Feeds:
Argitalpenak
Iruzkinak

Archive for the ‘Gaurkoak’ Category

Apirilako Nabarraldeko kazetan, gibelekoaldian Patxi Goikoetxeak idatzitako artikulo interesgarri bat agertzen da. Idatzia ¿Acoso a las ikastolas?” izenburua dauka eta azken bolada hontan ikastolak jasotzen ari diren erasoa azaltzen digu eta ez soilik betiko “etsaien” erasoa, baizik kezkagarriena dena, ikastoleen modeloa “babestuko” lizatekeen pentsatzen genuen taldeen erasoa!. Azkenaldian hainbat talde ta jende, haurrak modelo D-en matrikulatzian eskola publikoan izatea animatzen dute, eskola publikoa, eskola publikoa ta euskal eskola publikoa (Escuela Pública Vasca) aldarrikatuz,! ikastolen  50 urteko lana baztertuz!, beno hori bai, Erriberako eta “zona no vascofono-an” eskola publikoan aukerik ez dagoenik, ikastoletan haurrak matrikulatzea gurasoiei animatzen dute!..eta ala ikusita, euskal eremuko ikastolak, sobran daudela dirudi!!!. Erran behar (jakiteko, gogoratzeko edo bederen ez ahazteko), eremu ez euskalduneko gaurko egoera (eskola publikoan eskuaraz ikasteko aukera) orain dela 50 urte Nafarro osoan berbera zela (“eskola publiko” beharrean “eskola nazionala”), hauxe da “zero”! Baño herri eta hiri batzutan guraso batzuk, dena aurka izanez, beren sosa  patuz, izerdia eta batzutan bere osasuna ere Ikastolen modeloa aurrera atera zuten.

Nik (Pello San Millan) ikastolak aldarrikatzen dut eta doike! baita ere euskal eskola publikoa, nik ere (artikuloaren egilea bezala) eskola publikoko zentroko irakasle ta langileak errespetatzen ta miresten ditut eskuararen inguruan egiten duten lanagatik,30 urte hauetan buelta osoa eman bai dute Nafarroako euskal eskola publikoari eta noski! aukera hori erabaki duten gurasoak ere!  baina baita ere miresten ta errespetatzen du Ikastolako andereño ta maixuei eta gurasoen inplikaioa ere! Ez da baten alde egotea eta bertzearen kontra! ez da bat bai publikoa delako eta bertzea ez…pribatua?, kontzertatua? koperatiba?… publikoa? edo… soilik ikastola delako!!.

Kuartelekozelaiako eraikina. Gaur egungo Baztan Ikastolako Haur Ezkuntzako egoitza garai batean eskola nazionalaren eraikiña. Argazki Alberto Villaverde, 2004 (aldatuta dago sepia filtroa ezarri zaio)

Ikastolako “semea” nahiz, Baztan ikastolan hazi eta hezi nintzen, gaur egun seme-alabak ditu eta matrikulatzerakoan Ikastolan sartu nien (niretzat eta emaztearentzat aukerik onena iduritzen bai zizaigun), akaso ez da izanen aukerik onena ezta txarrena ere!, baitzik soilik bertze aukera bat eta nik, bertzen erabakia errespetatzen dudan bezala nerea errespetatzea ere gustatuko lizateke. Baztan Ikastola ikastola publikoa da, udal eskola publikoa hain zuzen eta horregatik gure zulo hontan baztandar batzuengandik beti eta azkenaldi hontan nabaritasun haundiagorekin, “hitz-eraso-ak” jasan eta jaso ditu.

Eraso, gorroto eta amorru horien adibide gise 2012ko Martxoko 13ren diario de Noticiasko “Alumnos de Baztan Ikastola aprenden a pintar con Elisa Muñoz” artikuloan norbaitek utzitako komentarietan ikusten ahal da (mesedez irakurri komentarioak). Artikuloa, soilik ikastolako guraso baten (gañera modu altruistan eta ekimenarako materiala berak patuz) haurrekin izandako aktibitate interesgarria azaltzen du (gurasoa artista ezaguna da eta haurrei arratsalde batez margolaritzaren munduan murgildu zien), ba hori norbaiti tripak astintzen dio, odola irekitan patzen dio eta bere barnean izan dun (pentsatzen dut) Baztan Ikastolarako amorru, amorrazio, ernegazio, ernegu, errabia, gorroto, herra, aiherkunde, higuin, hegigoa…(akitu zait gorroto eta errabia sinonimok) ateratzen zaio eta gauzak jakin gabe ergelkeriak idazten hasten da; materiala eta aktibitate hori ea guraso elkarteak ordaintzen dun edo hau “ere” Baztanen zerga ordaintzen dutenak ordaindu dute,  Baztandarrek ez dutela ordaindu behar urtean 60o.0000 euros kostatzen duen eskola mantentzea…Batek erantzuten dio gauzak nahasten ari dela eta Ikastolako gastu hori Nafarroako gobernua (hezkuntza sailatik bidez)  moduloen araberaz ordaitzen dula eta Baztango udala soilik presupuestoa onartzen dula. Komentarioak zakartzen doaz  eta baztandarra bezala “bere” sosa ikastolan gastatzia molestatzen ba zizaion, orain! Napartarra bezala,  pagatzen duen zergako dirua Ikastolan gastatzia mintzen dio!…zenzugabekeria eta ergelkeria nabarmentzen da “subjetividad” nik-aren atzean ezkutantzen eta idazten duen hitzetan.

Pentsatzen dut subjektibitateak eta halakoak, nahiko zutela ta gañera! poztuko zirela Baztan Ikastola itxi, bota edo desagertuko balitz, Ikastolako aurkari hauek naiz eta ondarreko denboraldi hunten kopurua haunditu dela dirudi arren, erran behar da, zortez gutti direla eta  baita ere, betidanik izan direla, ia Mariano Izetak,  “Gerla aurreko ikastola” Baztan Ikastolako 25. Urteurrenerako prestatutako idatzian aipatzen zun; Elizondon beti izan ditugu Ikastolaren etsaiak eta orduan ere baziren hortan nabarmentzen zirenak eta bere lan maltzurran ari zirenak ikastola bota beharrez, baimenik ez ginula eta ikastola legez kanpo zagolaSubjektibitatearen aitetxiak ikastola itxtea lortu zuten, baña itxi zutena ez zen 41 urte daraman Baztan ikastola, baizik honen “alaba” nausia izan omen zen Elizondoko ikastola (ta poztu ziren).

2078ad_5d17a8bb346346d7be942c49d43ac9d1

Lehenego ikastolaren gela Beitonea etxean.

Lehenengo Ikastola hau Elizondoko Eusko Etxean biltzen ziren euskaltzaleek eraginda Elizondoko Beitonean 1935eko irailean ireki zen. Andereño gise 21 urteko Pilare Alba Loiarte goizuetarra hartu zuten. Ikastola honek Ignacio Iturria dirulaguntza jaso zuen hasieratik, ikastolak eragiten zituen kostu guztiak bere gain hartu zituen, gasto guztiek ordaintzen baitzituen; andereñoaren soldata, liburuak, alkiak, maiak, antolamentu guziak, den denak herriari edo batzokiari deus kosta gabe. Bertze batek tokia utzi zien, Ikastola Beitonearen behitikoaldian antolatu zuten eta ikastolaren atzean laguntzaile ta bultzatzaile gise bertzeak bertze Manuel Arburua, Bittori Etxeberria eta Felicitas Ariztia egon ziren. Txokotoko auzoan, trinketaren aldamenean zegon ikastolan berrogeita bat haur biltzen ziren. Miguel de Alzo Lekarozko kaputxinoa eta Pilar Alba Loiarte andereño goizuetarrak eman zuten laguntza pedagogikoa. Ikastola hau gerra aurreko Nafarroan sortutako hirugarren ikastola izan zen eta Nafarroako eremu euskaldunean sortu zen Euskal Eskola bakarra ere. Dirudienez bailara huntan lehenagotik bertze saiakera izan omen zen euskal eskola bat irekitzeko baña baliabideak falta zirela ta Euskal eskol hori aurrera ez  zen atra. Elizondoko ikastolak ere jaio zenetik arazoz beterik egon zen eta hilabete eskaxa zeramala, eskualdeko ikuskaria zenak, Angeles Barriolak, Elizondoko ikastola ixteko agindua eman zuen, eskolak beharrezkoak ziren arauak betetzen ez zituela eta haur haiek Iruritako eskola nazionalara joaten ahal zirela argudiatuz lortu zun eta Irakaskuntzarako Zuzendaritza Orokorrak ikastola itxiarazi zuen.

