Feeds:
Argitalpenak
Iruzkinak

Posts Tagged ‘Gerra zibila’

Hezkuntzak eta eskolak aldaketa sakona izan zuten Errepublikaren etorrerarekin: lehen hezkuntzaren derrigortasuna eta doakotasuna, eskola-laikotasuna, hezkuntza-erakundeen demokratizazioa, eskola berrien eraikuntza, eukal eskolak, maistra edo maisua herri txikienetara iristea…

Aldaketa horiek gaitzespen sakona eragin zuten gizarte-talde erreakzionarioenen artean, matxinatuek okupatutako eremuetan 1936ko uztailaren 18tik aurrera maisu-maistren aurkako errepresioan eta mendekuan gauzatu zen. Estatu kolpea izan eta bederatzi egunera, Aldundiak (Diputazioa) Nafarroako irakasleei zuzendutako zenbait neurri adostu zituen: maisu-maistren izendapenak berrikusiko ziren, mutil eta nesken gela mixtoak debekatzen zen eta ez zen onartuko katolizismoaren eta Espainako unitatearen aurkako irakaskuntzarik

Nafarroan 355 irakasle ( maisu-maistrak) errepresaliatu eta “depuratu” zituzten gerra zibilean eta diktadura frankistan, horietako bat Katalina Alastuey Garaikoetxea izan zen.

II. errepubikako gela bat. Andereñoa eta neska-mutil ikasleak (gela mixtoa).

Katalina, 1899ko abenduaren 26an Iruñean jaio zen. Ama baztandarra zuen, Gartzaingoa! Irakasle ikasketak Iruñeko San Jose Plazan zegoen Eskola Normalean egin zituen; eta 1916an ikasketak bukatzerakoan, San Francisco Udal-ikastetxean hasi zen maistra bezala. Baitere ikasketak amaitu ondoren, Maria Ana Sanz eta bertze irakasle batzuekin batera “Iruñeko Normaleko ikasle ohien elkartea” sortu zuen. Elkaertea emakumeen garapen pertsonal eta soziala lortzeko asmoarekin sortu zuten.

Irakaskuntzaz gain, “Emakume Abertzale Batza” elkartean parte hartu zuen. 1931ko urriaren 8an, emakume talde batek Nafarroako taldea sortu zuen, Katalina Alastuey Garaikoetxea zuzendariorde izan zen.

EABren sarea Nafarroa osoan zabaldu zen (Baztangoa urte berean sortuko da), eta 22 talde sortu ziren. Horien bidez, folklorea gazteen artean zabaltzen zuten, eta haur-jaialdiak, elkartasunezko jarduerak, jarduera politikoak eta irakaskuntzarekin lotutako bertze jarduera batzuk antolatzen zituzten. Azken horien artean azpimarratzekoa da Iruñeko lehen ikastolaren sorrera, 1932. urtean. Ikastolaren sorreran Katalinarekin batera bera bezala Eskola Normalean ikasi zuten Maria Biskarret eta Julia Fernandez Zabaleta (elkarteko zuzendaria) zeuden.

Nafarroako Emakume Abertzale Batzako zuzendariordea izanez gain, Euzko Alderdi Jeltzalearen asanblada nazionaletan hainbat aldiz ordezkari izan zen eta Euskararen Adiskidearen eta Eusko Ikaskuntzaren zenbait ekintzetan ere parte hartu zuen. Oso aktiboa izateaz gain, oso kritikoak zen (Julia bezala) bere alderdi politikoak, garaiko emakumeei ematen zien rol tradizionalarekin: familiaren balioak etxean gordetzea eta belaunaldi berriei transmititzea. Beraiek gehiago aldarrikatzen zuten emakumeentzat, bertze alderdi batzuetan emakumeek aktiboki parte hartzen baitzuten etxetik kanpoko mota guztietako jardueretan (lana, politika, kultura…).

