Feeds:
Argitalpenak
Iruzkinak

Posts Tagged ‘Baztango kontuak’


Laxoa, gaur egun praktikatzen den Pilota modalitate zaharra dugu, eta bertze batzuen aitzindari da. Gora behera handiak izan baditu ere, gaur egun gure eskualdean osansuntsu dagoela erran dezakegu eta osasun hori Laxoa elkarteari zor diogu. Laxoa elkartea 1980an sortu zen eta berarekin txapelketa eta behin betiko laxoa eskualdean (Baztan -Bidasoa) berreskuratu izan da.

Garai batean, antzinako artzainek Laxoa partidak jokatzen zituztela edozein pilota-soro eso soropiletan (belarra ebaki ondoreneko lursail laua). Gero, herrira jaitsi zirenean, joko hau zabaldu eta ikaragarrizko arrakasta izan zuen; Euskal Herriko kirol nagusia izan zen XIX. mendeko bigarren erdi arte. Ipar Euskal Herrian, Nafarroan, nahiz Gipuzkoa, nahiz Bizkaian eta bertze zenbait tokitan ere arrakasta izan zuen Laxoak. XIX. mendearen erdialdean izan zuen bere garairik dizdiratsuena.

Herri-tradizioak eta zenbait lekutako izenek argi uzten dute laxoan aritzen zirela  artzainek bere aisialdietan, Toki edo lur eremu horiek pilota-soro ( edo soropil) izena zeukaten.  Baztanen, Arraiozen (ia ia Bertizko mugan) Urrizketako pilotasoroa dago, Beartzunen Kuartel zaharreko lur saila pilotasoroa zen ere eta Orabidean Karokotze-soroa dago.

Urrizquetako pillota-soroak 70 metro luze eta 40 bat metro zabal zuen eta Arraiozko Indakobordako Juan Ugartek (1914/08/21),  gogoratzen zen Urrizquetako pilotu-soroan laxoa jokatu zuela gaztetatik berrogeita hamarreko lehen urteak arte (bere aitak lehenago ere aritu zen).

Juan Ugarte Urrizquetako pilota-soroan. Arraioz (Baztán). (Argazkia C.U. 05.98). http://www.gipuzkoa.eus .

Pilotasorotan joko-arauak erreboterik ez egoteari egokitzen zitzaizkion, eta pilotak gaur egungoak baino handiagoak eta astunagoak ziren. Gaur egun garai bateko pilotasoroak gogora ekartzen digun plazak Arraiozkoa eta Arizkungoak izan daiteke. Plazetan Oinarrizko elementu bat errebotea da. Hau hasieran ttipiak ziren eta elizitik hurbil eraiki ziren plazetan (Arraioz), haien pareta zen errebotea.

Arizkungo Bozate auzoan dagoen Lamierritako plaza, Goienetxetarren Etxeberria “jauregiarekin” batera ereiki omen zen Lamiarrita izeaneko eremuan. 1913. urteko uholdeak plazan izugarriko kalteak eragin zituen. Erreboteko pareta garai batean altuagoa zen, baina gibeletik pasatzen den errepideak ikusmen handiagoa izateko, murriztu egin zen. Erreboteko paretaren alboan zulo txiki bat bada; han partidan erabiltzen ziren pilotak eta freskagarriak gordetzeko zen. Hamarkada aunitzetan zehar Lamiarritako plazan sekulako desafioak jokatu izan dira, batez ere Baztan, Malerreka eta Aldudes aldeko pelotari artean.

Tiburzio Arraztoak “Laxoa. La pelota en la plaza” liburuan, 1853ko. urtean Lamiarritan, baztandarren eta aldudarren artean jokatutako partida bateko bertso eder batzuk aipatzen digu.

Zer dut bada aditzeen

Baztango aldetik?

Mendiek inharrosten

Iduriz errotik

Bada oihu, bada kantu

Bada irhintzina:

Aire guzia dugu

Bertze bat egina!                                 

19 estrofa osatzen dituzten bertso hauek (lehenbiziko estrofa),  batzuk M. Etchegaray Aldudeko apezak idatzi zituela diote bertze batzuk Johannes izeneko ikustalek idatzi omen zituen.

Bertsoaz gain, haietako desafio edo xelebrekeri batzuk Mariano Izetaren eskuz ere iritsi zaigu. Baztango kontuak liburuan baten bat biltzen ditu. Adibidez, Alduideko plazan Alduidetarren eta Erratzutarren artian eman zena.

