Dureroren itxura izan badirela bertze batzuk beltzaranak eta kituen antza daukatela…Bertze teoria bat dugu (Santxotena eskultoreari entzundako teoria) agotak kataroak zirela edo katarotik datoztela,  eta talde honen aurka oso jazarpen odoltsuak izan ziren XI. mendearen hasieran,horren aurrean, aunitz Pirineoak zeharkatzea erabaki zuten. Noiz, eta hain zuzen ere tenplarioak Done Jakue bidean erromanikoa eraikitzen ari ziren garaian. Agoteak (edo kataroak) trebeak zirenez zura ta harri lantzen, lan aunitz topatuz. Leku ugaritan ikus dezakegu beren arrastoa: Eunaten, Leiren, Oliteko gazteluan, Armentian, Zumarragako Antigua katedral erromanikoan, etab. Horrela, azkenean lur hauetan gelditzea erabaki zuten. Aipatu behar lehen aldiz agertzen zaigula agote hitza idatzita 1491an da Garesko (Puente La Reina) toki baten erreferntzia iten dula “yermo del agot” ta jakina da, Gares Done Jakue bidean dagola, bañan, ta nola Baztanen akitu zutela? Ba dirudi, Pedro de Ursuak ( Ursundar aunitz izan dira Pedro deituak, ez bakarrik “konkistadorea”) zegoela inguruotan agintean eta jauntxoa zena (1200-1300 inguruan) eta gotorleku bat eraiki nahiez agotak ekarri zula,  lan esku merke bezala eta haien babesle eta ustiatzaile bihurtuz.  Historio polita baña bertze teori bezalakoa, probarik gabekoa, nahiz eta lotu Agotak eta Ursuendarrak izan zuten bizi-elkartasun hori, zeren bai dokumentatuta dago aunitzetan, Bozatekoen, Ursuendarrengan menpetasun hori, jaun haiek eskeini zieten babesa truk (arrantzatzeko baimena, basoen erabilera…) morroi lanak egitera behartuak zeuden eta horrez gain, zerga astunak ordaindu beharra. Morroitasuna nabaria da  badauden hainbertze auzitetan, zeren Ursuako jaunak lekuko bezala bozatarrak erabiltzen zutela, eta zorrena argi ikusten da 1519ko idatzi batean aipatzen den bezala, Ursuako jauna, Bozateko agotei 500 dukadoko zorra, barkatzen die, urtero ermitara joaten baldin baziren baztangohaizegoarenargazkiak-20090118010425.jpgSanta Ana amabirgiñari otoiz eta santuegun hori ospetzera…( Argazkian Santa Ana baselitza. Ursuko doretxearen aurrian dagona)

Baina indar haundien duen teoria, cagots izenareki zerikusia daukana izenan da, ez lehen aipatu dugun txakur godoena ez, baizik 1537an Bearnen, cagots hitza zeukan esanaiarekin; legenemea edo lepra zuria!. Zeren hala deitzen zioten gaixotasun hori zeuketenei eta alde batetik (hemen ere bi teoria badira) cagots hitza; faltsu, farzuntzi hipokrita erran nahi du, (badirudi jende aunitz erdi aroan, leproserietan ongi bizitzen baizenez. bazkarie ta lo iteko tokia bazutenez, gaixioak zeudela iten zirela) edo cappot hitzatik heldu dela, zertaz bere erranahia, lepraz kutsatuta egoten ahal dena da, ta XVI.mendean bi hitz hoiek nahasten dira eta erranahi berdiña zeukaten. Cagotei buruz bai erraten da (dokumentatuta) elizan, gibelekoaldian egon behar zirela, ur saindua artzeko makil bat erabili behar zutela, jendea jakiteko nortzuk ziren ahate baten hanka margotuta eraman behar zuten…historio hauek, Bozatarrekin nahastu dira, nahiz eta idatziak ez aurkitu, mendez mende erran dira. Hortik ere etorriko zen gaixoak zirela, bozio izango zutela, agote hitza “ahozko gaixotasuna” errango nahi zula eta Bozate berriz ahots-galera, ta horrez gain, gañera leprosoak!. Cagots, hauek (leprosoak) baztertuak ziren, herritik kanpo bizitzera derrigortuak, normalki ibaiaren bertze aldean, denak juntu…eta egia da Bozate auzoa hala dela eta pentsatzekoa da garai batean gaixotzen zena, harat bidaltzen ziotela edo gaixotutako talde bat agert eta toki horretan finkatu zirela eta han hasi zela bertze baztandarrengandik ankerkeria.