Ixte horren ondoren haur guziak barreiatu ziren eta batzuk Miserikordiko eskolara eta bertze zenbaietzuk eskola nazionaletara.  1936ko otsailan Frente Popularrak garaipena lortzean, ikastolako eragileek bortz hilabete itxirik egon ondoren berriro ere irekitzeko baimena eskuratuko dute eta Txokotoko lokal txiki batean eta Pilare Alba andereño gise berriz ere, Ikastola honek hasitako ibilbidea segituko du. Irene Lopez Goñi irakasleak eta Nafarroako Ikastolen elkarteko pedagogia aholkaria dena, bere  “Nafarroa garaiko ikastolen historia (1963-1982) ” tesisa prestatzen ari zela Pilare Alba andereñoa elkarrizketatu zun eta Elizondon egondako denboraldia oroizapen onakoak zirela aipatu gain Ikastola horretan aurrera eraman zen hizkuntza ereduaz kontatu zion: den dena eskuaraz ematen zen, haur guziek euskaldunak zirenez inolako arazorik ez zuela aurkitu, haur txikiak zirenez testu libururik ez zirela erabili baizik argazkiak eta marrazkiak….

Porzierto! Argazki ta marrazki horiek Uztailan gerla eztanda egin bezain bezain pronto, errekete kuadrilla bat ikastolako atea bortxatu eta herriko plazan erre zuten baitere Ikastolako mahaiak eta aulkiek eskola nazionaletara banatu zituzten eta ikastola hustu ondoren ate buruan, pinture horiz  “cuartel de Pelayos” idatzi zuten.

Post hau iteko erabili den materiala.

Nafarroa garaiko ikastolen historia (1963-1982) Irene Lopez Goñi (2002) .pdf artxiboa.

Ikastola: Un movimiento popular y pedagógico. Irene Lopez Goñi. (Euskara Kultur Elkargoa 2007) liburua.

 Baztan Ikastola 25. Urteurrena 1970/1995  liburuaren

Read Full Post »

Ilunpeko mutildantza.

Ondarrian ez zen ezer txarrik ta burugabekeririk gertatu Lekauzko, larunbata gaueko mutildantzetan eta eskerrik batzuen meatxuak, (hostiaka eta zartaka hariko zirela) ezerretan gelditu zirela neska batzuk lerroan sartu zirenean (Hauek aipatu bai zuten sartuko zirela). Zenzutasuna gainditu zen, txistularia ez zun jotzea utzi, ez zen hostirik izan, eta ez zen mundua akitu. Hori bai, neskak sartzekoaren aurka daudenak (iritzea errespetagarria da, baina ez meatxuak) bere aurkotasuna, herriko argi guztiak izaltzearekin adieratzi zuten. Mutildantzak ilunpean segitu ziren, argirik gabe, soilik ilargi ta izarren argipean ta neska mutildantzari Lekauztar bat erran zuen bezala, arras polite gelditu zen, poetikoa eta zerbait magikoa ere.

Poetikoa, magikoa…eta zertaz ez, arbasoengandikoa! (anzestrala). Han, biribil magikoan dantzan, ilunpean ia ia hasierako garaietara, gogora ekartzen zun.  Nahiz eta adituak erran, mutildantzen soñuak ziurhaunitz XVII. mendeko aurrekoak ez izan, mutildatzen batzuen izenak, bai hasierako garaietako gauetara, (gizakia ta natura lotura hestuagoa genuenean) eramaten gaitu. Mutildantza hoiek Biligarroaine (biligarroarena), Biligarroaine zaharra, Mando zaharraine (mando zaharrarena), Xerri begi, Xerribegi zaharra, Xoxuaine (zozuarena), Xoriaine (txoriarena)… animalien izena daukatenak dira, eta honek adituei bitxikeria aparte, harras interesgarria iruditzen zai honek sortzen duen “arazoa”, zeren ez dute ulertzen zertaz izen hauek.

Batzuentzat, animali hauen antza imitatzen zuten, aintzinako dantzak izaten ahal ziren eta “sinbologia” hori, eboluzionatuz joan da gaur egungo dantzen itxura artuz. Baña arras korapilatsua eta konplikatua iten zaie hau, mutildantzen urritasuna (sobriedad) eta uniformetasuna ikusita. Bertze batzuek erraten dute, dantza hauek zihurahunitz dantza abestuak izanen zirela eta izena, zerikusia izango zula abestien hitzarekin (animali hoiei buruz) eta ez dantzatzen zenarekin. Bata izan edo bertizia izan, biak suposatzea da.

003111.gifDantza hauek garaiekin eboluzionatuz joan dira eta gaur egun hemeretzi mutildantza badire( beno, batzuenaldaerak badire eta hauek, kontatzean gehigo dire), animalien izena daukatenak aparte, bertziak, Hiru puntukoa, Billantzikoa, Billantziko zaharra, Zahar dantza, Muxiko, Ardoaine, Añar haundi, Añar xume, Tellarin, Zazpi jautzi, Zazpi jautzi zaharra…. Badirudi lehen dantza desberdiñak bazirela bailaran zehar ta herri bakoitza bere dantzaren bersioa edo propioa zeukan eta nahiz eta izen berdiña izan ez zen derrigorrezkoa herri batean eta bertzean berdiña izatea, baña denborarekin nortasun herrikoi hori galdu eta batuak izan ziren. (goiko argazkia Ardoarena mutildantzaren partitura, argazkia euskomedia webgunetik artua dago, ta webgune horretan abestia entzuten ahal da)

Mutildantzen lehenengo batasun hori 1918an egin zen. Urte hortan Oñatin Lehenego Eusko ikaskuntza kongresua in zen eta baztandarrak bere mutildantzak eraman zuten. Baña arazo bat batzen, garai haietako bi txistulari haundienak, Antonio Elizalde (Maurizioren aita) ta Joxe Telletxea, biligarroarena, txoriarena ta zozoarena mutildantzak, bersio desberdiñak zeukaten edo jotzen zuten. Mutildantzarien maixuak (edo nausiak) ta txistulariak bildu ondoren, Antonio Elizalderen bertsioak aukeratu zuten Baztango mutildantzak bezala eramateko Oñatira. Hamaika urte geroxago, 1928an berriro errepasatu ziren (zehaztuz mutildantza bakoitza nolakoa zen) Bartzelonako erakusketa internazionalera eramateko.

maurizio-gaztea.jpgHemeretzi mutildantza hauek izatea, eskerrak eman behar dira, aistion aipatutako Antonio Elizalde ta Jose Telletxea txistularikin batera, Maurizio Elizalderi ere eta nola ez Aita Donostiari.. Aipatzen da, Aita Donostiak Antonio Elizalderi erran ziola paperan idatzi nahi zula soñu hoiek eta ea lagunduko ziola, honek erantzun zion, bere semeak egiña zeukala eta orduan apaitzak eta Maurizio gazte bat Lekauzko kolegioan sartu eta egun batzuen ondoren gaur egungo hemeretzi mutildantzen partitura idatzi zuten (hori arte txistulari bakoitzak buruan zeukan eta entzunez ikasten zuten bertziak). Argazkian, Aita Donostia eta bere ezkerrian atabalarekin, Maurizio. (argazkia Jaime Viguriaren flickr-erko galeriatik artue dago)

Ikus daitekena dantza zahar hauek, aldatuz eta eboluzionatuz joan dira, pixkanaka, pixkanaka, akaso, konturatu gabe eta dirudi eboluzionatzearen urrengo urratsarako, oraindik pres ez gaudela (batzuk, jo nahi zuten eta), baiana urrats hori emanen da eta akaso Lekauzko larunbateko ilunpeko gau hortan, lehenengo pausoa eman zen!!!.