Maistra honen jarduera politikoa 1936ko uztailaren 18an Gerra Zibilaren hasieran zapuztu zen. Nafarroako Hezkuntzako Goi Batzarrak bere gain hartu zuen irakasleak garbitzeko lana, eta,Nafarroan lan egiten zuten irakasle guztien zerrenda egin zuen, haiei buruzko zenbait datu bilduz: erlijiotasuna, moraltasuna, irakurtzen zuten prentsa mota, ideia politikoak. Abuztuaren 25ean, espedienteak aztertu ondoren, erregimenari “desafektatzeagatik” (jaregiteagatik) zigortutako pertsonen lehen zerrenda argitaratu zen. Katalinari zehazki, irailaren 2an, urte erdiko soldata galtzearekin zigortu zuten. Ondoren, maistra kargutik kendu zuten 1937ko maiatzaren 18.

Zerrenda horretan Katalina bezala, zigortuak, depuratuak, lanpostutik kenduak eta enpleguz eta soldataz gabetuak baita ere izan ziren; Manuela Fagoaga Aristia erratzutarra, Maria Arevalo Pantoja Erratzuko maistra eta herri bereko maixua; Manuel Muguruza Etxeberria, Almandozko Jose Maria Cherrail Ezquer maixua, Lekauzko maixua; Julio Martinez Tello, Predro Vidaurre Araiz Azpilkuetako irakaslea, Elizondoko andereñoa; Dolores Moreno Luzuriaga, eta Karlos Menaya Erburu, Elizondokoa ere. Karlos Iruñarra (gerora Napar margolari ezaguna) ere lanbidea betiko galtzeaz gain, gogor torturatua izan zen.

Guztizkoaren % 29 maisu eta % 15 maistreak zigortuak izan ziren. Maisu-maistra horietatik 58 lanpostutik galduzituzten, eta 85 lanpostutik eta soldatatik behin betiko kendu zituzten, 100 baino gehiagok bertze zigor batzuk jaso zituzten; adibidez, isun handiak ordaintzera kondenatu zituzten, eta 32 maisu eta maistra bat afusilatuta exekutatu zituzten. Horien artean Amaiurko maixua, Martín Gil Isturiz Aoiztarra, atxilotua, espetxeratua eta azkenik 1944ko urriaren 14an Alcala de Henaresen fusilatua izan zena.

Karlos Menaya eta Juli Arrubin, Elizondon maixua zen garaian.

Maistra Maria Camino Oskoz Urriza Iruñarra zen,  maistraz gain Alderdi komunistako Idazkaria eta Nazioarteko Laguntza Gorriko kidea izen zen. 1936ko uztailaren 31n falanjistek atxilotu zioten eta  jendaurrean ibilarazi ondoren espetxean torturatua eta bortxatua izan zen. Hamaika eguneko infernu bizi ondoren abuztuaren 10ean, espetxetik atera zuten eta Urbasako Pilatosen balkoiara eraman zuten. Han karlistek, hil eta amildegitik behera bota zuten maistraren gorpua. Maria Camino 26 urte zituen.

Sarrera hau egiteko erabili den materiala:

“Hik hasi” erebistako artikuloa. Irene Lopez. 68 zbk. 2002 Maiatza.

Ellas, las mujeres en la historia de Pamplona”. Hainbat egile. Iruñako Udala. 1998.

Homenaje a las maestras y maestros represaliados“. Nafarroako Fusilatuen Senitartekoen Elkartea – 1936.

Listado de maestros, maestras y personal docente represaliado. pazyconvivencia.navarra.es. Nafarroako Gobernua. 2016. 

Camino Oscoz y otras historias del 36. Joseba Eceolaza. Denonartean-Cenlit. 2017.

Wikipedia.

Read Full Post »

1938ko urte bukaerako abenduan, gerra zibila aurrera zijoan, faszisten Nafarroako ejerzitoa (nafar brigadak, errekete terzioak, bandera falanjeak eta erregularrak) Ebro ibaia  gurutzatuko dute, Frankok Catalunyako erasoa hasiko da.