Baztandar pelotari bi talde. Argazkia Diario de Noticias (Ana Mari marin utzitakoa)

Desafio hortan jende pile bildu omen zen, mugaz bi aldeko pilotazalez bete zen plaza eta diru aunitz jokatzen zen. Zaleen artean Erratzuko “Mapitzi” pelotazale eta apostuzale amorratua zegoen. Partida hasi aintzin bi taldeko pilotariak, jokatzen zen diru guztia Mapitziri eman zioten, honek boltseroa bai zen. Mapitzik hainbertze sos ikusirik, gordetzeko eman zioten  diru guztia… Baztandarren alde apostu egin zuen.+

Partida hasi eta segidan Alduindarrek aintzinaldia hartu zuten eta errex ateratzen ari zuten partida, Maipitzik berriz hori ikusita izaldura hezurretaraiño sartu eta deldurraz dardarka, handik ihes egin omen zun muga aldera. Bidean zigoala entzuten zun Aldiudesko plazatik heldu ziren txaloak eta esku-zartak, ikaratuta eta jakinez Erratzura iristen baldin  batzen ere bere bizia arriskuan izango zela, han, to geldi-geldirik gelditu zen. Handik ordu terdi batera gizon bat pastu omen zen eta Maipitzek ea nola zijoan partidua galdetu zion, gizonak erran zion, hasieran Alduindarrek abantaila artu izan arren baztandarrak berdindu, aurreratu eta azkenian nausitu zirela. Hori entzutian, pozez, zorriz piztu herriranz abiatu zen. Pilotarien Sosa pilotarei eman ondoren, apustutako irabaziekin bere poltsikoa beteta Erratzura poz-pozik joan zitzaigun gure Maipitzek.

Erten da erratzutarren eta alduidendarren artekoak ez ziren partidak soilik baizik gudukaldiak. Bertze batian aldudeskoak joan ziren Gorostapolora jokatzera, (han bai zegoen Erratzuko errebote plaza) eta normala zenez jende aunitz etorri zen. Alduidarrak frontoia ezagutzeko jokaldi batzuk in zuten beraien artean. Erratzuko pilotariak ikustean zein ongi jokatzen zuten… eta jakinez sekulan ez zutela partida irabatziko desafioa gibelara bota zuten. Kriston kalapite sortu zen eta azkenik desafioa ez zen egin. Alduindarrak aserre bizirik joan ziren Iparraldera  baño bidean ikusi zuten iretze meta guztiek (metaziri ta guztiz) autxiz eta errakara botaz erre zuten egun hartako espantukeri guziak.

Laxoaz, deafioz, Aldudes, Baztan eta antzekorik aipatzean ezin da historian izan den laxo pelotari ospetsuana izendatu gabe gelditu. Pelotari hori Juan Martin Inda Perkain da, bizitza xelebre izan zuena, baina hori… bertze istorio bat da

P.D. Baztan-Errekako XXX. Laxoa txapelketaren edizioa aurkeztu zenean idatzi zen. Laxoa elkartea antolatutako txapelketa Maiatzan hasi eta finala Abuztuaren 2an jokatu zen.  Arraioz, Irurita, Doneztebe, Oiz eta Hondarrabia herrsko 10 talde aritu ziren.

Post hau egiteko erabil den materiala:

Los pilotasoro. Gipuzkoa.eus weba.

Laxoa. La pelota en la plaza. Tiburzio Arraztoaa Urrutia. Cénlit Ediciones- Luis Enrique Hualde Alfaro / 978-84-96634-60-2.

Laxoa.com webgunea. Tiburcio Arraztoak eskeinitako informazioa.

Baztango kontuak. Mariano Izeta Elizalde. ( Bilbao Bizkaia Kutxa. 1999).

Read Full Post »

Apirile biribile zerria urdaindegian hile.. edo erran beharko genun Apirile biribile  hilabete hontan izokiña hile-

 Apirile 1an hasi omen da izokiña arrantzatzeko demboraldia (bigarren urte izanne da Baztan-Bidasoan amuarrainak ez direla arrantzatzen ahalko). Endarlatza eta Donoztebeko tartea hortan eta soilik 60 izokin arrantzatzen ahalko den denboraldia. Debnak prest “lehendabizikoa” esperoan! Arrantzatzen bada!  zeren  ibai hau ez da lehenago bezalakoa, amuarrainez eta izokiñez beteta zegona.