Baña agote hitza cagotik etortzen baldin ba zaigu eta cagot, aistion aipatu bezala 1537an agertzen baldin bada “leproso” esanaiarekin, zertaz gazteleraz ez da agertzen 1811artio agote hitza hiztegi batean ? eta gañera, Baztan aranan, Nafarroko erreinuan (oraindik erreinua deitzen diote, eta ez dira futbol zelai batez hitz egiten) bizi den jende talde bat dela dio. Akaso ez du ja ikusi behar hitz bat bertzearekin? ba igual ez, zeren hori da aipatzen duen azkenetako teori bat eta behinpin niri gustatzen zaidana . Kontuan artu agotak, cagotak, Pirineo osoan daudela, erdi aroan Nafarroan, (Baztanen eta erronkarin), Aragoian, Bearnen, Ocitanian, leku menditsuetan, mendiartean, aranetan babestuak, eta jakinez bere ondokoekin ez dutela ezberdintasun fisikorik eta Bozatekoak bere barride (bertze herriko baztandarrekin) hizkuntza berbera, euskera bozate.jpgberbera, izen ta abizen berberak daukatela, Erronkarikoak berdin, Aragoikoak baita ere erderaz hitz egiten dutela, ingurukoak bezala eta izen ta abizen berberak dutela, bearneko cagotak baita ere, erdi aroan bearnetsa eta gaur egun frantsa hitz egiten dute, eta horrez gain bertze herri “madarikatuak” asturiasko vaqueuiroak, Leongo maragatoak, Kantabriako pasiegoak… denek mendi tartean ta aranetan bizi bai dira, zergatik ez  pentsa, bertakoak direla, jatorrizkoak, betidanik toki hortan izan direla… Zertaz ez pentsatu, bailara hontan Brontze garaiatik jendea bizi edo egon dela, megalitoak, aztarnak…badira, Neolitoan. lurrak lantzen hasten direnan, gizakia finkatzen denean, lautadak edo leku zelaiak aukeratzen ditu, lurral lantzeko…, eta zihuraunitz bertze jende taldea ttikiagoak bailaretan egonen edo akaso geldituko ziren, eta zergatik ez pentsatu lautadako bertze euskaro batzuk, ez dakigun garai batean. etorri ziren, kopuru haundiagotan eta bailarako jendea pixkanaka pixkana baztertu eta toki batean bilduaraziz, edo garai urbilagotara aplikatuz, berdin, giza talde haundi bat torri zerbaitetik eskapo, bertakoak guttiago izan eta gañera ezberdintasun bat, erlijioa batzuk kristauak, ta aranan galdutakoak, mendi tartean, palestinan jaiotako haur horretaz, ja entzun gabe, jentilak, basatiak… hobeto baztertzea, ez?…Hau ere fundamentu gabeko teori bat da, baña hori gertatzea posible da, zeren halakoak pastu dira, Hego amerikan adibidez bertakoekin, ketxuak, aimarak, bertako jendea eta denatarako azkenak direnak bere arbasoen lurran, berdin ipar amerikan indiarrekin, eta baita ere hemen, zeren 50 eta 60 hamarkadetan zenbat euskal herri fisonomia eta kultura galdu zuten bertze hizkuntz bateko mintzatzaleak etorrita eta bertakoak baño gehiago izanez, Ermua, Atarrabia.. Luzaide adibidez, mugan hodoko herri bat euskalki beretzi batekin eta bapatean muga zaintzeko, 300 pertsona (guardiak ta bere familia) etortze dira eta kalean, eskolan, izkuntza berria nagusi, ta gertatzen da gertatutakoa belanauldi guttitan betiko ezkuntza galtzen dela, betiko anai harremanak (Iparraldeko herriekin) galtzen direla, betiko kultura galtzen dela… Teori honek adierzten digu Bozatarrak, bailarako jatorrizko biztaldeak izaten ahal dira, egia ala izan edo ez, eskerrak aspalditik agote hitza ez dela erabiltzen iseka bezala eta Bozatarra, Gorostapoldarra, Beartzundarra edo Urrasundarra…  bezala auzo bateko biztanlea adieratzeko  erabiltzen dela eta Xabier santxonena dio bezala, …orain jendea harro baitago agote izateaz… eta hori, poztekoa da.