Tenore berberan, 1938ko abenduan  Baztanen, faszistak jauan ta gabe ziren bailarako zoko guztietan. Lekarozko kolejio General Mola hospitala da eta eta egun haietan Ebroko batallako nazional zauritutaz betea dagoa (Azaroan 185 zaurituta iritsi ziren) Ebron baztandar haunizt badire uda  aldera azken “erreklutamientoa” egin bai zuten. Soldaduak, Guardia zibilak , Erreketeak,  Falajistak  nagusi dira. Falanjista eta errekete karlistak (1937tik Falange Española Tradicionalista alderdian batauak izan dira,) guardizibilekin batera, muga babestu, inguruak arakatu, trenaren trenbideak zaindu eta herrietan patrullatzen dute.  

Patrulla hoietako bat, abenduaren 15an (erribera aldeko hiru falanjistaz osatua) Elizondoko Opoka zubia zeharkatzen duen persona bat, Lekueder etxearen inguruan atzemanen dute. Gizonak gasnategi aldera korrikaz ihes eginen du eta falanje tradicinalistakoen patrulla tiroka hasiko da. Pueyo herrikoa zen falanjistak, bizkarran emanen dio tiro bat, gizonearen bizitza hor bertan akabatuz.

724-eskelaangel_tokikom_200x200

Angel Mikelarena Ayoroa “Labaki”

Hildakoa Angel Mikelarena Ayoroa “Labaki” zen, jaiotzetz Elgorriagakoa baiana Arizkungo Mejikokobordan bizi zena, 30 urte zituen (1908-10-1/1938-12-15) eta emaztea haurdun eta bortz ume uzten zituen. Bere gorpua Elizondoko hilerrian lurperatua izan zen.

Pasarte hau, Pedro Esarteren “El contrabando en Baztan. Contado por sus protagonistas” agertzen da eta kontatzen digu  hilketaren biharamunean Juan Miguel Opoca bere etxe ondoan, presaaren urbidean 300 sedazko medien paketea ageri zela aipatu zuen. Bera ez zekiela paketeaz ja dekaratu zuen eta modu beren baita ere egun hartan inguruan zebilen testigu bat, Jose Resino ohial saltzailea.

Esartek aipatzen duenez dirudi Angel zamalaria zela, baina duda da; zama utzi zuen utzi beher zun tokian edo zubitik bota zuen patrulla “altoa” eman zionenean….edo auskalo! ez bat ez bertzea, again ez zuwn zerikusirik paketearekin (Falange tradicionalek “gatillo errex” zirenez edozein gauz). Angeleren hileta ez zen urte horretan bakarra izan patrullero faszista hauen eskuz, hilabete batzuk lenago Manex Cicambre (hiritar frantsa) Lauretx benta inguruan patrulla batek hil omen zen. Apirilan,  sabelan tiro bat emanda Maria Franziska Iturralde neska gaztea hil zuten Berroetan, Uztailan, Oronozen Miguel Catalan Areyano gizona. Urrengo urtean Amaiurren,  Nikasio Zalakain eta Lino Mitxelena gazteak, patrulla batek hil zituzten. Tiroketa hortan eta sabelan zaurituta geratu zen Tomas Sanchez arotza, argiz gelditu patrulla horiek “gatillo errexekoak” zirela.

Post hau egiteko erabili den materiala;

El contrabando en Baztan. Contado por sus protagonistas. Pedro Esarte Muniain. Pamiela 2011.

TTIPI-TTAPAN familias argituratutako estela

Read Full Post »

11041213_928034417230266_7415472052034011617_o

Baztan ikastolako lehenego ikasleak (1970-1971 ikasturtea) Argazkia. nafarroaoinez.eus

Nafarroa Oinez15 Baztanen izan behar dela ta, Baztango Ikastola urtean zehar hainbat ekitaldi, ekimen, hitzarmen…antolatu eta parte hartzen ari da. Martxoaren hasieran Baztan Ikastolako lehenengo ikasleak afari baten inguruan Arriarte Elkartean berriz bildu ziren, beren irakasle izandako Mari Karmen andereñoarekin. Merendu-afariaz gozatzeaz aparte, elkarrekin bizitako oroitzapen eta pasarteak ere berreskuratzeko parada izan zuten bertan, eta berrelkartzeagatiko poztasunaren artean, oroipena ere egon zen Baztan Ikastola posible egin zuten guztientzat,…baita ere Andereño Mari Carmen 34 urte baino lenago izan zen andereñoz, Elizondoko lehenengo ikastolako  Pilare Alba Loyarte andereñoz!

