Feeds:
Argitalpenak
Iruzkinak

Saint-Pierre eta Mikelune (frantsesez Saint-Pierre-et-Miquelon)  Frantziaren menpeko itsasoz haraindiko kolektibitate bat da (probintzia gise). Ozeano Atlantikoan kokatzen da, Kanadako Ternua uhartetik 25 kilometrora dauden hiru irla osatzen dute; San Pierre, Mikelune (Mikelune hundia) eta Langlade (Mikelune ttipia).

San Petri eta Mikelune. Argazkia WIKIPEDIA.

Uharte hauek berriki ezagutu ditut sare sozialeko banderen emojiei esker. Emojien 268 bandera daude sistema operativo ezberdinetan ( iOS, Android, Windows eta Google, beertzeak bertze), 195 bandera-emoji ofizialki erregistratuta dauden herrialden banderak dira, bertze 73 banderas, batzuk erakunde ofizialenak, komunitate handienak, kontinenteetako banderak eta beren irudikapen bisuala duten eskualdeenak dira.WhatsAppek zenbait lurraldetako banderak barneratzen ditu, teknikoki independenteak izan gabe nortasun propioa eta definitua izateko estatus berezia dutenak. Gibraltar, Malvina uharteak, Pitcairn uharteak, Kaiman uharteak (Erresuma Batuaren menpekoak), Groenlandia (Danimarkaren administraziopean) Aruba (Herbehereena) eta Frantziaren menpe Kaledonia Berria, Polinesia, San Bartolomé… eta Saint-Pierre eta Mikelune .

Duela urte batzuk kanpaina bat Ikurriña sare sozialetan sartzeko eskatuz martxan jarri arren, gaur egun ez ikurriñik ezta bertze banderarik daude Euskal Herria eta euskaldunak ordezkatzen dituenak.

Sareetan euskaltasuna eta Euskal Herria adierazteko, Mazedoniako banderaren emojia erabiltzen duten aunitz badira, baina azkenaldi honetan Kanadako Ternua uhartetik 25 kilometrora dauden hiru irla hoiek osatzen duten kolektibitatearen bandera ertabiltzen hasi dira.

Saint-Pierre eta Mikelon bandera (armarria ere), Jacques Cartierren ( XVI. mendeko esploratzaile frantziarra) izan zen itsasontzia ageri da eta alabo batean, Bretainiako eta Normandiako armekin batera ikurrina ageri da.

San Petri eta Mikelune bandera.

Uhartedia (artxipielago)  hontako biztanle gehienak jatorriz banderanm agertzen diren eskualde horietakoak dira eta Euskal jatorriko biztanle aunitz badire. Euskal Herriko arrantzaleek XVI. mendetik portutzat hartu zute bakailaoa arrantzatzen ari zirenean. XV. mendea baino lehenago han ibili zirela ere esaten da.

Pierre Detcheverryk (XVIII-XIX. mendeetako irlako idazlea) lapurteraz honela deskribatu zuen uharteen kokapena: “Iaquitecoduçu Escatadiac edo cap de Perton, eta Sen Pierretaco Irlac dauçala est vest hartcenduçula laurdenbat noroestetic edo sidisftetic eta dire batetic bertcera, […] Halaber escatadiac eta Miquetongo entrada est vest eta dire,

Gaur egun 6 mila biztanle inguru badire eta Euskara galdu bada ere( XX.mendeko 50. hamarkadan hiztunak omen ziren), uhartedian indarrik gehien duen kultura identifikazioa euskal jatorrikoa da eta adierazpen askotan islatua dago:

  • Urtero abuztuaren hirugarren asteburuan Euskal Jaialdia ospatzen da, euskal dantza, harrijasotzaile eta esku pilotarekin. 1.000 bat lagunek parte hartzen dutenez, gertaera oso inportantea da uharteetako bizitzan.
  • Ikurrina ikustea oso arrunta da. Uhartediko bandera eta armarrian agertzeaz gain, bi udalerrietako armarrietan ere badago eta autoentzako plaketan ageri baita: ikurrina auto batean era ofizialean ikus daitekeen munduko leku bakarra da
  • Hiru pilota klub daude, “Itsasotarrak”, “Zazpiak Bat” (biak Saint-Pierren) eta “Miquelontarrak”, baita pilota liga bat ere (2003an 114 federatu zeuden). “Plaza” motako frontoi bana dago Saint-Pierren (“Zazpiak-Bat” izenekoa 1906koa da) eta Mikelunen; 2004an “ezker pareta” motako frontoi estali bat.
  • “Orok bat” folklore taldea dago.
  • Euskal jatorriko deitura ugari dago: Artano, Detcheverry edo Etcheberry, Arrosamena, Tellechea, Haran, Daguerre, Goïcoetchea, Apestéguy, Borotra…
  • Leku-izenen artean, Tétons de la Mère Dibarboure (muinoak, iparraldeko Langladen), Cap aux BasquesPoint aux Basques (Saint-Pierren), la Ferme Larranaga (istmoaren iparraldean) edo Foin à Ange Detcheverry (Mikeluneko barnealdean) aurki daitezke; rue des Basques bat dago Saint-Pierren eta bertze bat, Mikelune.
Saint-Pierreko “Zazpiak-Bat” izeneko frontoia.euskalkultura.eus

Euskaldun aunitz izan ziren Saint-Pierre eta Mikelunera joan zirenak XIX. mende erdialdean. Gaur egungo herritar gehienek euskal jatorriko arbasoak dituzte. XIX. mendean Saint-Pierre eta Mikelunen jaio baina Euskal Herritik hara joandako aunitzen ondorengoak bizi dira. Udalerri horien zerrenda badago:

Gehienak Iparraldeko herritarrak dira; Baiona, Kambo, Ziburu, Hasparne, Donibane Lohizune, Askain, Baigorri, Sara, Senpere…eta Hegoaldekoak (eskualdekoak) ere, Hondarrabia, Irun, Bera, Etxalar, Sunbilla, Zugarramaurdi eta…doike! Baztan.

Nahiz eta europarrak irla hauteara heldu baino lehen míkmaq herriaren lurraldea izan, uhartedi honen historia ezaguna João Álvares Fagundes portugesarekin hasten da. Berak eman zion lehen izen europarra 1520an “Hamaika mila birjina” Izena jarri zion. Baina oirain erabiltzen denaren oinarria Jacques Cartierrek eman zion 1536an; Saint Pierre! arrantzaleen santu zaindarietako baten izena jarriz.  Euskarazko Mikelune edo frantzesko”Miquelon” euskaran duela jatorria dirudi, Martin Oihartzabal euskaldun arrantzaleak “ Les voyages aventureux du Capitaine Martin de Hoyarsal, habitant du çubiburu (Bordele, 1579)” Mikelune izena idatzita utzi zuen.

Irlak Ipar-ekialdeko Amerika osoan mendeetan zehar gertatu zen bezala etengabe aldatu zen jabez: 1713an britainiarrek hartu zuten baina 1763an frantsei itzuli ziren. 1778an britainiarrek uhartedia erasotu eta populazioa deportatu zuten, 1815an azken aldiz frantsesen menpe gelditu zen.

Estatu Batuetako lege lehorraren garaian, irlak hamahiru urteko igoera ekonomikoa izan zuen, legez kanpoko alkohol-trafikoan izan zuen paperari esker, non Frantziako ardo-inportazioetarako nabarmentzen zen, eta Al Capone mafioso ezagunaren bisita ere jaso zuen 1927an.

Bigarren Mundu Gerran hiru irlak Vichyko gobernuari lealtasuna adieratzi zuten (nazien aldekoa) baina Charles de Gaulleren agindupean, Émile Muselier almiranteak San Pedroren eta Mikelonen “askapena” antolatu zuen, Estatu Batuetako edo Kanadako agintarien baimenik edo ezagutzarik gabe. 1941eko abenduaren 24an,Frantzia Libreko flotilla batek erresistentziarik gabeko irlak kontrolatu zituen. Irlak izan ziren Frantzia Librearekin bat egin zuen lehen lurraldea.