Read Full Post »

Agur Juanito!

2010ko Otsaila.

Asteburu hontan (otsailak 27 larunbata) bueltatu zaigu berriro bailarara Nafarroko bertsolari txapelketa, erran behar aurten finala gabe gelditu garela, azken urte hauetan izan dugun bezala, dirudi Lur aretoa txikia gelditzen zela, baiña finalik ez, baizik aurten, finalaurrekoa izan dugu, kasu hontan Iruritan, “zentro zibikoan“. 8p1011332.JPGAretoa bete betea zegoen eta nahiz eta bertsolariak pixket “urduri” egon, badirudi ziklogenesisagatik, denoi pixket burua txoratu digu haize bortizari patu dioten hitz berri hau, zeren haizea zela ta, elektizitatea joan, soinu ta argirik gabe gelditu eta generadoreak bilatu artio…azkenian 40 minutu beranduago hasi da eta hori, nahitaez nabari da, baña hasierako urduritasun horrek gandituta, saio polita ta arratsaldea ederki pasteko izan dugu. Xabier Legarreta (Aranotarra) finalerako zuzen sailaktu da eta bere ondoren Julen Zelaieta Beratarrak. Gure bertsolaria (baztandarra) Iñaki Aleman Iruritarra hirugarna izan da, ta dirudi punto guttiegi direla aintzinera segitzeko, polita izanen zen baztandar bat Lesakan egotia eta Iñaki ez bada,  bertze aukera izanen dugu Atarrabian martxoak 7an Jon Barberena (Elizondo-Erratzu) eta Jon Elizetxe gartzaidarraekin (Argazkian Julen Zelaieta eta Iñaki Aleman)

Baño aste hau ez da izan Larunbatako arratsaldea bezalako pozgarria, Baztango bertsolaritzan (eta Nafarrokoa, eta Euskal Herrikoan) zeren joanden Larunbatan, Otsailak 20an Juanito Perurena bertsolari Arizkundarra betirako utzi zigun. Juanito 79 urte zitun eta nahiz eta jatorriz Goizuetarra zen, 25 urtekin baztandar batekin ezkondu eta Orabidealdera (Arizkun) bizitzera joan zen, Irungobordako nausia izanez. Juanitok, bertsolari bezala gehienbat Baztan aldean eta inguruan aritu zen, baita ere 60. eta 70 hamarkadetan Nafarroko txapelketan ibili zen eta 1960 an bigarna izanez Andres NarbarteXaltoren” gibeletik, eta honi aukera eman zion parte hartzeko urte hortako Euskal Herriko txapelketa nagusian.  

38005803.jpgNafarroko bertsotzale elkarteko lehendakaria, Manolo Arozenak, Xorroxinen erran zun bezala, Juanito bertsolari fiña eta bere maila non zegoen jakitzen duen hoietako zen, baita ere humilla alaia ta gizon goxoa,  eta garai  gogorretan hor egon zenetako bat, Clemente Ezkurdia Elizondarrarekin (jaioterriz Gorritiarra), Roman Mihura eta Patxi Elorga Lekauztarrekin, Jesus Basoarte Iruritarrarekin, Pedro Ibarra Arraioztarrarekin, Mixel Dargaitz Saratarra baño Amaiurren bizi zenarekin…batera eta Mariano Izeta bultzatuta Baztanen, bertsoak beti bezala entzutea, jarritzea, lortu zuten hoietako bat.

Juanitok, urte haunitzetan aritu zen txapelketetan, adiñeko gizona zen eta oltza gañean jarraitzen zun, Bitor Elizagoieneri (Oronoztarra) berrian egindako elkarrizketan batean irakurtzen ahal den bezalaxe, 1979an debutatu zuen txapelketan, berak eta  Eusebio Fagoagak  bertsolari gazte bakarrak ziren, bertziak, Juanito barne ia “zaharrak” ziren edo behinpin “betikoak” bezala ikusten zitzaien. Bitxikeri bezala Juanitok bere seme Bautistarekin batera, Nafarroko Txapelketan aritu zen eta 1982 adibidez Lesakan oltza gañean biak kantari egon ziren, bide luzeko bertsolari izanez ia xarra bezala, txapelketa eta bertso saioak jarraitzen zitun eta olza baten gañian ikusi genion azken aldia 2006ko Nafarroko Txapelketaren finalan, Elizondoko Lur aretoan izan zen, urte hortako txapeldunari Xabier Silveirari txapela jartzen, eta ondoren, Elizondon jokatu zan lehen Txapelketako finalistak gogoan izanez, bi puntuokaz gogoratu nahi zen ibilbide hori:

“…/maitetasuna izango zela

ematen nion tankera

lehen larrugorrin bizitu eta

gaur badaukagu jazkera…”.