Elizondoko ikastola, Elizondar abertzaleek bultzatuta errepublikako azken ikasturtean irekia izan zen, Haien artean Bittori Etxeberriaz gain, Ignacio Iturria nabarmenduko behar zen, Ignazio, euskaltzale izugarria zen, beti euskeraz mintzatzen zena, euskaltzale sutsua zena. Iturriak, liburuak, alkiak, maiak, andereñoren soldata… Pilare Alba andereñoren soldata. Ignazio aparte  aipatzekoak dira ere Lekarozko komentuko zenbat fraide, Aita Miguel de Alzo batik bat. Honek Eusko Ikaskuntzaren “Comisión de Enseñanza Primaria” delakoaren partaide izateagatik erakunde horren laguntzak erreztu ez ezik Pilareri andereñoar kontaktatu, aholku eta behar zituen laguntza guztiak ematen zizkion ere. Erran dugun bezala, kasturtea martxan patzeko Donostian magisteritza bukatu berria zeukan 21 urteko andereño goizuetar Pilare Alba Loiarteri deitu zioten, Bera Elizondorat joan bezain laister urriaren lehenbiziko egunetan kurtsoa 30 umekin hasi zen. Ikastola Antxitoneko trinketearen ondean Beitonean, (gaur egungo Braulio Irarte karrikaren 22.na) etxean zegoen. Urte haunitz ondoren Pilare Alba ia adinan sartue ,ikastola ireki zenean ongi oroitzen zen: “Nahiz eta ilun xamarra izan, mahaiak eta alkiak argiak ipiniz gauza polita sortu zen. Handia, handia ez zen, baina hasteko ongi.” “Eskubidea eman zidaten egiteko neorrek, jartzeko nahi nun bezala eta ordun jarri nien uniforme bezala, batatxo urdin bat, denak berdintsuak egoteko. Liburu kontun, nahi nun guztia, materiala eta dena, dana. Ez dut pentsatzen ordaintzen zutela asko. Hori dana Ignacio Iturria Jaunak egiten zuela”,

602-goizueta-pilare-alba

Pilare Alba100 urte bete zuen egunean (2013-11-14) Argazkia ttipi ttapa.eus

Hala eta guztiz ere, ikasturteari hasmenta eman bezain fite jaiotzen ari zen ikastola berriari arazo larriak ailegatu zitzaizkion. Urriaren bukaeran lurraldeko inspektorea zen Angeles Barriolaren txostena zela medio Dirección General de Enseñanza delakoak. Elizondo ikastolari bere funtzionamendurako beharrezkoa zen baimena uko egin zion. Haur guziek handik atera, eta berriz sakabanatu ziren, hedatu ziren alde guzietara, barreiatu ziren eta hola gelditu zen”. Egoera honek 1936ko Otsaileko hauteskundeak burutu arte iraundu zuen. Frente Popularraren garaipenarekin ikastolako aintzindariek berriz baimena eskatu eta berehala ireki zuten, ikasturte honetako gelditzen ziren hilabeteak problemarik gabe igaro zirelarik. Pilare Alba andereñoaren oroitzapenen arabera: “Giro nahiko ona, eragozpenik ez nuen izandu, lagunak genituen danak, elkarrekin joaten ginen goizero Lekarotzera, eta eskola aldetik erreztasun guztiak eduki nituen. Pedagogia aldetikan, ikasleak oso txikiak izaten zirelako liburuak baino gehiago irudiak erabiltzen nituen eta horiek egin beharko nituen. Nire gusto handiena neretzako izan zan eragozpenik ez eukitzea.”