Sai Petri eta Mikelunez gain, bertze lurralde bat dago Ipar Amerikan ikurrina bertako banderaren zatia dela. Ikurrina bandera ofizialaren parte den bertze lurralde hori Johnson konderria da (Johnson County), Wyoming estatuarena (AEB). Estatu Batuetako ipar-mendebaldeko eskualde txiki honetako lehen kolonoak, (Sain Pierres eta Mikelunen ez bezala arrantzaleak zirela) hauek artzainak ziren, Behe Nafarroa eta Nafarroako Pirinioetako bailaretatik zetozenak, Baztandarrak barne. Euskal aztarna nabarmena da 8.000 biztanleko konderri honetan, non ohikoa den euskal gaiei buruzko topaketak, azokak eta konbentzioak egitea.

Sarrera hau egiteko erabili den materiala:

Saint-Pierre eta Mikelune. wikipedia.eus.

Saint-Pierre-Et-Miquelon. Auñamendi Eusko Enziklopedia.

Vascos en Canadá. Aboutbasquecountry.eus.

Una ikurriña de ultramar para Al Capone. Rubén Amon. EL Pais. 2016.

La Navidad que franceses y vascos «liberaron» el archipiélago de Saint Pierre y Miquelón. Pax Augusta. 2020.

Las huellas de la ikurriña en dos regiones de América del Norte.Deia.eus. 2020.

La actividad del Zazpiak Bat de St Pierre y Miquelon da hoy fe de la presencia histórica vasca en la zona de Terranova. euskalkultura.eus.

1522ko uztailan Amaiur-ko Gazteluan gertatukoaz (gaztelarrek gaztelua sitiatu eta hartu zutela) 500 urte beteko dira eta urtean zehar urteurren hori gogoratzeko hainbat ekitaldi eta ospakizun antolatuko dira. Eta hoietako lehena Asisko Urmenetaren ‘AMAIUR! LIBERA STATE’ komikia argitaratzea izan da (Amaiurko Gaztelu elkartrea sustatua).

Album horretan, Asiskok aztertzen ditu konkista-gerla haren kronologia eta okupazioaren makineria 1512tik 1522ra bitarte, bai eta inbasioaren kontrako erresistentzia epikoaren personaiak, batzuk arras ezagunak: Jakue Belatz Medrano, Xabierreko Jauna, bere anaia Johanes Azpilkueta, Bitor eta Lobia Maulekoak, Johanes Arremiritz Bakedao, Johanikot Arberoa…eta bertze batzuk (bederen neretako); Petri Arazuri espioa, Martin Labari ezkutaria, Laurentxina Salaberri andrea, Jakme Beltza…. Eta justu, azken bi pertsonai historiko hauekin hasten da Asiskoren obra.

Aurkezpenaren kartela

Laurentxina (komikian Asiskok iragana eta Gerona asmatu dio) Amaiurren obretan lan egin zuen emakume ugarietako bat izan zen, hargin, arotz eta peone maisuekin batera. Ordainpeko zerrendetan Laurentxina Salaberria bezala hainbat emakumen izena aurkitzen ditugu; Maria Bortari, Nabartto Elizalde, Graziana Irigoien, Maria Etxebertze, Khaterina Arretxe, Johana Pezoinarte, Mari Jhoan Perikorena… inguruetako bizilagunak ziren eta urmaelerako (aljibea) ura igotzen, egurra, harria, lurra eta harea eramaten, lubakiak garbitzen aritzen ziren eta 1522ko suntsiketan, harresiak eraisten laguntzen ere ibiliko ziren.

 Badakigu 1521eko irailean, Nafarroako erregeen aldeko tropek gaztelua berreskuratu baino lehentxeago, 70 emakume zeudela gotorlekuko obretan lanean, eta gizonena baino jornal txikiagoa ordaintzen zitzaiela.

Albumaren lehen orrietan Laurentxina eta bertze emakumeak Jakme “beltza“-rekin solasean hasten dira. Jakme hau (abizena ez da jakinna) historiara “Jorge Amaiurko Beltza” bezala igaro den arraza beltzeko gizon bat zen. Baionatik etorritakoa zen eta Amaiurko gazteluan Borrero gise aritzen zen. Ezin du gaztelaniar (espainar) soldaduak exekutatu hauek bere emperadoreari fidel ari baitira, baina Nafarrroako traidore deklaratuei bere eskuetatik pasten ahal dira. Gaztelua eroritakoan ihes egitea lortu zuen, baina handik egun batzuetara espainiarren patruila batek harrapatu zuen Donezteben. Iheslariak koartada bat asmatu zuen, baina bere larruzko tonuarekin oso zaila izan zizaion engainatzea. Bahitzaileek “Amaiurreko beltza” zela erabaki eta preso eraman zuten. Frantziako erregearen subditoa (menpekoa ) zenez, seguaski esklabo izatetik libratuko zen.

Komikiko Atala bat “galeria” izena du eta bertan, gure historiaren pasarte honetako protagonista eta parte-hartzaile aunitz izendatzen deskribatzen dira, Laurentxina eta Jakme Beltzaren kasu bezala. Atal honen (liburuko seigarrena) kontzeptu grafikoa eta burutzapena Helena Xurio Arburua Zugarramurditarra egin izan du.

Asisko Urmenetaren Amaiur, Libera State komikiaren bineta bat

Asisko Urmenetaren komiki-albumaren aurkezpena apirilaren 16ean Amaiurren burutu zen. Eta justu apirilan, baina duela 500 urteko apirilean, Amaiurko Gazteluaren aurkako balizko eraso baten lehen berriak iristen hasiko dira.

Apirilaren 5ean Bittor Mauleonek, Zigan dagoena haranerako sarbidea kontrolatzen duten nafar tropekin, gutun bat bidalko dio Amaiurreko gaztelukoi alkaidea den Belatz Medrano kapitainari . Gutunan, Iruñetik zetorren informazio da eta bertan erraten dio gaztelaniarrek hiria gotortzen ari dela eta gaztelatik garia eta garagarra ekarri dutela, gaztelarren tropa etorrera espero zelako. Armatzen ari diren seinale argia.

Apirilean ere Xabierreko Míguelek, bere Elizondoko postutik, gutun bat bidali zion Belatz kapitainari, Iruñetik Baztandik igarotzen diren ardo-gurdiak geldiaraztea komendatzen dio, peoien artean espioiak zeudela susmua du. Martxotik Gaztelaniarren bi konpainia, indartsu egin dira Doneztebeko elizan eta Agorreta etxean. Apirila eta ekaina bitartean, Xabierreko jaunak Elizondotik Doneztebeko gaztelaniar posizioei eraso zien.

Apirilaren 19ko gutun batean, Nafarroako Enrike II.a erregeak Jakue Belatz Medranori (Gazteluko alkaidea) jakinarazten dio Bortzirietako, Baztango lurretako eta Malerrekako (Doneztebeko Lerin dokumentazioetan) biztanleek omenaldia eta leialtasuna eskaini diotela. Beraz, bere menpekoei (subditoak), ongi tratatuak izatea nahi du.

Apirilaren amaieran, Iruñetik abisuak jasotzen hasi ziren, gaztelar ejertzito handi bat biltzen ari zela Nafarroako iparraldeko lurrak erasotzeko.
Apirilaren 25ean, Gartzia Etxauzek Belatzi idatzko zion, erranez, gaztelarrak Gaztelan egiten ari den armada handi batekin euren aurka eginen dutela gutxien espero dugunean.

-“Nik sentitu ahal izan dudanaren arabera, lehenik zure kontra etorriko dira. (Erranen dio).

Gutun jarraitzen du jakinaraziz Iruñera 30 arkabutz ekarri dituztela eta etxeak irinez eta gariz betetzen ari direla armada hundi hori elikatzeko.

Albisteek iristen jarraituko ziren eta alarmak prest egotea eskatzen zuen. Hemendik aurrera Amaiurko alkaidearen eta Zigako eta Doneztebeko posizio aurreratuetako agintarien arteko gutunak oso ohikoak izanen dire.

Apirila (1522-koa) Amaiurko batailaren hasiera izan zen.

Sarrera hau egiteko erabili den materiala.

Amaiur, Libera State. Asisko Urmeneta. Amaiurko Gaztelu elkartea, Herrima, Gure Berriak eta Erroa argitaletxeak. 2022.

Amaiur. Centro Arqueológico de visita. Amaiur Gaztelu Elkartea. Aranzadi Zientzia Elkartea.2020.

El Castillo de Amaiur a raves de la historia de Navarra. Sagredo, Iñaki. Pamiela. 2009.