Haizegotik omenalditxo xume hau ez genun akitu nahi Juanito Perurena entzun gabe joan eta sarean aurkitutako (eitbko webgunean) audioarekin bideotxo bat in dugu, Bertsoak,1991an Elizondon egin zen Mariano Izetaren omenaldian botatakoak dira eta olza gañan bi Perurena zeuden,  Juanito Perurena eta bere semea..


        

Goian bego Juanito!!!

Read Full Post »

2010ko Otsaila

Iñaute garaian murgilduta gaude, mozorroen usaña nabaria da, eta  herri batzuk, Arraioz bezala iñauteak ospatu duten arren edo bertze batzuk, datorren Ortzilaran hasiko duten Elizondo bezalaxe, herri gehienetan, betiko datan, astelenan ta asteartian, mozorroak atrako dire. Herri hoietako bat Arizkun izanen da eta Arizkungo iñautea, Erratzukoarekin batera (baita ere Beartzungo, nahiz eta urte batzuk ez den izan, gazteriaz falta), iñaute herrikoiak, aintzinako tradizioak eta  bere nortasuna mantentzen dutenetako bat da, ta baita ere, akaso, Baztango ezagunena.

11052_1198815024662_1657123533_534144_3866879_n.jpgIñauteko personai ospetsuena hartza da eta antopologoak diotenez, personai hau ikertuz edo teoriak asmatuz, erraten dute sinbologikoki, negu gorri baten ondoren esnatzen den naturaren irudikapena dela. Egia errateko, Kantauri ixuri osan, Galiziatik hasi, Pirineo barna eta Europako bertze toki batzutan, Grezian, Serbian… Arizkungo hartza bezalako irudia aurkitzen ahal da. Bañan Arizkunen galdetzen baldin baduzu zein den bere esanahia, batzuk zingaro edo ijituekin lotzen dute eta gehienak beti egin den gauza dela eta aintzinako garaietan galduta dagola erranen dute. Hau bakarrik erran nahi digu (jatorria ez jakitea) zaharra dela eta beti egin dela (nahiz eta XX.mendeko urte batzutan ez zela atra, badirudi bakarrik Bozatarrak atratzen zutela) eta gizakia, azken mende hau kenduz, naturarekin pare parean bizi izan denez, zihuraski neguaren bukaerarekin lotuta egonen da. Baña hartza ez da Arizkungo personai nagusiena, zeren iñauteak ez dira bakarrik, hartza atratzen den astearte hori baizik bi egun lehenago hasten dira, Igandean edo akaso aste batzuk lehenago, gizakundearekin, galdutako emankundearekin edo egun ttunttunarekin (arizkunen orakunde eguna ezagutzen den izena).

Iñauteko personai nagusienak Damuinenausie edo dambolinausie (dambolinatik heldu dire , damuine bai da, tamborilen kontrakzioa bat ) dira , hain zuzen bi eta bere bi damuinenausie lagune. Damuinenausiek iñauteriez arduratzen dira, aspaldin, alkateak herriko bi dantzari trebenak aukeratzen zitun damuinenausi bezala eta hauek bi lagun, baita ere bi damuinenausi etxekoandre aukeratzen ziren. Damuinenausiek koloretako bandakin bereizten dira eta dantzak, bai mutildantzak, sokadantzak irikitzen eta ilera exten dute, baita astearteko sagardantza (bakarrik egun honetan dantzatzen den dantza) dantzatzen dutenak dira. Gaur egun gazteak dira aukeratzen dutenak damuinenausiek eta mixtoa izaten ahal dira bai mutila edo bai neskak.