Pilare Alba Nafarroako bertze ikastolekin konparatuz (Iruña eta Lizarra) alde izan  zuen Elizondoko egoera soziolinguistikoa, ume guztiak euskaldunak zituen. Ez zuen hitzik egin beharrik erdaraz, euskaraz ederki moldatzen zirelako haur guztiak.

Bertze ikastolei bezala, Elizondokoari Espainiako gerrarekin behin betiko itxiera heldu zitzaion. Baztanera hasi ziren etortzen kamionak eta kamionak eta hainbertze requete eta falange eta Arizkunenean paratu zuten bere Koartela. Berehala, bi egunen buruan, requeteak joan ziren ikastolara eta lenbiziko ereki zuten, sartu ziren barnera eta atera zituzten hango liburu guziek, eta erre zituzten denak,alkiek, eta maiak, karroetan bertze eskoletara eraman zuten.

2078ad_97ffe53a429c46fd8ce12e522464e744

 Felizitas Ariztia,  Bittori Etxeberri (ikastolaren bultzatzailea) eta Pilare Alba andereñoa. Argazkia nie.com

Bertzalde, Uztaila zela Pilare Alba oporretan egotea arren Elizondotik zebilen eta Gipuzkoatik abiatuz Bizkaiara joan zen. Bizkaia Nazionalen eskuta ez zegoenik hango Mundakako ikastolan 1936-1937 ikasturtean aritu zen. Eta Bizkai Nazionalen eskutan gelditu zenean atzerrira joaten ziren umeekin Iparralderat alde egin zuen eta Donibane Garazin zeuden haur errefuxiatuen artean klaseak ematen egon zen.

Pilare, 1913ko Azaroaren 14an  Iruñan jaio zen baina Goizuetako Lubienea etxean  eta famili abertzal baten barnean hazi zen. Bere ikasketak Irulan eta Donostin in zun Elizondoko ikastolan lan egin baino lehen Iturengo eskolan aritu zen. Familia abertzalekoa izaki, gerra garaian Eusko jaularitzako lan eginen dut eta Mundakako ikastolako andereñoa izan zen, hortik Frantzira alde egin behar izandu zuen. Gerra ondoren bueltatu eta monja sartu ,30 urtez monja bezala egon zen Mungia eta berriz ikasketak eskuaraz emateko aukera izan zenean, monja izatea utzi zuen, eta Bilboko hainbat Ikastolatan andereño gise segitu zuen 10 bat urtez. 2015ko urtarrilaren 30an Goizuetan  eta 101 urte zuelarik zendu zen gure Ikastolako lehenego andereñoa!.

Post hau egiteko erabili den materiala

EUSKARARI PRESTIGIOA ITZULI ETA PEDAGOGIA IRAULI ZUEN ISPILURIK GABEKO EREDUA erreportajea. Maider Iantzi Goienetxe. 2015

Read Full Post »

Gaur, haur eskola berrie ikusten egon naiz, ondoren, horko  Merkatuzelai zonalde erresidenzialetik buelta bat eman dut. Txikitan,  etxe adosatu, unifamiliar eta urbanizazi pribatu hori,  “Franziskanoak” ziren: Franziskanoen eskola, zinema, futbol zelaiak eta larreak ziren.

Pasaietan nengoela, konturatu naiz orian etxe baten gibelaldeko lorategia denao, lehen han (gaztetxoak ginenean)  bunker edo “nido de ametralladora”  bat zegola. Pena ikaragarria eman dit, bunkerraren desagerpena! Bunker horretan, txikitan hordu pile eman ditugu, jolasia, eszkutatua…eta gazterian… denetatik gordetu bere barruan.  Baztan bunkerrez beteta dago…edo zegoen! zere hemen zegona bezala, aunitz suntsituak izan dire, Ordoki inguruko bunkerra bezala…bertze aunitz sasi eta sastraken menpe daude (Azpikuetan) eta  zorionez! batzuk oraindikan zutik irauten dute.           ,

Otsondo. Argazkia Pello San Milan

 Bunker hauek ez daude bakarrik baztan-bidasoan, baizik nafar osoan (mugan) Gipuzkun eta pirineotan ere. Dirudi mugan 6000 mila bunker ereikizea intenzio zen eta Nafarroan 1814 izan beharko ziren (200 inguru katalogatuak daude). Frankoko garaian egin ziren, espainako gerra zibilaren ondoren, bigarren gerrate mundialaren azken urtetan, Hitlerren Alemaniak gerra galtzen asten den garaikoak.