Erro kraterra.

Erro, Ilargiko talka-krater bat da, Ilargiaren ekialdeko gorputz-adarretik haratago dagoena, ezkutuko aurpegian. Ipar-mendebaldean Mare Marginis eta mendebaldean Mare Smythii lotzen dituen lautada irregularraren ekialdeko zerrendan dago. Ilargi-azaleraren zati hau Lurretik ikus daiteke librazio onuragarrietan. Hala ere, une horietan ere ezin da xehetasun handirik ikusi, ertzek zentroaren ikuspegia oztopatzen dutelako. Erro kraterra 63,75km-ko diametroa du eta 1,2 km-ko sakontasuna. Izena, Luis Enrique Erro Soler astronomo mexikarraren omenez izendatu zuten.

Argtazkia. NASA (Wikipedia)

Luis Enrique Erro Soler 1897ko urtarrilaren 7an Mexiko Hirian jaio zen eta mexikar astronomo eta idazle ezaguna izan zen, Luis Erro Berasategi eta Filomena Soler senar-emazte emigratzailen semea izan zem

Astronomoaren aita, Luis Erro Berasategui, baztandarra zen eta Mexikora iritsi aurretik, Baztango bailaratik irten zen XIX. mendearen amaieran eta denbora bat eman zuen Katalunian. Leku horretan ezagutu zuen Filomena Soler, bere emaztea izango zena. Baztanen egurgile eta eskupilotako pilotari ezaguna zen, Mexikora emigratzeko dena utzi zuen ofizioa eta afizioa.

Mexikon, Morelosko estatuko azukre-etxalde bateko administratzailea izan zen, eta, ondoren, meatzari gisa dirutza lortzea saiatu omen zen (meategi baten jabea). Baina meategiko betak ez zuen inoiz topo egin, eta saltzea erabaki zuen. Morelia utzi eta emaztearekin Mexiko Hirira bueltatuko dira.

Erro baztandarrak 1920 inguruan hil zen Mexiko Hirian, Baztanera itzultzeko nahia bete ezinik.

Luis semeak, Morelian egin zituen lehen ikasketak, eta Ingeniaritza Zibila, Jurisprudentzia, Matematika Garaiak, Historia eta Greko Klasikoa ikasi zituen Mexikoko Unibertsitate Nazional Autonomoan (unam).

Luis Enrique Erro Soler. Argazkia elem.mx

1916an Gladios aldizkaria sortu eta zuzendu zuen, 1916 eta 1917 biztartean Marrazki eta Pintura irakaslea izan zen Arte Industrialeko Eskola batean. 1923an Adolfo de la Huertaren matxinadan parte hartzea leporatu zioten, beraz Kubara erbesteratu behar izan zuen. 1927an, Mexikora itzuli zen, ekonomista gisa lan egin zuen, eta politikan sartu zen. Batasuneko Kongresuko diputatu federala izan zen (1934-1936), eta lehendakaritzako kontseilaria (1935-1955). Legegintzaldia amaitzean, Parisera joan zen diplomatiko gisa. Astronomia eta Fisika ikasketak egin zituen; Harvardeko Behatokiko ikertzaile gisa lan egin zuen eta The Harvard College Observatory Bulletins-en kolaboratu zuen. 1941ean Astrofisikaren Behatoki Nazionala sortu zuen Tonantzintlan (Puebla), eta bertako zuzendaria izan zen 1950era arte.

Bihotzeko arazo larri baten ondorioz, zenbait astez barneratu zuten, baina egoera aprobetxatu zuen “Los pies descalzos” eleberri ospetsua idazteko. Bere obra idatzi ondoren, Luis Enrique Erro 1955eko urtarrilaren 18an hil zen, 58 urte zituela.

Luis Enrique Erro Soler, eleberrigile, astronomo eta matematikaria, politikaria eta humanista ere izan zen; kulturaren bidez unibertsaltasuna lortu nahi izan zuen. Bere eleberri bakarrean, “Los pies descalzos” izenekoan, gizarte-arazoez interesatu zen, kasu honetan Morelosko estatuko nekazariaren esplotazioaz, diktadura porfiristaren pean. Astronomiari egindako ekarpen ugarien artean hogei izarren aurkikuntza dago.

Luis Enrique Erroren lan astronomikoak nazioarteko errekonozimendua merezi izan zuen, ez bakarrik bere garaian, baita gaur egun ere; izan ere, Nazioarteko Astronomia Batasunak, hil ondorengo omenaldian, bere izena erabili zuen Erro ilargiaren kraterra izendatuz. Institutu Politekniko Nazionalak, hil ondoren, Luis Enrique Erro Planetarioa altxatuz ere omenduko dio, planetario ponen funtzio nagusia Mexikoko gazteei astronomia irakastea delarik.

Post hau egiteko erabili den materiala:

Agustin Otondo Dufurrenaren “Diccionario historico biografico del Valle de Baztan” . 2002 Nafarroko gobernua.

Luis Enrique Erro. http://www.elem.mx. 1993

Luis Enrique Erro Soler. Wikipedia.

Zozomikoteak sasoi zehatz bat adierazten du, martxoaren azken bizpahiru egunak eta apirileko lehenak. Normalean eguraldi ‘txarra’ (eurie, hotza, elurra..) egiten omen du sasoi horretan, Martxoa eta Apirilaren arteko eguraldi txarrarren auzakia dira. Zozomikote egunak tristeak eta ilunak direla dio sinismen zaharrak, hau da! egun zozoak (ergelak) edo zozotuek!

Ezegonkortasun atmosferikoko garaia den arren, zozo bikoteak habiak eraikitzen hasten diren unea da, eta hortik datorkio izena, zozo bikote, zozo mikote.

Zozoa gure folklorean munduen artean bizi den txori bat da, erdiko puntu horretan biziraun dezakeelako eta planoen arteko zubi lana egin dezakeelako, ateak irekiz. Forjarekin ere lotzen da, baldintza desegokietan ugaltzeko duen gaitasunagatik. Nekazarien artean, martxoan zozoen habia bat aurkitzea zorion seinaletzat hartzen zen, txori hori bi aldiz haziko zela esan nahi baitzuen. Beraz, baldintza klimatologikoak egokiak izango lirateke landa lantzeko eta ganadua hazteko.

Euskal Herrian –espezie autoktonoa eta migratzaile partziala da– apirilaren 10etik aurrera hasten da erruten, eta bi gurasoek elikatuko dituzte kumeak. Aurreko urteko habia erabili ohi dute. Zozo-bikotea ere egonkorra da.

Zozoa. Andreas Trepte – CC BY-SA wikipedia

kondaira zahar batek dion arabera, Martxoa eguraldi onarekin igarotzen zen, beraz, zezen gorri bat marruka atera zen zelaira eta elorri baten azpian etzan zen. Hori entzutean, Martxoak ekaitz bat bidali eta bi egun eta erdiko eguraldi txarra gehitu zuen. Gero bertze bi egun eta erdi eskatu zituen Apirilari, elorri gainean zegoen zezenari marru egiteko gogoa kentzeko. Azkenean, ekaitzak zezena hil zuen.

Harrezkero, ganadua egun horietan atxikitzea edo belar lehorrez betetako zintzarri bat jartzea gomendatzen da eta elezahar horretatik abiatuta, halako erranairuak sortuizan dira;

-“Martxuek kunkunak jotzea, idiari larrua kentzea” 

-“Martxo martxanta, larru tratanta” 

Martxoa urteko hirugarren hilabetea da gregoriar egutegian. Bere izena Martius latinetik dator, erromatar egutegiko lehen hilabetea zena. Martius, berriz, Marsetik dator, Marte izena latinez, gerraren erromatar jainkoa. Antzinako Erroman suovetaurilia izeneko errituala zegoen, lurra bedeinkatzeko eta garbitzeko asmoz Marteri ( Martxoari) sakrifikatzeko aratxe bat (taurus) eskeintzen zizaion errituala zen.

Antza, erromatarren garaian harpetako ireluei (izakia, izpiritua, jenioa) egindako gurtza oso zabalduta zegoen Euskal Herrian. Barandiaranek erromatar garaiko txanpon ugari aurkitu zuen Izturitze, Kortezubi, Santimamiñe… leize zuloetan. Baita Bidarraiko Harpeko-Sainduaren harpean ere. Antza txanpon hauek jendeak lur-azpiko Jainko eta ireluei egindako opariak ziren, Zezengorri eta Behigorriei barne. Antza orduan behigorriei eta leizetako gainontzeko ireluei gurtza oso zabaldua zen. 