Erran dugunez, Iñauteak, Igandean hasten dira “eskea ibiltzearekin“, gosari eder baten ondoren eta  Arizkun hainbertze auzoz osatuta dagoenez, gazteak hiru taldetan banatzen dira (aspaldian bakarrik daminausiek ta laguntzaileak ibiltzen ziren eske). Talde bat, Bergara-San Blas auzoak iten du, bertze bat, Aintzialde eta Erniegi, eta hirugarrena Pertalats-Otsanaiz. Eske ibiltzailea18 urte, beteak 9nautiak-zharra.jpgizan behar du eta ezkongabea izan (akats hau azken urtetan ez da hain zorrotz eramaten) eta blusas eta boneta jantzita, etxez etxez eske joaten dira, lehen puskak biltzen zen baina gaur egun dirua, bildutako dirua poltseroak eramaten du eta geheienetan poltseroa daminausiak izaten dira. Eske ibiltzea, musikaz edo asotsa atraz iten dute, hortarako bai akordeoia edo zanbonbak erabiltzen dute, zanbobak, hilabete batzuk lehenago indako hauntz larru kurtitu bazukin eta gaztainondo zepekin, egindako uztariakin, bonbo modukoak dira, bertze batzuk “nostaljikoakarpa bat atratzen dute eta tramankulo hau, makil, kable, txapazko ontzi batekin ta platillo batzukin egindako asots tresna da, (goitiko argazkian eskuineko personaia arpa bat darama).

Auzoetatik eske iritsi bezain laster, herri barna eskatzen ibilko dira eta iluntzerakoan mozorroak atrako dira, hauek haurren gibeletik doaz egurra emanez, bere “pizi tokikin”, mozorro hauek, puske-biltze horretara joan ezin direnak dira, hauxe da, 14-18 urte daukatenak.

Astelehena, Igandea bezalakoa da baina eskatzen diren auzoak desberdiñak dira, talde bat Ordoki ingo du ta bertze bi Bozate, ta herrira irristean kaletximido, larrain karrike… gero dantzatu, afaldu…  ta asteartearaño.

Asteaartea, Iñauteriko egun potoloena da eta hau ere gosari batekin hasten dena eta 11 aldera (hora baztan) sagardantza dantzatzen den eguna, (lehen arratsetan iten 9inaueak.jpgzen baiña gaur egun goizetan, txukunago egoteko). Sagardantza ondoren desfilea hasten da, karrozak, eta mozorroekin batera, hartza ta bertze personaiak agertuko dira. Arizkungo iñautean garrantzi haundia ematen zaio ez zautzea, horretaz personaiak eta mozorroak “itsusiak” dira, ta norden jakitea ez da errexa. Pertsonaien artean damak ditugu, xuriz jantzita eta haurren gibeletik doaztenak kandela ematen, baita daude ezkongaiak edo “novioak“, nahiz urtero ez atra, hauek urte aunitzetan Agerretarrak iten zuten eta ezkontza bat antzezten zen, apaiza ta guztikin eta mutila ezkongai andreaz mozorrozten zen ta berriz neska, mutilez.

Personai Ikusgarriena hartza eta bere hartzazaina dira, harzaren papera “antzeztea” oso gogorra ta zalla da, bere indartasuna ta basakeria nabarmenduz gain, zortzi hauntz larru hoiek ematen duen beroa jasan behar da, ta baita ere bi zulo tall ikusteko  gelditzen diren hoietatik, beitzea ez da lan errexa eta mozorro hau benetako “paliza” da. Badirudi badela “truko” bat hori ariñago eramateko zeren kontatzen da gehien aldiz hartza izan den Arizkundar batek (Maurizioren seme bat) mozorroa patu lehenago, “Martini” botil oso bat edaten omen zuen eta horrekin ez zen, ez hartzazain ezta hazatzainen makilik gelditzen ziona eta badirudi bertze batzuk ” tradizio” hori segitu nahi izan dutenak baña lan hau errexa, ezta ere, ez da.