1944an aliatuak Paris askatu ondoren, Spainako erregimenak kriston beldurra dauka Frantziatik aliatuak edo agian aliatuak prestatutako gerrilla antifascistak, (maquis izenarekin ezagunak)  mugatik sartzea eta erasotzea eta inbasio horretatik babesteko muga bunkerrez beteteko dute. Bunker lerro hau “Linia P” (Linia Perez edo Pirineo) izenarekin ezagutua izanen da.

Gerrilla hauek ongi antolatuta zeuden, gehienak espainako gerra zibilan borrokoatutako “beteranoak” ziren, hoietatiok batzuk gainera De Gaulleren armadan ibilitakoak eta Paris askatu zuten !la novena-koak”. Talde hauek aliatuak prestatu zuten eta aliatuek utzitako armekin armatuak. Iparraldeko Pau hiria biltzeko eta Espainian sartzeko aukeratu zuten.

Catalunyako Aran ibarra inbasioarekin bat eginez, Nafarroan, bi talde haundi sartzen dira, bata 300 gizonekin Erronkaritik sartzan da eta bertze bat 200 gizonekin Esterenzubin. Makiak ere talde txikiagotan şartken dira eta mendebalderantz abiuatuko intentzioarekin. Dokumentatuta dago hoietako talde bat Sararatik şartzen dela ea Bidasoa aldera pasatzea saiatzen direla baina Igantzi aldean daudenean espainiar soldaduekin topo eta tiroketa baten ondorioz 3 gerrillar hilo dira, taldea deseginduta,  batzuk preso artuak izanen dira baina bertze batzuk ihes egitea lortuko dute  (hoietako batzuk Asturiaseraino  irisiko dira ).

Alurruntzko bunkerra. Argazkia Milobato.

Eskualdean halako bertze saiakerak izan ziren, Mugairen kontatzen da nola, soladadu talde bat iritxi berriak (Mugairen zegoen trena geltokia, orain bomberoak dauden lekuan), deituak izan zirela Bertizen , Reparazea jauregi  inguruan maki talde bat ikusi izan zelako. Soldaduak zubian barrikada bat egin ondoren jauregiko lorategian sartu eta eta zuhaixka eta sasi atzean mugitzen zen guztiari tiroka hasi ziren, etsai akabatu ondoren ikustera joan zirenean… etsaiak lau anka zeukatela eta kurrinka egiten zutela konturatu ziren!, zerri talde hau hiltzen zuten bitartean jauregiko nagusia eta etxeko langileak sotoan ezkutatu zeuden.

Mugaire eta gehien bat Bertiz, oso lotuta egon zen militarrekin. Garai haitan Mugaireko tren geltokira, soldaduen parada zen. Iristen ziren began pronto, handik Baztan-Bidasoako  destakamentu, bunker edo postu guztietara banatzen ziren.

Baita, Bertizko nagusiak, ejerzituko buruzagiei Aizkolegiko jauregia utzi (edo hauek artu) zien eta jauregi hori zonaldeko militar buruzagien eta ingenieroen erresidentzia bihurtu zen.

Aizkolegiko jauregitxoa. Argazkia Pello San Millan

Urte haietan, militarrak jauegian zirenean, Aizkolegi jauregiko sukaldea erre izan zen. Sutea sukaldetik atra eta jauregi ederraren zati bat erre zen, sute horren ondorioz jauregia za zen gehiago erabili (kompotzea garestia bai zen) eta pixkanaka pixkanak ondatuz joan da gaur egun daukan itxura arte.

Militarrak urte dexente geldituko ziren eta hamarkada batzuk geroago, espainar soldaduez gain, baita ere amerikanarrak egongo dira, baina… hori bertze historio bat da.         

Read Full Post »