Behigorri edo Zezengorri  Euskal Herriko mitologiaren izaki (irelu) bat da, lur azpian, leizeetan bizi omen den irelua da. Kolore gorriko behi, idi, aratze, txahal, txekor edo zezenaren itxura hartzen omen du. Euskal Herrian behi azienda “abelgorriak” deitua izan da, piriniar enborreko abereak gorriak direlako. Piriniar behiak edo betizu arrazak zabalduenak izanik.

Antzinatik Euskal Herriko mendietan betizu izeneko behi-azienda mota bizi izan da. Betizuak beraz, mendi eta baso basati eta apartatuetan bizi zirenez, eta aunitzetan bertako harpe eta leizeetan babesten zirenez, eta abere erasokorrak izanik, Zezengorri eta Behigorrien inguruko kondaira aunitzendako gaia eman dute.

Jose Migel Barandiaranek  labar artean azaltzen diren uroen marrazkiak eta leizetako behi eta zezengorrien inguruko sinesmenak lotzen ditu.

Sarrera hau egiteko erabili den materiala.

Jose Miguel de Barandiaran, obras completas. Jose Miguel de Barandiaran. Editorial la gran enciclopedia vasca, Bilbao 1976.

Epaila, Opaila eta Zozomikote. Por encima de toda las zarzas bloga.

Zer dira zozomikoteak? grabili.eus web-eko sarrera.

Zozomikote. Auñamendi Eusko Enziklopedia.

Behigorri. wikipedia.eus

Nahiz eta XVIII. mendean Nafarroan (bertze tokitan iduritsu) preso gehienak gizonezkoak izan, justiziarekin modu batera edo bertzera lotutako emakumeen kasuak ere izan ziren.

1684ko Gorteetan, Iruñean bizitza “lizuna” zuten emakumeentzako kartzela esparru berezi bat egotea komeni zela aurreikusi zen. Gorteek eman zuten azalpenetan adierazten zen sentsualitatearen bizio kutsakorra areagotu egin zela, eta “libreki dibertituta bizi ziren emakumei” ez zela nahikoa aldizka erabiltzen zen bitartekoa, hau da, erbesteratzea». Erbesteratze-zigorra aplikatzen zitzaien, baina ez zen arras eraginkorra, gehienak beren etxeetara itzultzen baitziren denbora gutxian.

Kartzela horrek La Galera (emakumeen galera) izena izango du. Horren barruan amaitzeko, Gorteek arau (probidentzia) batzuk ematen dituzte:
«Lehenik eta behin, kausa justifikatuta egotea “Libiako emakumeak” (lizunak, luguriosak) galeran bidali behar izatea, horiek ezagunak eta publikoki ezagunak izatea, eta hori epaileen erabaki zuhurraren mende geratuko da».

«Emakume enkubridorea edo kontakatiluei ehun zigorkada ezartzea Gorteek agintzen dute, eta ondoren Galerara eramatea. Eta amaitzeko, Gorteak aipatuko dute, baita ere Galeran amaitzeko arriskuan egone direla “emakume ezkongabe batzuk bezala, zerbitzatu nahi ez dutenak, eta beren gogora eta askatasunean gehiago bizi nahi dutenak, gela apartatuetan bakarrik bizi direnak, edo bertze emakume batekin batera, ez direna haien jabeak, ez eta haien ahaideak ere, Izeba-izenez baliatuz, edo itxurazko ahaideak direnak …»

XVI. mendeko kartzela (zati bat), 1909an bota baino lehentxeago. La Galera Kartzelaren goialdean zegoen. Argazkia pamplonahistorica.wordpress.com


1684ko Gorteek aurreikusitakoa ez zen gauzatu, ideia bakar batean geratzen naiz, baina Ondorengotza Gerraren amaierarekin (suzesioneko guerra) normaltasunara bueltatu eta 1722an Galeraren ideiarekin berrekin zuten. Baina sosa eskasia zela ta bertze afera batzuek zirela… ondarrian, 1743-1744ko Tuterako Gorteek azken bultzada emango diote kartzelaren eraikuntzari eta 1747ko abuzturako emakume bat zigorra betetzen ariko zen Galeran, eta 1748ko apirileaan bortz preso izango dira.

Proiektua abian jarri ondoren, kasu bereziki konplexu eta gatazkatsuak izan ziren, eta arazoa zen Gorteak azaldutako “probidentziak” betetzean, ulertzean edo interpretatzen zenean. Antonia de Maya-ren kasua bezala, Diputazioaren aurrean 1756ko uztailaren 23ko data zuen gutun batekin protesta egiten zuena, bere ustez hilaren 18an La Galeran behar ez bezala giltzapetu zutelako, San Ferminetako azken azokan haragi zati bat lapurtu izana leporatzen baitzioten, eta jakina zen Galeran “bizitza arineko emakume ezagunak” bakarrik sartu behar zirela”, beraz, esparrutik berehala irteteko eskatzen zuen Amaiurko Antoniak.

Erregeordeak, Andrés Maraver y Verak, erresumako epaile goren gisa, hilaren 27an erantzun zion, eta argitu zuen bere espetxeratzea ezkongabea izateagatik eta ijitoek bezaloa bizileku finkorik gabe bizitzeagatik izan zela, eta hasiera batean deserrira (erbestera) kondenatua izan zela eta, ondoren, Gorte Nagusiko alkate batek Galeran sartzea erabaki zuela.

Galeran preso zeuden emakumeen baldintzak gogorrak ziren. 1725. urtean, egunero libra eta erdi ogi (kilo erdi inguru) eta tarja bat (txanpon bat) ematea gomendatzen zen, baita ohea, argia, egurra, gatza eta ura ere. Era berean, alkateak eta agintariak limosnak eskatzera gonbidatzen zituzten, espetxearen gastuak ordaintzeko. Aukera bazen herriek beren errentetako limosnaren bat eman emtako Galerako, eta “arinkeria-delituagatik” ezarritako isunen diruak kartzelaren mantenuarako bideratuko zen.

Baina 1745ean Galeraren diziplina monjen eskuetan egonen da, eta hauek izango ziren atxilotuak zainduko zituztenak, ez zen faltako urteko jairik seinalatuenetan mezetara joateklo eta komulgatzeko obligazioa. Errege Kartzeletako alkaideak enkargatzen zuen presoentzako lanen bat bilatu eta kobratzea, komisio txiki baten truke, eta, era berean barruan iskanbilarik edo eskandalurik gertatuz gero alkaideak espetxeratuei zigorrak ezartzea obligazioa zuenm nehiz eta hortarak, diziplina hausten zenean, “El Ama” izeneko monja-direktorea zen alkaideak ezarritakoi zigorra betetzen arduratzen zena ( atxilotuari uztai bati lotuz edo zepo bat jarriz) .

Konbentzioko gerrak (1795-95), Frantziako tropa iraultzaileak Iruñetik gertu daudela, erreinuko organo ofizialak hiriburutik kanpo eramenen dira, eta bertzeak bertze La Galera lekutzea pentsatzen da. Baina elikagai falta orokorra, presoek jasan behar zuten zaintza eta Iruñetik ateratzeko zailtasunak nahikoa arrazoi dira emakume horietako batzuk aske uzteko eskatzeko. Aldundiak hamabi emakume aske uzteko eskatu dio Errege Kontseiluari, zigorra betetzen ari ziren hogeita bederatzi emakumeetatik. Gainerakoetatik, preso egondako urteak indultatu eta Nafarroako Erresumatik erbesteratu zitzaketela uste da.
Galerako emakume gehienak Nafarroako Erresuman bertan jaio dira. Badira Erronkarikoak, Iruñeakoak, Tafallakoak, Azkoien, Sesma, Artaxoa, Viana, Funes, Aóiz, Mendigorria, Corella eta doike, Baztangoak ere!