Hau guztia kontatzea, akaso mozorroen paliza jasango dut, zeren ez da ahaztu behar, ez denboran urrun , argazkilariak ongi ikusiak ez zirela eta Arizkundarrak fama zutela bere iñauteak “gordetzea”, zeren beldurra zegoen Lantz bezalako iñauteri masifikatua biurtzea. Baita ere horretaz, gaur egun gazteak eztabaidatzen ari dira ea Xaloa Telebistari uzten dioten irudiak artzea, ba sobera zabaltzea eta kanpoko jende aunitz (bazen garai bat autobuse beteak etortzen zirela) betetzen zela ta iñauteak herritarrenak direnez, bisitaria egon dezala pres edozertarako edo korrika atratzeko. 8beheko argazkian bezalaxe)

                 9inauteak3.jpg

 Eskerrak eman nahi nitun Oiereri  argazkiagatik, bereak bai dira (hartzarenak) eta argazki sorta guztia www.dantzan.com ikusten ahal dira baita ere eskertu Xabier Durruty arizkundarrari, Ordokin izan genun solasaldiagatik, iñauteaz, tradizioaz, folkloreaz, dantzetan ta txistu inguruan haunitz ikasi bai nun, 

Eskermile Xabier!!!

Read Full Post »

bixer.gifBixer Bizernean bizi de, herri ttipi hoketan hola da oraino: etxiak ematen du izena.

Aldike pollite izeten da Bixerrekin ele xaharketan aritzea. Holako batian zuei erakutsi nahi datzetena hola kontatu zaten:

Etxe xahar batian famili xume bat bizi omen zunen: senar- emaztiak eta haur sortu berrie. Ilunabar batez senar-emaztiak hola mintzo zitunen:

Aurre beti titien diet baño ez duk batere handitzen Emaztia, arras kezkatue.

Subia dunela…! Senarrak, pentsakor.

Gizona gau hartan kuartoko ate ondoko zola irineztatu zinen eta hartan konturatu zunen biharamun goizean, baietz, subia ebaskuan ibilki zunela. Gizona, ondoko gaue, ate gibeleko aldian zelan egon zunen. Bera konturetu orduko subia eta haurre, biek, tzupe eta tzupeka ari zitunen; bata emaztiaren titie edaten eta bertzia subiaren puzten puntari lotue. Ama-semiak deustaz ohartu gabe goxo-goxuan lo zitunen . Manera hartan senarrak ez zunen deus egiten ahal, subiari bere lana akitzen uztia baizik. Noizpait aski edan t´onduan abietu zunelarik, senarrak subia makilekin zanpaka lehertu zunen. Animeleko sube tzar hure lehertzerakuan ganbara den-dena esnez orakatu omen zunen…

Eskerrak eman nahi nion Begoña Durruty artista Arizkundarrari, bidalitako ipuin onegatik ta baita ilustrazio ederragatik.  Ipuia, Arizkungo Bozate auzoan aspaldi bildutakoa da eta han azaltzen dena ez da kontakizun ximple bat edo haurrendako ipuiña, baizik gizakiak betidanik beldurra izan dun animali baten gertakariak; naharrastia, nazkantia, hiltzen ahal duna eta mitologi edo kultur guztietan indar gaiztoen ikurra izan dena.

Gure mitologian, erensuge, sugar, bertze gauz batzuen artian erautsien  sortzailea; mitologia grekoan, Typhon (erdi gizona erdi sugea), haiz bortitzen sortzailea, EquidnaLeviatan itxasoko suge erraldoia eta kristoneko uholdeak sortzen duna, judetarren mitologian; eta nola ez biblian agertzen den bezala Evari sagarra ematen, deablua!

Baño suge esne xurgatzailearen kondaira hau (baita ere bada behien errapetik zintzilikatzen  direnak) berriz munduko, kultur gehinetan aurkitzen ahal dugu, badira Amerikan,Europan eta baita Iberiar peninsulan (gehien bat kantauri “kornisan” eta Pirineotan). Bozaten bezalaxe, herri aunitzetan, oraindik atsoak kontatzen dute ipui hau eta baita, ikusi izan dutela, erranen dute, Austuriasen , Galizian las serpes, Aragoien lacuerco, Extremduran Luzeroa… Europan berriz, Italian serp que pupen, Alemanian…

Berriro bueltatzen gure zulo hontara, erran, ez dugula hau historio bakarra suge bat protagonista dela, ez Bozatetik urrun, Auzan, aipatzen da ere sugar edo erensugeak kobazulo batean, aspaldiko altxorra gordetzen dula (hemen kondaira) eta akitzeko baita ere erran, blog hontan sugezarrarren bertze ipuin bat agertu zela eta hau ere, bertze baztandar artista bat  bidalitakoa, lola sarratea .

Ondo izan ta kontuz sube-tzarrarekin!

Read Full Post »

Older Posts »