Post hau egiteko Mikel Aranbururen Dantzas y bailes de Navarra liburua erabili dugu. Liburuaren informazio gehigo, Dantzan.com-en.

Read Full Post »

2010ko martxoa.

Oporreko aste hontan, (ta hurrengoetan) Elizondoko Jorgue Oteiza museo etnografikoan aukera zoragarria daukagu, Nafarroan izan den artista ezagunetako baten artelanaz gozatzeko, ta baita ere pozgarria da,  lan horiek “berriro bueltatzea” Baztanera, zeren cuadro hoietako batzuk Baztandik atra (margotuak) ziren, aunitzetan Baztango jendea eta  bailarako bizitzako gertakari arruntak ta ohiturak margotu bai zun. Bere lana gaur egun dokumentu soziologiko eta etnografikoa da eta museoan dauden margoak, galduriko aintzinako mundu batera eramaten dizu, eta garai hartako txuri-beltz-okre argazkiak ikustea ohituta gaudenez, bapatean irudi berbera kolorez ikustea, harrigarria da!, Elizondoko neskatxak kuadroan bezalaxe, blusa ta gona gorri hoiekin

expo-ziga-5_1.jpgBadirudi zulo berde honek  ondarrian, aintza artu diola (Elizondoko Ziga plaza aparte) artistari eta bilduma honen bidez, merezi dun homenaldia iten zaio eta bizkitartean,  bere margoei, behin betiko lekua bilatzen den bitartean, erranen dut leku aproposan dauela, Baztanen! hainbertze maite zun lurraldean!, Ta hobeto hemen, soto, zoko eta ilun batean baiño, ta nahiz eta soto, zoko, ilun hori Nafarroko museoarena izan, adibidez Arturo Campionen retratoa aurkitzen den bezala. Haurten magolariaren heriotzaren 50. urteaurrena denez ,dirudi sototik atera dutela, eta Nafarroko Museoan hilabetan bat, ikusten ahal direla.

Javier Ciga Etxandi Iruñean sortu zen 1877an, baña jatorriz baztandarra zen, amak, Berroetako alaba bai zun ta gero Eulalia Ariztia Elizondarrarekin ezkondu bai zen eta arestian aipatu dugun bezala, Baztanekin zeukan lotura ez zen bakarrik sentimentala,  baitzik baita profesionala ere. Cigak errealismo eta post erromantzismoaren artean mugitzen zen eta pintura etnografikoa egin zuen, margo etnografikoekin (jendearen izaera islatu zuen) baina erretratoekin lortu zuen osperik haundiena. Margo hoietako bat “Elizondoko  merkatua” da (gaur egun Iruñako udaletxean dago), Parisen egonaldiko garaian margotu izan zena, ain justu 1914an eta  benetan arrakasta itzela lortu zuna, urte hotan  Parisko Udaberriko saloi famatua eta elitistan sartua izan bai zen. 

Arrakasta hortara iristeko, ibilbidea, Iruñan hasi zen, hain zuzen Iruñeko “escuela de artes y oficios artisticos” (ze oroitzapenak, hau idazten duna bort urte pastu zun eskola hortan).  Garai haienta San Fermineko kartelista bezala ezagutzen zizaion, zeren ainbatetan kartel lehiaketa irabazi bai zun. Formazio aldi hau ondoren Madrilgo egonaldia etorriko zen (1909-1911), garai hontako koadroak, Jore Oteiza museoan ikusten ahal direnetako batzuk dira, Mohamed ben El Peli makurra (nahiz eta 1913ko data izan),  eta lehenengo solairuan dagoen artzai . Handik Europara salto eginen du 1269518844081nh_ciga-jauregizardn.jpgeta Parisen aipatutako Elizondoko merkatua aparte, museoan ikusten ahal dugun Balda doktorearen erretratoa, eta erruletaren konbinatzioa pintatuko du. Baita ere garai haietan (1914) lau tamainu haundiko kuadro iten ditu Iruñako Euskal Zentrorako eta Navarro Villosladaren Amaya y los vascos eleberrian oinarrituak daude,euskal sinbologia eta historioa nahasten dira, arrot politak dire eta lauak Elizondon daude, Nafarroko lehen Erregearen aldarrikapena, Jauregizarreko arbolapean, sokadantza eta metzatik ateratzea.

Baña, Munduko lehenengo gerratearen hasieran, Paris utzi ta Nafarrora bueltatzen da, garai hontan nafarroko pertsonai ezagunen erretratoak egingo ditu, Estanislao de Aranzadi, Arturo Campion…eta baita ere,  bere margo etnografikoekin seguituko du, espezialiki baztango bailarakoak  eta hoien artean aistion aipatutako Elizondoko neskatxak (1915koa). Margoa eszena errealista bat adierazten du, bi neska sagardietan agertzen direnak (sagarrak biltzen) eta museoko sabaian kokatua dago, helduaroko bertze margolanekin batera ; nire emaztearen erretratoa, baztango paisaiekin eta kartzelako marrazkiekin.

310424021.jpgKartzeleko marrazkiak, bere izena erraten dun bezala, kartzelan, arkatzaz egindako marrazkiak dira, zeren Cigak, bere ideiagatik kartzelan bukatu zun (1938an). Erraten da atxilotu ziotela u.g.t ko kide bateri ihes egiten lagundu ziolako (kontatuan patu zion Elizondoko okin-mugalari batekin), egia da Javier Ciga, garai haietako Iruñean (naziolen eskutan zegona) paper guztiak zeukala espetxean akitzeko, zeren arte gizona izan arren politikako gizona izan zen, abertzalea, euskalduna eta E.A.J ko kidea. Alderdi horrekin bi alditan Iruñako zinegotzia1920-1923 eta 1930-1931 izan zen. Abertzaletasun hau ere bilduman nabaria da, zeren sabaian baden bitrinan, zigaren argazkiekin batera eta hainbat dokumentuen artean, gutun bat bada, ta gutu hortan Arjentinan dagoen lagun bateri aipatzen dio; “gauzak ongi daudela, baskonia alde lan egiten ari direla, alderdiak diputadoak atera dituela… “. Historial guzti horrekin,1938ko Apirilan preso artu zioten, espetxeratu eta tortura ezagutu zuen, 61 urte zitun eta urte eta erdi kartzelan egon zen (geroxago errango zuen garai hoietan gizakiaren ankertasuna eta gaiztakeria ezagutu zula). Ondarrian libre geratu zen garaiko 2.500 pezetaz ordainduz, ixuna ez zuen diruz ordainduz baizik kuadro batekin, gaur egun “el cristo de la sancíon” izenarekin ezagutzen dena. Honek asko markatu eta aldatu zion, margotzen segituko zuen  baina hemendik aurrera margotuko  duen gehiena kopiak izango dira, alde batera uzten, sormena eta gauz berriak. Garai  hau ondarreko garai  bezala ezagutzen da eta irakasle moduan egonen da, eta kartelak edo festen egitarauen azalak ingo du, hoien artean Elizondoko santiagokoak...Javier Ciga 1960 zendu zen eta uste da 384 lan utzi zituela baina ziuraski gehiago izango direla, pensatzen da. 1986an, familiak 20 kuadro doain eta bertze 20 prezio simboliko eman zituen Nafarroko museoari, bertzeak bere alabak ditu Gurutze Zigak, eta saldu beharrean Nafarro osoari eman nahi dio, hori bai! zihurtatzen baldin badiote toki apropos bat kuadro hoientzat eta ez soto bateko zoko ilun bat, eta pentsatzen dut, Baztanen ez zen izango aproposa?, Ba hori, lan haundia daukate egiteko, udaletxeak, fundazioa eta gobernua Baztanen, Zigaren Museoa ereikitzeko, ezta? 