Emakume batzuk Nafarro ondok lekuetatik datoz; Alfaro, Tolosa eta Donostiatik. Urruti samar dauden bertze leku batzuti ere: Malaga, Toledo eta Segovia. Atxilotuetako ia erdiak ezkongabeak ziren, batzuk  berrerorleak (reinzidenteak) beren kondenetan. Hogeita bederatzi emakume horien espetxe-zigorrak bi eta hamar urte bitartekoak dira. Ama-alaba bat daude eta baita ere emakume kitu bat.

Azkenean, Galeran preso zeuden emakume guztientzako askatasuna dekretatu zen. Gerraren ondoren, kartzelak normaltasunez jarraitu zuen bere bizitza, baita Independentzia Gerran ere, 1851ko apirilean desagertu zen arte.

Sarrera hau egiteko erabilo den materiala.

«La Galera» de Pamplona: cárcel de mujeres en el reino de Navarra. JUAN JESÚS VIRTO IBÁÑEZ. Príncipe de Viana. Anejo, ISSN 1137-7054, Nº. 15, 1993.

Mujeres que la historia no nombró 2. Ma del Juncal Campo Guinea y cols. Ayuntamiento de Pamplona. 2005.

Gezurra dirudi arren, Madrilen ministro karguan denbora gehien iraun duen ministroa, baztandar bat izan da, hain zuzen ere Miguel Muskiz Elbetearra! hemezortzi urte eta bederatzi hilabetez Ogasun ministro eta bortz urtez Gerra ministro izan zena.

Muzkitztarrak Ultzamako Arraizen dute jatorria. Migelen aita, Pedro Muzkitz, Arraizen bataiatu zuten 1688ko ekainaren 2an, eta hemengo familia tipiko bateko bigarrena zenez (non seme zaharrenak etxea eta ia ondare guztia heredatzen zituen) Arraiztik atra eta Elbete herriko Catalina Goienetxe Ginkerrenarekin ezkondu zen, eta Elbete bertan finkatu zuten beren bizilekua. Bikote hontaz, 1719ko urtarrilaren 15ean, Elbeten jaio zen Miguel.

Nerabe zela, gurasoek Alacantera bidali zuten, Juan Goienetxe y Ginkirrena (Elvetea, 1689) amaren aldeko osabaren zaintzapean. Honek Estatuko Administrazioaren munduan sartu zion, Alacanteko Tabakoaren Errentaren administrazioan betetzen baitzituen bere eginkizunak.

Hamazazpi urte zituenean, Madrilen zegoen eta gorteko lehen lana, Torrenuevako markesaren burtsako morroiarena (pajea) izan zen, Torrenuevako markesa Ogasuneko estatu-idazkaria (ministroa) zen. Cabarrusek, (Baionako garaiko finantza gizon garranzitsua) Torrenuevari buruz erran zuen; ” bere ministerio laburran egindako gauz onena Elbeteko gazte horri emandako babesa izan da“. Harrezkero, hainbat ministroren itzalpean igotzen joan zen: Iturralde (Arizkun 1674-1741), Montenegro Berdeak, Campillo, Senatua, Valparaiso eta Esquilache. 1739an 5. ofizial izendatu zuten, 1748an 3. ofizial, 1754an Ogasuneko Idazkaritzako ofizial nagusi, eta 1766an Esquilache kargutik kendu eta gero ministro!. Guztira berrogeita bederatzi urte eman zituen Ogasun Ministerioan.

Miguel Múzquiz Goyeneche politikari eta aristokrata baztandarraren erretratua. Francisco Goya (wikipedia)

Ogasun ministro izendatu baino urtebete lehenago (1765), Karlos III.a erregeak bere alaba, Maria Luisa infanta, Leopoldo artxidukearekin (Austria inperialako enperadore izango zena) ezkontzera eramateko enkargua egin zion. Bederatzi ontziko eskuadra bat martxan jarri zen, “Rayo” itsasontzian infanta eta Elbetearra ontziratu ziren. Genovara iritsita, Austriako enperadoreen enbaxadoreari eman zion infanta. Itzuleran bertze printzesa bat ere ekarri zuen, baita ere Maria Luisa izenekoa baina hau Parmakoa! urte berean Karlos IV.a Koroaren oinordekoarekin ezkonduko zena.

Bidaia hartan Austriako Maria Teresa I.a enperatrizak berak “Villar de Ladrón” markes titulua eman zion Migel Musktzi.

1767an, Sierra Morenaren jendeztatzearen (birpopulaketa) errege-proiektua onartu zen, eta Miguel Múzkitzek gainbegiratu egin zuen. Egitasmoa Andaluziako Errege Bidean hutsik zeuden eremu handiak populaztea zen, bidea erabiltzen zuten pertsonen eta salgaien trafikoaren segurtasuna errazteko helburuarekin (batez ere bidelapurren arriskuena). Horretarako, Europa erdialdeko kolono katolikoak ekarri ziren, batez ere alemaniarrak, flandestarrak eta suitzarrak. Herri berriak eraiki ziren, horien artean Muzquia izenekoa, Miguel de Múzquizen omenez. Gaur egun herri hori Guarromán (Jaenen) du izena.

Baina Miguel Muzkitzen lanik handiena, zalantzarik gabe, 1782an Banco de San Carlos fundazioan izan zuen papera da, ondorengo Banco de España izango zena (Cabarrus eta Campomanesekin batera).

Bankua sozietate pribatu bat zen, bere akzioak zituzten erakunde eta subjektu partikularren jabetzakoa. Banku publikoa ez zen arren, Koroaren babesa zuen, eta estatuarekin harreman finantzario estuak zituen. Bere eginkizun nagusia Estatuarekiko zorrak islatzen zituzten benetako txartelak berehalako eskudiru bihurtzea zen.

1780an Gerra ministro izendatu zuten. Espainiako monarkia absolutuan lehen aldia izan zen zibil bati Gerrako Idazkaritza ematen zizaiola. Menorca berreskuratzean Ingalaterraren aurkako ekintza militarrei aurre egitea egokitu zitzaion, baita ere Gibraltarreko blokeoa, Aljeriarako espedizioan eta Floridako Estatu amerikarraren independentziako gerran.

Villar de Ladrón markesatuaz gain, 1783ko uztailaren 2an Errege Bulegoak sortutako Gausa konderria lortu zuen, Moresko  bizkonderri batera.

Miguel Muzkitzen armarria, Gausa Dorrea errota gotortuan, Sagunton (Valentzia). Argazkia wikipedia.

Ogasuneko Idazkaritzan egindako ibilbidea negozio pribatuekin uztartzen du. Fernando VI.a erregearentzako kontakto zuzena duenez, 1755ean etxeak, errotak eta ustiapen-eskubide esklusiboak dituzten lurrak erosiko du. Horrela, Valentzian eta Cuecan eraikinak eta lurrak erosi zituen. Gausan (Valencian) Saguntoko harresiaren azpian, errota bat eraikiarazten du. Errota horrek bizileku gisa ere egiten du eta armarria jartzen dio. 1775etik, Sagunton, Muzkitzen armarria (Baztango xakearekin) ageri da.

Olibadi, mahasti, lehor eta baratzeko nekazaritza-ustiategietara ere sartzen da, eta Albuferan arrozaren laborantza bultzatuko du.

1785eko urtarrilaren 21ean, Miguel Madrilen (El Pardon) zen du zen, 1749tik Maria Ignacia Clemente Leozyrekin ezkonduta zegoen, eta lau semen eta alaba baten aita izan zen.

Sarrera hau egiteko erabili den materiala

Miguel de Múzquiz y Goyeneche. Real Academia de la Historia webgunea.

Miguel Muzkitz. wikipedia.eus.

Muzquiz Goyeneche, Miguel de. Auñamendi Eusko Enziklopedia

Aita Donostiak 1913ko ekaineko Euskal Erria aldizkarian idatziko zuen: “Eladio Garcia maisuaren odol hotz eta erabakiari esker, ekidin egin zen hekatombe izugarri bat…” Albistea, Baztanen inoiz izan den hondamendirik handienean Elizondok 1913ko ekainaren 2an izandako uholde izugarriari buruzkoa zen. Bertan Elizondoko maisuaren ekintza miresgarria nabarmentzen zen; izan ere, bakarrik eta belaunera iristen zitzaizkion uren hartune bortitzaren aurrean, bere bizitza arriskuan jarriz, zenbait ikasle gerrikotik hartuz , izuaren eta oihuen artean salbatzea lortu zuen. Ikasleak bildu eta goiko solairura eraman zituen . Keinua, Euskal Erria aldizkariaz gain, Nafarroako eta estatuto prentsa ia guztietan agertu zen.