Mariano Izetak bere “baztango kontuek” komentatzen zun bezala, bazen garai bat (ez ain hurrunekoa) izokiñak Elizondo pastu eta Amaiurreraino igotzen omen  zirela . Orain berriz  igoera zallesten dieten presaz eta urjauziz beteta dago, nahiz eta toki batzutan , adibidez Elizondon, negu hotan konpondu duten  Txokotoko presa, albo batean dagoen arrainak goiko aldera pasatzeko urbidea ezarri duten. 


Endarlaza (www.riosconvida.es web horritik artuta dago)

Gaur egun, Izokiñaren presentzia bai kopuruan, batai tamainan ere eskasian dago. Azken urtean arrapatzen diren izokin kantitatea gutti gora behera 20 tik 40ra dira. Tamainuaren aldetik gehienbat  65zm ingurukoak dira eta 3,5 kilo pisukoak. Arras ttipiak omen dira konparatzen baldin badugu, adibidez 1906an dokumentatua dagoen arrantzatutako 19 kiloko izokiñarekin edo, goitiko argazki zaharrean agertzen den arrantzatutako izokiñarekin, behipin hiru negu itxatsoan pastu duen izokiña dela eta ez gaur egungoak bezelakoak, gehienak negu bat itxasoan bakarrik igarotzen dutenak

Kopuruaren eskasia 1982urtean nabaritu zela erten dute. Urte hortan ez omen zen izokin batere arrantzatu nahiz eta bitxikeri gise aipatu urte hortako ezkontza mediatiko batean konbiteko menuan Bidasoako izokiña nabarmentzen zela. Istorio hau Lander Santamaria Elizondar gazetariak (“Las cuatro estaciones del valle de Baztan” liburuko “el salmon ya no es el rey del rio” artikuluan kontatzen du. Ezkongaiak La Pantoja eta Pakirrin ziren eta menuan Bidasoako izokiña agertu arren, fijo bertze iba batekoa zen, zeren aipatu dugun bezala urte horretan ez zen batere arrantzatu.

Aspaldiko istorio bat dion bezela, bazen garai bat izokiña auserki bazela, Trenbidearen lanetan ari zirela, komentatzen da uholde baten ondorioz, ura bere ubidera bueltatu zenian ibarretako bazterrak izokinez beteta gelditu zirela eta egun hartatik aintzin Elizondo-Donosti trenaren trenbideko langileak…. egunero jatekoi izokiña izan zuten! Ez da erran behar langile gixajoak kokotaraino akitu zutela izokinez.

Baztan ibaiak ez da Baztanen baden (izan den), izokinak gora joan den ibai edo erreka bakarra , Urrizaten Izokin izeneko erreka dago eta bere izena erten dun bezalaxe (izena duna existitzen du) aspaldi aspaldi izokinak uneraño erruntzera igotzen ziren. Izokin erreka  Urrizaten sortzen da eta Urbakuran (mugan) Aritzakungo errekakin batu eta Bidarraiera joaten da (Baztan erreka deitzen diote) eta hortik Errobi ibaiera eta doike Baionatik itxasora.

Bazen garai bat, izokiñak Euskal Herri osoko ibaietatik; Bidasoa, Errobi, Urumea.. erruntzera igotzen zirela, baina gaur egun, bakarriki Baztan-Bidasoa ibaia dugu, izokin ibaia dena, beno… Bidasoa ibaiako Endarlatzako eremua!

Hontan dakitenek diote, izokiñaren eskaxia ez dela soilik uharken presenziagatik, bizik baita ere ibarretako zuhaitzen mozketetan, uraren kalitatean (hobetzen ari dena) kulpa ere dute. Horrekin batera arrantza kontrolatu bat beharrezkoa da Bidasoan izokiña Errobi ibaian gertatu zen bezel ez desagertzeko-

Ondo izan eta ondo jan eta garizuman, arrain. Izokiña? bai seguraski Norbegiakoa izanen dela.

P.D. Post hau egin zenetik urte batzuk ondoren, ainbertze presa (uharka) bota zituzten.

2016ko daten arabera (posta egin zenetik 7 urtetara) Bidasoan izokina berreskuratzeko joera positiboa zen. Azken zazpi urteotan, 400 izokin gora mantendu dela dirudi. 90eko hamarkadatik hona 250zen. Beraz, badirudi aurreko hamarkadetakoa baino ale gehiago daudela urtean, azken urtean igo diren izokinen kopurua jaitsi den arren..

Post hau egiteko erabili den materiala:

Las cuatro estaciones del valle de Baztan. (Diario de noticias, Baztango Herri Unibersitatea. 2006) Lander Santamaria.

Baztango kontuak. Mariano Izeta Elizalde. ( Bilbao Bizkaia Kutxa. 1999)

P.D 

Read Full Post »