Akitzeko, aipatu nahi nuke Cigari buruz, nabarraldeko webgunean Pedro Esartek idatzitako posta “idealista y ademas artista“, bertze begirada batetik  idatzia,  eta  harras interesgarria iruditzen zaidana.

 

Read Full Post »

Mutilen dantza.

2009-Urria.

Orain dela egun batzuk, Urrian, Elizondoko txistulariak siñatutako gutun bat iritsi zizaidan . Hasieran ez nion inportantziarik eman, zeren Elizondoko bestetan, mutildatzen inguruan gertatutakoaren ondorioz, txistulariek artutako baztangohaizegoarenargazkiak-20090729203751.jpgerabakiaren azalpena adierazten bai zun gutun hori, eta hori ia ia orain dela hiru hilabete, gertatutako gauzak zirenez, ezta interes pittin, ez nion jarri . Baina, Urriko, azken ttip-ttapan, iritzitan, gutun honi buruz idatzi bat irakurri ondoren, konturatu nintzen gutuna ez zela zaharra baizik iritsi zitzaidan egun hoietakoa hain zuzen. Hori. gaurkotasuna eman bai zion, gutuna interes gehiagorekin berriro irakurtzeko balio izan zun eta horren ondorioz post hau idazteko.

Arestian komentatu den bezala, Santioetan, mutildatzetan gertatutako gauz konkretu batzuen ondorioz eta Xabi Torres, alkate juradoarekin eta kargodunekin hitz egin ondoren , Elizondoko txistulariek Elizondon jotzea, uzten dute.  Gutunan uzte horren zergaitiak azaltzen dute.

Dena 2007ko Elizondoko bestetako gaueko mutildantzetan hasten da emakume batzuk hilaran sartzen direnean, honek tentsioa sortzen dunez, zenbait bilerak ospatzen dute hainbat mutildatzariekin  eta mutildantza ulertu, sentitu egiten bai dute, belaunaldietan zehar trasmititu den moduan, hau da gizonezkoek dantzatuta, erabakia artzen dute, gauza beraz gertatuz gero, Elizondoko txistulari moduan bezala aritzea utziko zutela.

2008ko bestetan ez zen neskatikorik sartu baino bai aurtengo Uztaila 25an, gaueko mutildantzetan  bi neska sartzen dira hilaran eta segidan desegiñez berzerik bi mutil eta bi neskak geldituz. Lenagotik artutako erabakia baliatuz jotzeari utzi zuten. Gero alkate juradorekin eta kargodunekin solasaldiak etorriko ziren; proposamenak, dianak bakarrik jotzea pres egongo baldin baziren?, zer egingo zuten, eztakizer ta badakizer… baian herriko txistularien lana bere osotasunan (dianak, gaueko mutildantzak…) egitea ulertzen zutenez, Elizondoko txistulariak Elizondon jotzea utzi zuten

bnmutil.jpg

Gutuneko azalpenekin, (nahiz eta idei desberdiña izan nesken parteartzeaz mutildantzetan) hartu zuten erabakia ulertu  eta errespetatzen dut. Bertzealdetik aipatu, ez zitzaidana ezer gustatu behinpin neri, (Pello San Millan, izena aipatzen dut zeren anonimo baten atzean ezkutatzea ez zaidaloko aproposa iruditzen, iritzi pertsonala denenean) azken egunean, Elizondar batzuk eramaten zuten pegatinak, “nik Elizondoko txistulariak” edo halako zerbait, leloarekin (barkatu, baina memoriaz erraten dut). Ez gustazea baino, lotsagarria iduri zitzaidan, pegatina hoiek, bularretan ikustean, bai helduetan, (normala iruditzan zaidana, nahi duena eraman dezala nahi duna) baita ere  haurretan (helduak patuta) , polemika gehiago sortzea edo haunditzea iduritu zitzaidan, burura etorriz Irungo eta Hondarrabiko alardeeko irudiak. Herritar “fundamentalista” hoien irudiak, bere plastiko beltzakin edo guardasola beltzekin (ta urte batean disneyko karetekin, benetan “penosoa”) izaltzen Jaizkibel konpañia mixtoaren desfilea, eta imaginazioa dudanez, idurikatu nun 2010ko santioko mutildantzak ikusten duten herritarrei , plastiko beltzezekin eskuetan, pres “desplegatzeko”  emakume baten batek  hilaran sartzeko asmoak agertzerakoan edo disneyko mozorroekin…zeren “taliban” hauetaz, ezer pentsa!

Talibanena erdi broman, errateko moduan erabiltzen dut, ohitura kontuan artuz, tradizioa eta “beti” horrela izan delako eta gauzak dauden bezala uzteko pentsamendua daukatenei adierazteko ( gauz zehatz baterako, kasu hontan, dantza soili baterako). Argi utzi nahi dut ez  naizela haienkin konparatzen hari.

berrueta.jpeg

Argazkia Victoriano Mena Sanciñena. 1935aldera. Foto Mena.

Nahiz eta txikitan mutildantzak ikasi Valentin Barraganekin (bat bakarra,  billantzikoa uste dut deitzen dela, jende gehienak badakiena) iñoiz ez nahiz atera plazara, lotsa dela eta ez dela, eta horrez gain gañera Elizondarra izanez baina azken hamar urte hauek Arizkun inguruan bizi eta erroldatua egonez, uste dut nire irizia ez dula ezer balio eta ez nahiz zela aproposena hontaz solasteko. Baina baztandarra bezala eta  sozietaea aldatuz doanez eta gauz batzuendako balio duena, bertze gauz batzutarako balio ez iztea, ez dudanez ulertzen, adibidez, iñauteak, kinto-bestak…kasutan bezala, zertaz bazen garai bat eta ez urruna, besta edo ospakizun hauetan emakumeak ere ez zutela parte hartzen ahal, bai debekua zela bai tradizio horrela zela edo “betidanik” horrela izan zelako, balioatuz.. eta gaur egun, hori ikusita gauz normala iduritzen zaigunez, niri iduritzen zait, neska batek dantza konkretu batean haritzea nahi baldin badu (errespetuarekin) eta  horrek iñorei miñik egiten ez baldin badio (behipin fisikoa, min morala badirudi iten dula) ba egin dezala eta kitto. Mundua aurrera doa, eboluzionatzen, moldatzen eta muga zaharrak eta tabuak erortzen…eta mundua ez da hor akitzen eta ezer pasatzen, zeren azkenean dantza soilik bat da.