Eladio Garcia Martinez Faltzesen jaio zen, 1886ko otsailaren 18an eta magisteritza ikasi ondoren 1909tik Elizondoko maisua zen . Elizondoko maisu plazak oposizio bidez irabazi zuen eta 825 pezetako soldata jasotzen zuen. Maixu bezala 1917 arte egon zen, Nafarroako Lehen Irakaskuntzako ikuskatzaile (inspektorea) izendatu zuten arte. Elizondon Eladio, bere emazte Simona Serrano eta bere famila Kuartelekoetxean bizi ziren, Kuartezelaiko etxea eta eskola (gaur egun Baztan Ikastola dena). 1917an bere seme Rafael jaio zen baina 1918an espainar gripearen ondorioz bere bi alaba 3 eta 5 urtetakoak) bi egunetan jarraian galdu zituen.

Eladio García, hegazkin bat “pilotatzen”. Argazkia José Mari Sanz, Falces. Diario de Noticias web gunetik hartua.

Eladiok hezkuntza modernoaren aurrelaria, eta eskola aurrerapenean eragina izan zuen. Hasiera-hasieratik, irakaskuntza ikasten eta modernizatzen saiatu zen, eta, bertzeak bertze, eduki pedagogikoko hainbat lan, liburu eta eskuliburu argitaratu zituen, eskolan aplikatzeko. 1919an argitaratu zuen bere lehen liburua, « La Cartilla de las Navas de Tolosa», eta ondoren: Metodología de la Geometría, una Historia de EspañaLa enseñanza de la Historia en la Escuela primariaPreparación y ejecución del trabajo escolar eta  Concepción Arenal y la Educación, El cálculo y la medida en el primer grado de la escuela Decroly (1934)

Bere ibilbideak irakaskuntza Europako estandarren arabera eguneratzeko kezka islatzen du. “Hezkuntza morala zentzu kritikoaren eta askatasunaren esperientzia eta praktika mailakatuaren bidez lortu behar da, autoritatea inposatu gabea”, erranen du Iruñean 1920an Eusko Ikaskuntzaren II. Kongresuan. Eta Irakasletzari dagokionez, maisu-maistrak prestatzeko bertze herrialde batzueen (Alemania, Suitza,Ingalaterra) eredua jarraitzeko erranen du eta Eusko Ikaskuntzaren beka jasoko du, Frantziako eta Belgikako irakaskuntzari buruzko azterlan bat egiteko.

1027an, Martin Urrutia Ezkurra ongileak Oronozen sustatutako San Martín (mutilentzat) eta Nuestra Señora del Carmen (neskentzat) ikastetxeak sortzen lagundu zuen. Erten denez, Eladio Garcíak bikotea konbentzitu zuen Oronozen ikastetxeak eraikitzeko, lehenengo ideia Bizkaian (Carrmnen hangoa zen) eraikitzea baitzen.

1929an Faltzesen (bere jaioterrian) omendua izan zen eta seme kutun izendatu zuten (Faltzesko eskolak bere izena darama). Omenaldiaren ondoren Madrilera joan zen Madrilgo eta gerorago Estatuko irakasleen ikuskatzaile izateko.

Kargu horiek Primo de Riveraren diktaduraren amaieran eta II. errepublika osoan izan zituen. 1936ko estatu-kolpearen ondoren kargu hoietatik dimititu zuen eta gerra amaitu ondoren Errepublikan egindako lanagatik, espedientea ireki eta gaitasungabetu (inhabilitatu) zuten. Baina laster (1941) desgaituko zuten, ez baitzen erregimen berriaren “etsaia”, politikoki alderdi mauristako kide izan baitzen (kontserbadoreak) eta bere seme Rafael falangista nafarra ezaguna zen ( 1936ko altxamendu militarrean Nafarroan protagonismo zuzena izan zuen)

Rafael García Serrano.

Rafael Garzia Serrano 1917ko otsailaren 11an jaio zen eta bere biografian Iruñan jaio zela patu arren garai hartan gurasoak Elizondon bizi ziren.

18 urtekin, Madrilgo Unibertsitatean Filosofia eta Letretako ikaslea zela, Falange Españolan sartu zen 1934ko urtarrilean eta gerraurreko argitalpen falangistekin kolaboratu zuen.

Gerra Zibilaren hasieran, Iruñean matxinatutako indarrekin bat egin zuen, Emilio Mola jeneralaren aginduetara, Nafarroako hiriburuaren okupazioan parte hartuz. Kazetari, zutabegile edo zuzendari gisa lan egin zuen hainbat argitalpen falangistatan, hala nola Arriba España, Jerarquía, Arriba (Falangeko organo ofiziala zena zuzendaria izan zen) 7 Flechas astekarian (guztiak Mugimenduko prentsakoak).

Gerra Zibila gai nagusi zuen hainbat eleberriren eta bidaia-kroniken egilea izan zen eta José Antonio Primo de Rivera literatura saria lortu zuen. Rafael García Serranoren estiloa zuzen definitu da , «Bronkoa eta kastizoa». Baita ere García Serranok, filmen gidoiak idatzi zituen, tartean bere eleberrian oinarritutako La fiel infantería (1960). Gainera,  Ronda española (1952);  La patrulla (1954)  Los económicamente débiles;  La casa de la Troya (1959); Tú y yo somos tres (1961), El marino de los puños de oro (1968) eta A la Legión le gustan las mujeres (…y a las mujeres les gusta la Legión) (1976) filmenak ere idatzi zituen.

Madrilen hil zen, 1988ko urriaren 12an, eta zazpi seme-alabaren aita izan zen; horien artean Eduardo García Serrano esatari eta kazetaria dago.

Elizondoko maisu oroituaren biloba Madrilen jaio zen, 1956ko martxoaren 7an, eta kazetari gisa Grupo Intereconomía taldean egon da.

Eduardo Garcías La Gacetan idatzi du eta Intereconomía Televisión-en El gato al agua, Noticias Intereconomia-n kolaboratu du eta Radio Interconomian tertuliakide izan da. Eskuin muturrarekin lotuta (ideologia falangistako pertsona gisa definitzen du bere burua) García Serranok hainbat gertakari polemikoren protagonista izan da hedabideetan egin dituen hitzaldietan. 2006ko ekainean, «vieja Marikona» gisa kalifikatu zuen Antonio Gala idazlea, terrorismoaren biktimei buruzko artikulu bati erantzunez. Antzeko ildo batean, 2006an ere, «Marikoi» gisa definitu zuen Pedro Zerolo politikari sozialista, 2010eko ekainean, Intereconomía TV El gato al agua programan, «Guarra, puerca, zorra» deitu zion Marina Geli Kataluniako Generalitateko orduko Osasun sailburuari. Gertakari horiengatik, katearekin batera, Madrilgo 20 zenbakiko zigor-arloko epaitegiak 21.000 euro ordaintzera kondenatu zuen, irain larrien delitu batengatik. 2016an “puta y malfollada” erran zion Anna Gabriel CUPeko bozeramaileari, eta Txapoteren neskalagunari etakidearen epaiketan zela ‘puta nazkagarria‘ deitu zion…

Hau guztia kazetari katoliko (horrela definitu izan da behin baino gehiagotan) eta Elizondorekin nolabaiteko harreman urruna duen baten ahotik atraiak.

Eladio García Martínez, el maestro de Elizondo. Diario de Noticias. Lander Santamaria. 2020.

Rafael García Serrano. Real Academia de la Historia.

Rafael García Serrano. Wikipedia.eus

Eduardo García Serrano. Wikipedia.es

https://books.google.es/books?

Makiak ez zirenen erasoa

1944ko abuztuaren 19an Aliatuek alemanek okupatuta zuten Paris hiria askatu zutenetik, Francok eta bere Estatu Nagusiak Frantziatik eginiko inbasio aliaturen bat aurreikusten zuten.

Parisen sartu zen lehenengoko ibilgailu blindatua Gernika izena zuen, askatzailen artean Espainiako eta Euskal Herriko errepublikano erbesteratuek zeuden.