Badakit dantza soil hori, Baztango eta kasu hontan Elizondoko ikur kultural haundienetako edo haundiena dela baina hau ere bere eboluzioa izan du (gauz guztiak bezala). Bere jatorria eta esanahia, deboraren hasieretan galtzen zaigu, pentsatzekoa da, jatorri hori ehizan eta guduetan eta zergatik ez, estaltze erritotan egongo zela (dantza haunitz bezala) eta hortaz mutilak, gazteak edo heldu-gazteak sasoi honekoak (ehizataria, gerlariak..) izango zirela eta ez haurrak ezta ere zaharrak. Eta horrela izan da haunitz urtez, zeren XIX. mendearen erdialderartio bakarrik mutil ezkongabeak dantzatzen ahal zuten, hortik aurrera pixkanaka pixkanaka, helduak, ezkonduak, zaharrak ta orain dela gutti (hamarkada batzuk) haurrak ere satu dira hilaretan eta zihur nago etorkizun ez urrun batean neskak ere zeren arestian erran dugun bezala, dena moldatzen da bizi garen garaietara, bizitzeko moduak, tradizioak ohiturak…

arizkunmutil.jpg

Bitxikeri bezala, aipatu nahi nuke, 2009ko Santio eguneko, eguerdiko mutildantzetan gizonezko hilara majoa ( zaharrak,adinetan sartutakoa, mutilak, mutikoak eta gaztetxoak) zela, nire atzean Elizondoko emakume talde bat zegola (erdi atso 60-7o urtekoak) ta kritikatzen hari ziren, ze respetu gutti zeukaten mutildantzari batzuk (gehienbat gazteak) ez zudelako beharden bezala jantzita mutildantzak dantzatzeko (pentsatu nahi dut erran nahi zutela, egun hartako mutildantzarako, Santio egunakoa) zertaz ez zuten eramaten jantzi “tradizionala”, hau da, atorra zurie eta galtza urdiñe. Hau aipatzen dut, konturatu nahizelakoz, post hau apaintzen duten argazki zaharretan ikusi ondoren (goitikoa, Elizondoko merkatuzelaian, erdikoa, Berruetako bestetakoa eta hirugarrena Arizkunen) atorra zurie eramanez gain, mutildantzari guztiek txalekua eramaten dutela eta “jantzi” hori gaur egun (kolorezko lehenengo argazkian ikusten ahal denez) iñork ez dula eramaten. Honek galdera bat bururtzen zait, zenbat urteko tradizioa izanen du orduan, emakume hoiek aipatzen duten jantzi tradizionala?. Holako gauzak dira  nire ustez “puristen” arazoa (gauz guztietan, ez bakarrik mutildantzetan), zeren dena ez da hasieran sortutako bezala, baizik garaietara moldatua eta horren ondorioz aldakorra.

Azpimarratu nahi nuke, guzti hau nere iritzi personala dela eta errespetu haundia daukala aintzinako gauzak, ohiturak ta tradizoak berreskuratu, mantendu eta ezagutzera ematera lan egiten duten guztioi, kasu hontan Elizondoko txistulariei, mutildantzaile zaharrarei erakusten dutenei…baina baita ere errespetu berbera merezi dute Baztango bertze txistulari eta mutildantzari batzuk, txistuka eta dantzan segitzen dutela hilaran emakume bat sartzen baldin baden arren, zeren nire usted ez da garranzitsuena nork dantzatzen duen, baizik dantza berbera, da garrantzia daukana

Hau guztiz gain mutildantzetan gehiago sakondu eta irakurri nahi duenarentzat, Jaime Viguriaren www.valledebaztan web horrian aurkitzen ahal du, txistulariak, mutildantza motak, izandako irakasleak…merezi bai du.

Arestian erran dugun bezalaxe, mutildantzak Baztango ikurretako bat da, baina Baztanen daukagun betiko gauz bat eta beti egon dena, eta gure ikur garrantzitsuena dena, Euskara da eta euskarari gabe zihuraunitz ez genukela mutildantzarik, akaso igual, dantza de muchachos edo horrelako zerbait eta bai gai honetan, gustatuko lizateke, purista, taliban, eta aintzinako ohituren defendatzaile amorrutu gehiago izatea eta mutildantzetan agurtzen den bezala, aunitz urtez!

Read Full Post »

Joan zaigu uda.

Aste batetik bertzera joan zaigu uda, tita batean konturatu gabe, aste batean eguzkitan bero ta bertzian bero sutondoan. Freskua etorri, euria erori, goizetan kalefakzioa  kotxean, lanera joaterakoan eta zeru grisan, tximiniatik ateratzen den kea nahastuta, dira, udazken edo neguberri honen lurruinak.

Supazterreko arratsalde busti hauetan, goxo goxo egoteko, liburu baten laguntza nengoela , Josetxo Azkonaren azkena “arbola naiz eta zuhaitza” (Alberdania), egun hauetako aproposa (gainera baztango ikur bat dena), olerkia irakurri dut.

Xirimiri edanda.

Euria,

mila eta hamaika ttantta,

taupakaritan barreiaturik,

behe-lainoz jantzita zetorren

dotore, haritzpetik ikusita.

 

Bihotz kristaldun

opako baten antzera

ageri zen dizdizka,

oihal berde artetik astiro iragatzen.

 

Goraka behea nengoen ni:

zentzumenak laxaturik,

ahoa irekia, logikaz aratago.

Orduan,

nire baitara erori nintzen

ziplo, zeruz mozkorka.

tiburtzio1251798465_0.jpgJoan zaigu uda…eta uda hontan joan zaiguna (ez bakarra, baita bertze batzuk ere) Iruritar xelebre bat izan da Tiburtzio Almenar izenekoa, garai batian bandoa botatzen zuna, txistularia, barberoa ,etxeko tresna saltzailea, Iruritako club ciclista sortzailea, postaria, herriko hainbertze gauzen eta ekintzen bultzatzailea… denetarako eta denentzat lanetarako pres egoten zena, eta  “Un viaje al valle de Baztan” liburuan agertzen zena ,beretaz erranez, gizon haundia zela. Uda hontako abuztuan zendu zaiguna. Goian Bego, lagun. (argazkia ttipi-ttapa.net webhorritik artuta dago)

Joan zaigu uda…ta baita ere urte oso bat, zeren orain dela urte bat, eta bertze Iruritar xelebre batekin , Tinidad Urtasun bertsolariari buruz hain zuzen, hasi zen baztango haizegoa lau haizehara (sarean) zabaltzen, eta urte hontan zehar, astero astero saHiatu gara hor egotea, eskerrak eman nahi genun zuei, irakurle guztie, eta berexiki Philipi, hasierako laguntza, animoak, aholkuak (oberena LINUX-era pasatzia), emateagatik, Ieperra (Angel), lehenengoetako irakurtzailea izateagatik eta bere erantzunagatik (falta botatzen dugu), Mikel Romo mariano3.jpgargazkiblogaren lehenengo “garraitzailea”, Lamizuriri (Pula) bere urbiltasunagatik nahiz eta urrun egon, katta edo kattalingorri, Ritxiri, Trabis, liztor, Josebe, xa2, JKe, Lasartearai, Gorka, nabarkideri eta Nereari, eta  kolorezko muxuak (argazkiblogan utzitako mezuagatik) baita ere Juleni, bere metzueagatik eta bere blogan esteka jartzeagatik, Jaime Viguriari arrazoi berberagatik, valledebaztan.com webhorri ederran aipatzeagaik, (hainbertze sarrera edo bisita etortzen zaigu zure web horritik) eskermile! egonen gara, baita Toribiori bere blog Arizkun agertzeagatik, nabarlur blogari (blog soberanista bezala agertzen garenez eta egia da, Nafarroko historia gaia jorratzen dugunean idei hori daukagu ta gaiñera nabarraldeko kideak izanez)…Pernan, Lola Sarratea, Mikel (berratarra), Mirian, Joseba… irakurtzeagatik..

Baita ere eskerrak eman nahi nuen, hasteko nire amatxiri ,(1911-1998) ,ipuin eta historio kontatzaile hain ona izateagatik (lastima gaztiak izatea eta konntatzen zuna arreta gutti jartzea, kontu zaharrak eta zaharren kontuak zirela pentsatzen genulakoz) gero Lander Santa Mariari, bere artikuloetatik eta “Las cuatro estaciones en el valle del Baztan” liburutik informazio aunitz atera bait dut, baita ere Agustin Otondo baztandar jatorrizko Txiletar idazlearen laneetatik, Maite Lakarren “baztan solasean” liburutik, ta Pello Salabururen “Baztango mintzoa gramatika eta hiztegia”, Pedro Mari Esarteren liburu aunitzetatik “infazones“, “navegantes del interior...”…Iñaki Sagredoren “castillo de Amaiur”…eta nola ez Mariano Izetarin ipuin, gertakizun eta bitxikeri aunitz “lapurtu dugu” bere liburuetatik, 2baztango kontuak”, “negarrez sortu nintzan”…

Joan zaigu uda... tita batean urte oso hau bezala eta eta datorren bigarren urte hontan saiatuko gara astero-astero hitzak eta hizki batzuk astintzen eta urrengo urtebetetzerako hitz ematen dugu tarta izanen dela.

Ondo izan.

barnerhaundia.jpg

Read Full Post »

Ekainan, eguzkiaren gaina, argiaren hilabetean,  herri aunitzetan 23an,  San Juan bezpera ospatzen da. Arizkunen bestak  direnik, ezkil jotzearekin asten dira, bakoitzak  bere etxe aurrian,  zelaietako belar moztuarekin, (orain garaia dela belarra mozteko) suteak pizten dituzte, eta herritarrek erritu zahar bat segituz   eta komenigarria denez suak saltatzen dituzte. Gaur egun, gau majiko honeri amaiera emateko antzerki batekin akitzen da, baina garai batean ilunabar aldera…lastozko sorgin bat erretzen zen.

11659292_1171937379498667_6327045345951598341_n

Arizkun San Joan bezperako gaua. Argazkia pellosanmillan

Festa honetan, ez da ospatzen  saindua  (San Joan) baizik eguzkiaren aroaren etorrera, hau da udako solstizioa. Urteko egunik luzeena eguzkiari eskeintzen zaio eta suak eguzkiaren ikurra bihurtuz gaua argitzen du, gau majikoa izanez.

Gizakia gizakia zenetik, eta orain dela gutti arte nekazaria izan denez, lurratik eta naturatik bizi izan da. Lurra ezagutu eta bere zikloak edo aroak betidanik ospatu du, neguko soltizioa (eguberriak), udaberria… kristautasuna iritsi zen arte.

Kristautasua  indartuz eta zabalduz joan zen bitartartean, jentil ohiturak (paganismoa) bereganatu eta trasformatuz joan zen, eta bereak ez zituenak egin k, diabruaren eta sorgiñen gauza zela… erraten hasi ziren elizgizonek . Ondarrian gau  hau, sorgin eta gaueko izakiekin nahastuz da.

Sorginak (sortu eta egin hitzetik datorren hitza)  belarrak eta aspaldiko jakintasuna ezagutzen zituzten emakumeak ziren… bere inguruan bai kondaira bai errelitatea deablua agertu zen, sorginak infernuko jaunaren menpekoa bihurtuz, Menpetasun hoietan ezi ahaztu bere bestak edo topaketak edo gerora Zugarramurdin gertatukoaren ondorioz akelarreak deituak..  Bilera, festa, topaketa…hauek Euskal Herriko bertze herri  aunitzetan egiten ziren eta bilgune edo toki horiek bertze izena zeukaten (toponimia) ; Fikozelaia (Saran), akerlanda, (Arteagan), Petralanda, (Diman)… Zugarramurdiren kasuan,  pentsatzekoa da garai batean akerraren larrean (zelai toki irekia) egingo zirela eta denborarekin ta sorginaren irudiaren “gaixtotzearekin”, leku itxi eta ezkutu batean egin beharko zuten, bertze  kristau eta herritarren begietatik urrun eta lezetara joanak izanen ziren,eta agiian! izena mantenduz.

Akelarre hitza, bai erdaraz bai eskaraz, sorgiñen bilkurari deitzeko hitza iritsi zaigu, hau horrela da zeren Espainian izandako azken  “auto de fe” haundiena, Zugarramurdiko afera izenarekin ezagutu izan zelako.

Afera honek, 1608ko Irailan asten da, Valle Alvarado inkisidorea Zugarramurdira iristen denean, Urdazubiko abateak eta Zugarramurdiko jaunak egindako sorgin salaketa  bat aztertzera. Hauek komentatzen dute Sarako neska gazte batek  Maria Ximeldegi erraten zula sorgiña zela eta deabrua agertzen den bilkura batzutara joana dela eta bilkura zugarramurdiko leze bazutan egiten direla eta bera badakiela nortzuk joaten dira harat. Herritarrek kriston presioa jasanez, galdeketak, mendekuak…azkenik Inkisidoreak, han biltzen direla herritar batzuk, deabrua adoratzeko eta sexu orgiak egiteko , erraten duen informe bat egingo du. Honekin batera 205 emakume eta 67 gizon (Zugarrmurdi eta Baztangoak gehienak) salatzen ditu, haurrak,agureak… Salatu guzti hoietatik Zugarramurdiko 31 Logroñora eramango ditu eta epaituak izango dira 1610ko Azaroan.

Epaiketa artan Euskal herriko bertze “sorgin eta aztiak” epaitu ziren, haien artean Bargotako apaiza Johanes, Bianako agure itsua,Endregoto, Berako sei emakume. Lesakako hamabi, Etxalarkoak, Igantziko, Urdazubikoak…

Auto de fe hartan berrogeitahamairu izan ziren zigortuak eta berrogeitahamahiru hoietatik hamaika sutean hiltzea, hamaika hoiek Zugarramurdiko taldekoak ziren, hortaz izena Zugarramurdiko afera. Hogeitahamaika Zugarramurditarretik , 11 erre  hoietako bortz bere gorputza “irudian damatua”  presoindegian epaiketa itxarotzen hil bai ziren. Bertze hiru ere prisoindegian hilko ziren (kargurik gabe errugabeak), Joanes Goiburu (37), Joanes Sansin  (20)  “Akelarreko atabalariak” zirela karguarekin  bizi osorako espetxe zigorra izan zuten ( ez ziren bakarrak izan), bertze batzuk hamar edo urte bateko  espetxe zigorra jasan zuten, bertziak azarriratzea edo erbesteratze zigorrak.

15036346_1610591062299961_6984455419865422870_n

Irudia “brujas de Zugarramurdi” pelikulan oinarritua dago

Hortik aurrera zugarramurdi  eta sorgiñak betiko lotukodira eta sorginkeriaren herria eta erreferzia bihurtuko da. Zugarramurditarrek mendez mendez harrotasunarekin eraman duteeta ez dute iñoiz ahaztu bere  hogeitahamaika herritar hoiei gertatutakoa.  Aspaldin Zugarramurdin data hauetan San Joan gau ondoko larunbatan akelerre gaupasa iten zen, jende aunitz etortzen zela ta gaur egun sorginen eguna antolatzen da, merkatu ta sorgin feriakin, hitzaldiak, antzerkiak… dena sorginaren inguruan, baita ere  epaiketa paratu zutenei omentzen diete .(aurtengo sorgina egunaren argazki batzuk)

Hil zituztenak

Sutean bizirik erretzea kondenatuak izan zirenak: 

Maria Arburua, 70 urtekoa, Maria Baztan Laborda 70 urtekoa ere, Graziana Xarra  66 urtekoa, Maria Etxaute 54 urtekoa, Domingo Subildegi 50 urtekoa eta Petri Juanjorena 36 urtekoa .

Presondegian hil zirenetakoak eta “errudunak” izan zirenei aurrekoekin batera bere gorpuak erre zituztenen izenak:

Juanes Etxegi 66 urtekoa, Maria Etxeleku 40 urtekoa, Estefania Petrisazena 37 urtekoa, Joanes Odia 68 urtekoa eta Maria Zozaia 80 urtekoa. (segun ze liburua. hildakoen izenak aldatzen dira)

Eta galdeketak akitu ondoren bertze batzuen artean Graziana Barrenetxea, Migel de Goiburu…izurrite batez bere zigor gelan hil ziren.

Hil zituzten guzti hauek, Maria Zozaia ezik, beti ukatu zuten sorgiñak eta aztiak zirela, eta ukapen hori izan zen hain zuzen sutan erretzeko kondena, gainerako auziperatu guztiei sorgiñak zirela aitortzeagatik bizia salbu izan zuten. (Maria Zozaia ezik, sorgiña zela aitortu baino erre zuten).