Jesus Monzón (Iruñea), PCEko gizon indartsua Frantzian eta Frantzia okupatuan errepublikano espainiarren erresistentzia zuzendu zuena, nazien aurkako erresistentziako gerrillarien arrakastaz fidaturik, Pirinioak zeharkatuz Espainia inbaditu zitekeela uste zuen.

Grafitia, Sallent de Llobregateko horma batean, makiak gogora ekarriz (Wikipedia).

Inbasioa prestatzeko, gerrillariak, Espainiako Gerra Zibileko eta Frantziako erresistentziako 13 000 beterano inguru, Foix eta Toulouseko erreklutamendu-guneetara joan ziren; horien artean, 4.000n – 7000 (según nork) boluntarioak aurkeztu ziren operazioan parte hartzeko. Operazioaren zuzendaria Vicente López Tovar koronela izan zen, Herri Armada Errepublikanoko eta Frantziako Erresistentziako beteranoa.

Espainiako Errekonkista Operazioan parte hartu behar zuten gizon gehienak errepublikar erbesteratuak ziren, frantziako maki taldetan ibilitakoak, eta Frantziako hegoaldeko departamenduetako zati handi baten okupazio alemaniarraren askapenaren protagonista nagusiak izan zirenak.

Gerrillari hauek nahiko ongi antolatutak zeuden, experientzia zeukaten eta aliatuak zerbait prestatu diete, azken hauek utzitako armekin armatuak daude (ez sobera). Iparraldeko Pau hiria biltzeko eta Espainian sartzeko aukeratu zuten

Estrategia Pirinioetako muga osoan zehar eraso batzuk egitea zen, eta Aran Haranean zehar eraso nagusi bat egitea, non behin-behinean gobernu bat ezarriko zen.

Aran haranaren inbasioa baino lehen, Urria 3ren gauen, bi talde handi sartzen dira Nafarroan: bat 300 gizonekin Erronkarin ( 522. Brigada) eta bertze bat 200 gizonekin Esterenzubin (54. Brigada). Makiak ere talde txikiagoetan sartzen dira, mendebalderantz joateko asmoz, gure eskualdera.

Baztanen, ondo prestatutako ejertzito frankista zain daukate. Baztango muga 1939 eta 1940 urteetan lan bataionetako errepublikar presoak ereikitako bunkerrak basbesten dute. Baita ere Otsondotik Beraraino errepidearen alboetan metrailadoreen habiak daude, hoietako baten bat bunker anti-tankea omen da.
Otsondoko bunkerrak “Organización Defensiva 6” izena dute Erratzukoak berriz OD7.

Victor Bikuña Agrupacio de Guerrilleros
de Euskadi
10.brigadako buruzagia

Baztanen; zapadoren 5. batailoia, Sizilia eta Amerika erregimentuetako ingeniarien unitateak eta Alfambra Dragoi Taldea, (ibilgailu blindatuekin). Gainera, Juan Villanueva errekete-kapitainaren agindupean zeuden 900 boluntario inguru sei destakamendutan banatzen ziren, eskualdean Ulzama-Basaburua, Donozteben-Bertizaran, eta Bortzirian zeuden.

Mugako goarnizioaren zatirik handiena errepublikar gudari ohiek osatzen zuten ( kartzeletatik eta preso batailoietatik igaro ondoren, garaitu zieten ejertzitoan zigorra onik betetzen zutenak) eta ordezko soldaduek,

Egoera zail hartan soldadutza egitea egokitu zitzaion gipuzkoar kinto batek gogoratzen du “Maquis. La guerrilla vasca 1938-62” liburuan

Baztango haranean nengoen, Ia gauero tiroketak izaten ziren, nerbio asko zegoelako. Azienda eta mugitzen zen guztia tirokatzen genuen.

Eta hala zen, urriko egun batean Mugairen zegoen guarnizioa, Reparazea eta Bertizko jauregiaren inguruan maki-talde bat ikusi zelako Bertizera joateko deituak izan ziren. Soldaduak Reparazeako zubian barrikada bat egin ondoren, Mugaireko zubitik (Zokozar) jauregiko lorategian sartu ziren, eta makiak ezkutatuta zeudela uste zutenez tiroka hasi ziren zuhaixken eta sasien atzean mugitzen zen guztiaren aurka; etsaiak akabatu ondoren ikustera joan zirenean, lau anka zituztela eta kurrinka egiten zotela konturatu ziren. Zerri talde hau hiltzen zuten biztartean jauregiko nagusia eta etxeko langileak sotoan ezkutatu zeuden.

Urriaren erdialdera, Makien 10., 27. eta 35. brigadek muga zeharkatu zuten Hendaia eta Donibane Garaziarteko sektoretik, baina armadaren eta guardia zibilaren oposizio gogorra aurkitu zuten, eta 35. brigada bi egunera erretiratu zen; 10. eta 27. brigadek, berriz, Saratik sartzea lortu zuten zortzi egun iraun ondoren eta baja aunitz jasanda eskualdetik sakabanatu ziren.

Hilaren 22an,  522ª Brigadako hamabi gerrillari atxilotuko dituzte Baztanen, 23an 10. brigadakoak Igantziko bentetan izandako borroketan, 5 gerrillari hilko dira. Gerrillari horietako bat kanalera erorita hil zen, bertze bat lur jota erori zen ibaian Minasko zubitik zeharkatzen saiatzean eta bertze 3 makiak Landanetxe baserrian hil ziren.

Egun batzuk lehenago, 18an, hiru maki harrapatu zituzten XIX. Amerikako soldaduek Velateko portuan. Hiru horiek 54 brigadakoak ziren, urriaren hasieran Esterenzubitik sartu zirenetakoak.

Azken erasoaldia 30ean izan zen, Bentartetik (Erroibar) 300 gerrillari Ultzamako haranera sartu zirenean, eta infanteriako tropek atzera bota zituztenean.

Nafarroan, borroka iparraldean izan zen, eta arras eguraldi txarrarekin garatu zen. Elurrak, lainoak, hotzak eta euriak makien mugimenduak mugatu zituzten, eta frankistek, herritarrek laguntzakin, ibietan, pasabideetan eta zubietan itxaroten zuten. Goseak, baliabide eta informazio ezak, biztanleriaren harrera hotzak eta etsaiaren nagusitasun numerikoak inbasioa gaitzetsi zuten. Hilabete batean, Armadak 17 hildako izan zituen, 3 Polizia Armatuak eta 3 Guardia Zibilak. Zaurituak askoz gehiago izan ziren, eta presoak bi gehiago.

Ez dira ezagutzen gerrillarien baja zehatzak, baina hildakoak 50 baino gehiago izan ziren, eta harrapatutakoak ehun baino gehiago.

Aizkolegiko jauregitxoa. Argazkia Pello San Millan

P.D.1

Amerika erregimentuetako ingeniarien mandoak Aizkolegiko jauregia daukate erresidentzia. Urte haietan, militarrak jauegian zirenean, Aizkolegi jauregiko sukaldea erre izan zen. Sutea sukaldetik atra eta jauregi ederraren zati bat erre zen, sute horren ondorioz jauregia za zen gehiago erabili (kompotzea garestia bai zen) eta pixkanaka pixkanak ondatuz joan da gaur egun daukan itxura arte.

Sarrera hau egiteko erabili den materiala

“Maquis. La guerrilla vasca 1938-62”. Mikel Rodrigez. Txalaparta.

Arango haranaren inbasioa”. wikipedia.eus

Octubre de 1944. ¿España invade a Francia?. El grancapitan.com forofa

FOTOTEKA

10. Brigada. “Maquis. La guerrilla vasca 1938-62”. Mikel Rodrigez. Txalaparta.
“Maquis. La guerrilla vasca 1938-62”. Mikel Rodrigez. Txalaparta.

Comodoro Rivadavia Chubut probintziako hiririk jendetsuena da eta Argentinako Escalante departamenduko burua. Patagoniaren ekialdeko erdialdean dago, biztanleria 325.667koa da eta Argentinako Patagoniako hiririk garrantzitsuenetako bat da.

1901eko otsailaren 23an fundatu zuten eta 1907tik aurrera egin zuen, ur bila zebiltzan zulaketek petrolioa aurkitu zutenean. Urte batzuk geroago, 20ko hamarkadan (1923), Comodoro Rivadaviako Euskal Etxea sortu zen.