Handik urte batzutara, herio zigorrak siñatu zituen epailetako bat Alonso de Salazar y Frias epaiketarekin ados ez zegola Zugarramurdira eta Nafarroko eta Gipuzkuako bertze herritara bueltatu zen eta jende pila batekin hitz egin ondoren, konklusio batera iritxi zen: Iñoiz ez zela gaueko hegaldirik izan, ezta zapo magikorik, ez eragindako ekaitzak, ez haur bahiturik… Akelarreak nekazal festak zirela eta jan, edan, kanta ta abesten aritzen ziren bilkura zela eta Euskal Herriko mendialdeko herritarrek oraindik kristautasunaren aurreko siñiskerietan siñisten jarraitzen zutela, siñiskeria hoiek kristau erlijioarekin nahasten zirela eta horrek ez zuela  deabruarekin ezer ikustekorik.

 

Erabilitako bibliografia

lib0006g_06_toti_mzd_lezea_sorginak_erein.jpgSorgiñak“, Toti Martinez de Lezea, Erein 

 “Las brujas y su mundo”  Julio Caro Baroja, Alianza Editorial.

Las brujas de Zugarramurdi y la inquisicion de Logroño” Los libros del cuentamiedo, Nafarroa 2005.

Read Full Post »

Baztan googelatua.

Gaur, ortziralak 19an Iruritan nengoela , kotxe beltz bat ikusi dut kotxearen gaina “mastil” bat zeraman kamaraz inguratuta, eta albotan google logotipoaren coche_camara_google.jpgpegatinak zeukana, Bai google kotxe Baztanen ibili da eta  kamara hoiek argazki panoramikoak ateratzen dute eta kotxea ibiltzen duen bitartean milaka argazkia ateratzen ditu erresoluzio haundiko argazkiak dira eta billatzaile greografiko programetan erabiliko dira bai Google Maps eta Google Earth . Eztakit argazki hauek ere izango dira Street Viewrako, hau da kaleak persoi baten begipuntutik ikusteko.

Kotxea hauek pasatzearekin batera sateliteko argazkiak berritzen dute eta etxera iritsi bezain laster Google Mapsean sartu naiz eta sorpresa eraman dut ikustean asko gehiago urbiltzen ahal zarela eta erresoluzio haundiagokin. Proba bezala Errotaberearen (gure etxea) gugelatu dut eta harriagarria! orain arte ez zena ikusten (urbiltzerakoan mezua “lo sentimos la imagen no se puede,,,” agertzen zen) ikusten da, kasu hontan kotxea ongi nabaritzen da  eta ikusten denez argazkia berri berria da, zeren nabarizen da ere udetan jartzen dugun (joanden asteburuan jarritakoa) haurrendako plastikozko piscina.

Ikusi mapa haundiago

Galdetzen naiz ia, argazkiak ateratzen egon diren egun hauetan, ea agertu diren Estatu Batuetako eta Europako herri batzuetan bezala (komentatzen dutenez) argazki bitxiak edo konprometituak, emakumeak eguzkia artzen, Street Viewean gizon bat goxo goxo berea ez den emaztearekin…eta horrelakoak eta hori googleren leloa dela “Don´t be evil”, hau da ,ez izan ankerra.

Beno tonteriak  albo batean utzita, zorieonzeko da zeren honekin gure bailara asko hobeto ikusiko dugu ta baita ere gauzak asko hobeaurkituko ditugu, adibidez, bideak, errekak, baserriak…eta horrela izan edo ez bazan sar daila kalabaza ta atera dezan….googleleko mapan!

Read Full Post »

Arranoa eta marranoak.

Ez nekien nola izenburutu post hau, hola, azkenik gelditu den bezala edo “beltzez arranoa ta berdez marranoa“.  Ttipi-ttapan irakurri berri dudan bezala,  orain dela bi aste Iruritako bestetako eszenatokia eta karpa kentzen ari zirenean, 25 bizi­lagun identifikatu zituen Guardia Zibilak eta Arrano Beltza legez kanpoko ikurra zela argudiatuz artu eta konfiskatu zuten, gañera bildutakoen kontra Auzitegi Nazionalean ikerketa bat martxan jarri zezakela jakinarazi zieten. Kriston ekintza hau iteko bortz patrol agertu ziren.

8arranobeltza.jpgOrduan arrano beltza ilegala dela? Spainia existitzen ez zenian ia erabiltzen zen ikur bat, ilegala? Ilegala zertaz? norbaitek erran duelako edo haien morroiak nahi izan dutelako? Zertaz abertzaleak erabiltzen duten ikur bat delakoz?

Arrano beltzaren jatorria, lotuta dago Nafarroako erreinuaren sormenatik orduan Iruñako erreinua ezagutzen zena, Lehenengo erregeen zigilua eta ikurra izan bai zen, Ximenotar baskoi dinastiarena. Iñigo Aristatik Antso VII (azkarra) arte erabali izan zuten eta haien tartean Antso III.na Garzets ” Antso nagusia”, Ximeno dinastiaren Iruñeko VIII. erregea10041035) eta Euskal Lurraldea batu zuen lehena, arabiar kronistek “Euskaldunen Jauna“, “Rex Íberícus” eta “Rex Navarrae Híspaníarum” deitua. Euskaldunen jauna zelako eta berak erran zuen bezala (dokumentatua dago) “euskararen lurralde guztia batua dago nire erreinuan...” ,bere zigilua, arrano beltza (argazkian), Euskal Herriko ikurra bihurtu da eta bere hegaletan euskaldun guztiak aterpetzen ditu, ez dena gertatzen, bertze euskal ikur batzukin, adibidez ikurriñarekin,  Euskal Autonomia Erkidegoaren bandera bihurtu dena.

sancho.JPGAzken Ximenotar erabili zuna Antso  VII.na Azkarra izan zen (argazkian Tuteran dagoen eskulturan, armarrian ikusten ahal da arranoa). Errege honek izan zen (kondaira erraten duen bezala) kateak lortu zuna, Navas de Tolosako borrokaldian eta semerik ez zuenik bere biloba Teobald I (Xanpainako kontea, gaur egun Franzia) errege izango da eta bere familiako ikurrak patuko ditu.

Mende batzuk geroago,  Agramondarrak erabiliko zuten eta arrarrano beltzak Mauleko  gazteluan, eta baita ere bertze gaztelu batzutan haireatua izan zen Naxeran, Tuteran …

Baita ere Arrano beltza Iruñako katedralian aurkitzen ahal dugu, txanponetan, esteletan…Hori guztiek ere konfiskatu behar dute ilegalak direlako? .

Bururatu zait ergelenetatik ergelenak direnez hasten ahal dira “atxilotzen” orain dela lau urte egin ginun (enkargatu ziguten, argiñak garenez ogibidez)  harrizko animaliko arrano beltz bat, Arbizuko plazan jartzeko zena, ta hori konfiskatu ondoren segitzeko bertzekin…

8obrak130gnot.jpg

Guardia zibil hoiei  aipatu beharko zizaion , oraindik Baztanen bertze arrano baten sinbologia aurkitzen ahal dela fatxada eta iturri batzutan, adibidez Iruritan dagoen aska baten gainean, burdinezko arrano faxista (eskematizatua dagon arren, arrano faxistaren irudia nabarmentzen da), baztangohaizegorenargazkiak fotoblogan ikusten ahal dena.

Eta honek ilegala izanez gain bere hegoak odolez bustiak ditu zeren iku hori erabili zutenak Nafarroan 3.000 pertson hil egin zuten.

Hemendik 25 Iruritarrei elkartatsuna adierazi eta eta egun ergelak tokatu zaigula bizitzea. (bertzenaz ez da ulertzen hain bertze ergelkerie)

Read Full Post »

Horrela erraten du atsotiz batek, ez da izango hego haizerik baino baino bai aste guztetan bezala “haize hegoa” (euskal sarean bahinpin).

Ekiren (eguzkia) hilabete hasi berri hontan, eguzkia berberak ez digu falta eta gogor ta goxo (beharrezkua negu luze, heze, beltz, hotz… hau pasa ondoren) alboka-topaketa.jpgjo digu egun hauetan ta ea segitzen dun horrela asteburuartio, zeren ekitalde polit bat bada  larunbatan, 8. Alboka Topaketa ospatuko da Arizkunen, albokarien elkarteratzearekin kalegira inen dute herritik barna, haurrentzako jolasak, arratsaldean muxikoak eta mutildantzak…eguna pasteko plan ona.

Baita ere ekainan, baino urrengo astian hain zuzen ekainak 13an bertze kalegira bat izanen da baino hau Elizondon, ” kalegira kexagarri” hau da manifestazioa Elizondo ereiki nahi den Forutzaigoaren komisaldegi berriaren aurka, Hau, Baztan berri auzoa-plazan in nahi dute eta auzokideak tita batean 669 firma bildu dute eraikin horren aurka . Herria ere bildu da eta haren aurka agertu da batzarrean eta baita ere aurka agertu dira Foruzaingoei ordezkatzen dituzten “central sindikal” gehinak, erranez han ez dela leku aproposena eta azalduz ez dela beharrezkoa ezta zuzenekoa gastu hain haundi horretan sartzea komisaldegi berri bat egonez, eta gaiñera honek ez daukanean ezta bi urte.

Pentsatzekoa da harrobikoak alde egitea, lortu  genuenez zertaz ez Foruzaingoak? Herria kalera ekainan 13an. Baztan batuta dena posible da.

 

2009051201485942_375.jpgBertzaldetik ezagutu dugu ia aurtengo baztandar biltzarreko kartela. Aaurten polemika txiki batekin etorri da zeren epaimaihak hasieran aukeratutako kartela gero atzera bota behar izan du zeren lehenagotik editatutako bertze kartel batekin zituen antzekotasunagatik eta bertatik eratorri daitezkeen ondorio legalatik, bigarrena gelditu zena aukeratu dute.

Porrusalda izenekoa  eta Begoña Durruty margolari arizkundarrarena dena. Urte ona darama Begoñak, baita ere aurten irabazi zuelako  Bertiz Partzuergoaren marrazki lehiaketa, zorioanak hemendik.

Azkenik ere jakin dugu ere itxasoaren bertze aldeko  baztandarrak mexikokoak azkenian ospatu izan ahal dutela Baztango eguna, hango Euskal etxean maiatzaren 22an, bi asteko atzerapenarekin A gripeak Mexikon sortutako arazoak direla eta. Horiek gaindituta, baztandarrak eta baztandarren lagunak bat egin zuten janari on, musika eta giro alaiaz gozatuz.. Bazkalostean jaiaren antolatzaileek urtero jaia image_preview.jpegprestatzen laguntza eskaintzen duten kideei eskerrak eman zizkioten eta bereziki aipatu zituztenen artean Elizondoko kazetaria Lander Santamaría eta Juantxo Viguria zeuden, ‘internet bidez Baztan bailarekin zerikusia duten berriak emateagatik’.

Argazkia euskalkultura.com web-horritik artuta dago eta elbide hortan festako argazki gehiago ikusten ahal dira ( espero nuen baztandartarrei ikustea txapela ta maskarillakin, baina ez,ez badirudi dena bere lekura bueltatu dela), baita ere artikulo luze bat.

Read Full Post »

Oroimenean.

Maiatzak 16.  Larunbatan omenaldia egin zaie Iruritatik Artesiagara doan bidea egitera behartu zituzten preso errepublikarrei, Omenaldia polita eta xumea izan da (malkoak atera zait ta guzti) Memoriaren bideak eta Geronimo de Ustariz intitutoa taldeak antolatuta eta Baztango udalaren eta Irurita herriaren laguntzarekin. Omenaldia, Pitzamar eskualdean izan da eta Mikel Iriarte Arizkundarrak egindako eskultura oroituaraziko du han, bide hori behartuta egin zutenei.

image_0002.jpg

 

Artesiaga Irurita errepidea, gerra ondoren eriki zen, eta han behartuta, lan baldintzetan latza ta gogorrean, indarkeria jasatzen, gosez eta hotzez  1.756 preso errepublikar (gudariak, sozialistak..) lan egin zuten, “batallones de trabajo” izenaz ezagutzen zen preso talde hoiek. Hoietako lau gizon omendu zaie gaur Pitzamarren, Justo Urkijo bizkaitarra baino Lesakan bizi dena, komentatuz konten dagola omenaldiaz baino pixkat berandu datorrela ia ia postumo dela ( 90 urte dauka eta burua argi), Pako Barrena bizkaitarra ere honek eta umorez kontatu du nolakoa zen bizitza eta  jasatzen zuten zigorrak, nola harriak mazetaz hautsi behar ziren, sorbaldan eramanez harriz betetako zakua eta alanbrez lotuta…nola goseagatik  janten zuten edoizein gauza (animaliak) hilik aurkitzen zutena eta ez zutela pentsatzen zembat bembora hillk egongo zenik… eta nola “sariz” bezala akitu zuen Afrikan “batallon disciplinario” batean, baita ere omendua izan da Pedro Aranguena bizkaitarra ere eta aske gelditu zenean Iruritan ezkondu eta Iruritan  bizitzen gelditu zena eta  Galar familiakoek bere aita ordezkatzen, Galar Erronkarikoa zen. Azkenik hitz egin zun Ricardo Mula Katalandarra,. Ricerdo 1933 jaio zen Elizondon eta bere aitak Franciso Mula Oronozko karabineroa ( Diputazioko “celador de caminos) zen, Faxistak altxatu ziren egun bazutara, Iruñatik iritsitako falangistak preso hartu eta Lantzen erail egin zuten , fusilatuz.(errepublikako garaiak posta).

Baztanen errepide hau egin zuten preso batallonez gain Baztan barna 3.486alkurru20011209224541.jpg preso geihago zeuden mendiko gotorlekuak eraikitzen (Alkurruntzkoa, eskuineko argazkian) bunkerrak eta Izpegiko errepideak iten. Lan guzti hauek Mendebaldeko Pirineotako defentsa planaren barruan sartuta zegoen, beldurra edo susmoa bai zeukaten II. gerrate mundiala akitzerakoan Frantziatik eta aliatuk lagunduta errepublikatzaleak estatu espainiarrian sartzean edo inbaditzea ( azken bunkerrak posta )

Arestian komentatu dudan bezala, malko batzuk irrist egin naute beraiei gertatutakoaz kontatzerakoan (zigorrak.gosea…) baino baita ere irri batzuk hies egin zaigu bitxikeriak eta gertatutako gauz onaz kontatzerakoan (lagunak, elkartasunaz…) eta konturatu gara ez dutela hizt egin gorrotokin eta mendekuz eskatuz. sugritu dutenarekin!, jasan duten barrabaskeriekin! …

image_0001.jpgLan talde hauek erabili ziren, ekonomikoki merkeak izanez gain, errepresio modu bezala ere, gerrako galtzaileak jakiteko “orden” berri horretan nortzuk ziren nagusiak eta gañera onak, berriz haiek gaiztoak eta  obedientzia  osoa izateko ikasteko. Basakeri hoiek guztiak jasan izan zuten inpunitate osoa zeukatelako, inpunitate berbeerak izan zuten naziak Alemanian juduen aurka eta galdetzen naiz nik, gaur egun ez ahal daukate batzuk inpunitate berdiña komisaldegitan eta juzgadu batzutan?

Eguna ederra izan da ,eta oiko aurreskuarekin eta lore sorta eskeintzaren ondoren eskultura inaguratu da gizon on hauen omenez.

Read Full Post »

Older Posts »