Comodoro Rivadavia. Argazkia civitalis.com

Euskal etxeak edo eusko etxeak euskal diasporako euskal herritarrak biltzeko zentroak dira, batez ere kultur helburuak dituztenak: euskara eta dantza ikastaroetatik mus txapelketetaraino, bertzeak bertze.

Munduan zehar 150 euskal etxetik gora dago, gehienak Argentinan daude (62 etxe) eta Comodoroko Euskal Etxea Patagoniako zaharrena da eta datorren urtean 100 urte beteko ditu, bere mendeurrena izango da!

Euskal Etxeko lehen urteetan, bilerak hiriaren erdigunean dauden Vasconia eta Vascongada Hoteletan egin ziren. Eraikin propioa izateko proiektua 80ko hamarkadan zehaztu zen.

Gaur egun, elkarteak 200 kide ditu eta baita ere eraikin propio. Euskal Etxea, gutxi gorabehera 600 m2 ditu eraikita, eta bertan, Konfiteri bat, Pilotaleku bat (Trinketea), Aldagelak, Liburutegia, Gazteentzako Aretoa eta Quincho (jaialdietarako aretoa) bat dute. Horrez gain, “Lagun artean” abesbatza eta “Haitze dantzariak” dantza taldea ere dute.

Berriki (2021ko abenduan) Patagoniako Euskal etxe honek Zuzendaritza Batzordea berritu eta partaideen izenak adierazi dituzte. Orain arteko lehendakari Hector Baztan-ek Maite Baztan-i pasatu die lekukoa eta honen lan taldean Baztan abizena duten batzuk (kuadrilla) daude;

Maite eta Santi Batan, Comodoro Riadabiako Euskal Etxeko lehendakarfia eta lehendakariordea. Argazkia Euskal Eyxdeko fazebuketik hartua.

-Lehendakaria: Maite Baztan
-Lehendakariordea: Santiago Baztan
-Idazkariordea: Norman Baztan

-Batzordekide titularrak: Ignacio Baztan, (bertze batzuekin batera)
-Batzordekide ordezkoak: Wanda Bazan
-Kontu ikuskatzaileak: Héctor Baztan, (bertze batzuekin batera).

Zuzendaritza batzordeko kiden izenetan “Baztan” abizena kopurua ikusita, Comodoreon abizen komuna dela dirudien arren, euskaldunen presentzia ez da oso handia hirian eta “Baztandarrak” familia berakoak dira (badira Santa Cruzetik etorritako bertze “Baztan” batzuk Comodoron baina ez dute zerikusirik “Euskal Etxearekin”.
Hiriaren jatorria galestar kolonoetan dago, gero hegoafrikar kolonoen etorreran (Boerren Gerraren ondorengo “Bidai-Handitik” babestu zirenak)… baina, batez ere, lehen petrolio-hobiaren agerpenarekin, 19097ko abenduaren 13an Komodoron Argentinako lehen petrolio putzua sortatu zen. Baina 50eko hamarkadan “petrolioaren booma” eman zen eta Comodoron jauzi kuantitatibo bat egin zen industrian, hiri-garapenean, eta biztanleria bikoiztu egin zen.
Hamarkada horretan (1954), “Baztandarrak” iritsi ziren Comodorora, eta horietako bat 16 urtereko Antoniok, bere lurraldekin bat egiten zuen leku edo toki baten bila zebilenak, Euskal Etxea aurkitu zuen.

Harrezkero, “Baztan” guztiek elkartearekin inplikatu ziren eta Euskal Etxeko funtzionamenduan parte hartu zuten.. 1996tik “Baztandarrak” dira euskal etxe horren zuzendaritza eta gidaritza eramaten dutenak. Adibide gise, aurreko 3 presidenteak Alejandro, Antonio eta Hector Baztan anaiak izan ziren, gaur egungo zuzendariaren (Maite Baztan) osabak.

Antonio Bartzelonan jaio bazen ere, eta Hector Arjentinan, bi anaia nagusiak eta haien gurasoak Kasedakoak dira (Nafarroa).
Kasedan eta Sanguesa inguruan “Baztan” abizena nahiko arrunta da eta aurreko mendeetako Tokio dokumentuetan (apeoa, eskariak, isunak…) Baztan batzik agertzen dira.

P.D. Baztan, Nafarroako harana eta abizena izateaz gain, ere Erdi Aroko izena da. Malerrekako (Nafarroa) dokumentazioan, adibidez, Maribaztan izen femeninoa dokumentatzen da (euskaltzaindia).

Maite Baztan buru, 2023an ospatuko duen Mendeurreneko programari so hasiko da Comodoro Rivadaviako Euskal Etxea. euskalkultura.eus. 2021-12-10.

Asociación Euskal Echea S. M. Comodoro Rivadaviako webgunea.

wikipedia. Comodoro Rivadavia wikia

wikipedia. Euskal Etxeak wikia.

FOTOTEKA

modero Rivadabiako euskal etxea. Argazkia Google maps
Haize Dantzariak-o dantzariak Argazkia fazebook
Lagun Artean Abesbatza. Argazkia Asociación Euskal Echea S. M. bloga

Txondorra sariak Olentzeroren Lagunen Elkarteak, Iruñeko Udalaren eta Nafarroako Gobernuaren laguntzarekin sustatzen dituen sariak dira. Sari hauek pertsona edo erakunde bat bere lanarekin kultura herrikoia eta tradizionala zaintzen eta garatzen dutenei saritzen du.

Sari honen zazpigarren edizioan (2021) Cesáreo Soule Arizkungo harginari eman zioten, bere lan artistikoagatik eta Done Jakue Bidearen garapenari egindako ekarpenagatik. Sariak, Cesáreo Souleren ibilbidea, bokazioa eta lana aitortzeaz gain, artisautza, oro har, eta artisauak, bereziki, aintzat hartzen ditu.

Cesáreo Soule Elizondo Arizkun 1948an jaio zen. Familia Iparraldekoa da jatorriz, baina bere gurasoak Bautista (1912) eta ama Eulalia (1920) Baztanen jaio ziren. Aita kontratista gisa aritu zen eraikuntzan, eta harriaren artisau ezaguna izan zen, bere jardueran behar zituen material horretako elementu guztiak egiten espezializatua. Hirurogeita hamar urterekin hasi zen tailu artistikoak egiten, honen aita Juan Soule, ere harria lantzen omen zuen.

Cesareo Soule. Argazkia marmolessoule.com

Cesáreo aitaren enpresan hasi zen lanean eta txikitatik ezagutu zituen hargintzaren lana. Hargintzarako eta sorkuntza artistikorako bokazioa erakutsi zuen beti eta hasieran Igeltsero gisa lan egin arren, 29 urterekin utzi eta hargintza artistikoan edo harrizko eskulturan profesionalki aritzea erabaki zuen.

Cesáreo Soulek enkarguz egiten du lan, batez ere, hiribilduen eta etxeen fatxadak jartzeko armarriak, hilerrietarako disko-formako hilarriak (estekak) eta hilarriak, oroimenezko etxe edo hilarrien idazkunak eta bertze pieza txiki batzuk eginez.

Saria hautatzeko argudioen artean, harri-zizelketan egindako lan artistikoaz gain, Donejakue bidearekin eta mugarrien eraikuntzarekin duen harreman pertsonalean eta bere museo etnografikoan ere oinarritu dira.

Elementu etnografikoak dituen museo ttipia etxeko behealdean du eta material fosilak, txanponak, armak, lanabesak eta bertzelako objektuak, baita bere obra adierazgarrienak ikusgai daude. Ikastetxeek eta partikularrek museo txiki hori bisitatu ohi dute. Baita ere bere hainbat lanek hainbat sari jaso dituzte eskultura lehiaketetan.

Ezkondua eta bi semerekin (Albaro eta Biktor)harria lantzen dutenak, aitaren eta Soule familiaren lanbidea jarraituko da.
2015ean, Txondorra seria lehen aldiz eman zen, eta 2019an bertze baztandar batek jaso izan zuen, Elizondoko Gabriel Imbuluzketa kazetariak hain zuzen.

ostras hau egiteko erabili den materiala;

El cantero Cesáreo Soule recibe el séptimo premio Txondorra.www.europapress.es

Un artesano escultor. www.gipuzkoa.eu

FOTOTEKA:

Argazkia Iruñako Udala
Argazkia www.europapress.es