Feeds:
Bidalketak
Iruzkinak

Lecaros (grafitoa).

1875, Egipto, Abu Simbeleko Ramsesen templuan garai hoitako mendebaldeko bidaiari bat, zinzela hartuz bere abizena karearrian zinzelatuko du. Ohitura hau nomala zen XIX mendeko bidairietan, templua mende hasieran aurkitua izan zen ( basamortutako areas estalita zegoen)  eta aintzinako gekotarren izenen grafitoak zeudenez, bidairi berriak kopiatu eta bere izenak jartzen hai sirena ere.

Gaur egun, Asuandik hirurehun kilometro ingurura, bere jatorrizko kokapenetik gertu (Abu Simbel templo multzoa 1964an lekuz aldatu zen), turista baztandar bati, hoietako grafito batek bertzetatik nabarmentzen du, agertzen den izena Baztango herri batena da, (gutti gora behera)….LECAROS eta data 1875.

605787-ancient-graffiti-at-abu-simbel-egypt

Nor zen bidaiaria, zerikusia dauka Baztanekin?…XIX.mendeko bidaiari erromantiko ta egiptotzailea Jose Luis Lecaros  Bikuña txiletarra zen eta bai, zerikusia zeukan baztanekin, bere aitatxiren aitetxia baztandarra zen, Juan Jose Lekaros Egozkue, Zigako Egozkue jauregiko semea.

Juan Jose 1665ko martxoaren 22an Zigan jaio zen eta Pedro Lekaros (Narbartekoa) eta Maria Marta Egozkue Jauregi (Egozkueko nausien alaba) laugarren semea zen. Anai zaharra leinu etxeko nagusia geldituata Juan Jose militarra egin zen ( bertze anai bat kaputxinoa zen). Soldado gise Peruko kostan piraten kontra borrokatuko du eta 1692an Txilera bidaliko diote. 1700 kapitaina da baina laister merkatari bezala ezarriko da Santiagon. 1694am Juan Maria de Ovallerekin ezkonduko da eta bortz seme alaba izanen dute.

Horietako bat Alonso Lecaros Ovalle izanen da, urte pilez Santiagoko alkatea izanen dena, baita ere epailea, korregidorea “justicia mayor”…1767 bere esklabu beltza(gineatarra) Antonio de Lecaros erailko dio. Alonso eta bere emaztea Maria Josefa de Rojas sorti seme alaba izan zuten.

Alonsoren seme nagusia Jose Antonio Lekaros Rojas,  1732ko martzxoaren 16aan jaio zen, abokatua izan zen eta Maria Rosa Alkalderekin lau seme izan zuen, hirugarrena Manuel Jose lekaros Alcalde (1769ko martxoaren 26an) hasieratik gerora Txileren independentziaara eramango zuen prozesuan ibilikoda; 1810ko “cabildo abierto-an” parte hartu zuen (Cabildo Abiertoak hegoamerikakko hirietako batzarre antzekoak ziren, baian ez ziren hain irekiak zeren eta hiriko biztanle boteresuak parte hartzen zaten kanpoan utziz; kreoleoak (kriolloak), behartsuak, indigenak, esklabuak, mestizuak eta emakumeak)

LecarosAlcalde,JoseManuel-GildeCastro1814-www.puc.cl

Jose Manuel Lecaros Alcalde. Margot Gil De Castro 1814

eta 1811ko Buenos Aireseko juntaren atxikimendua siñatu zuen, baita ere Txileko lehenego congresso diputadua (suplentea) izanenen zen. Hemedik aintzin Lekaros famila Txileko (Errazuritarrak bezala) famili boteresuenetako bat izanen da. 

Jose Manuel, Maria Mercedes Alkalderekin  14 seme alaba izan zuten hoien artean Ramon Lecaros Alkalde (Juana Bikuñarekin ezkondua) bidaiariaren aita izando zena. Jose Luis Lekaros Bikuña 1852 jaio zen Santiagon eta 1i anai-arreba izan zuten.

Jose Luis Egipto bidaietaz hainbat pieza ekarri zuen eta gaur gun baten bat Txileko Historiako museo nazionalan daude. Gure protagonista lau seme alaba izan zuen, gaztena Marta Lekaros Campino izan zen bakarra familia izanen duena eta ondoren bere bere ondokoak Lekaros abizena ez dute ermango baina ikusi dugunuez belanaudiz belaunaldiz hainbat seme izan zutenez, bai “patria nuevan” (independentzia garaian) errepublikan, diktadura militarran eta demoktazian Lekarostar baten bat botere inguruan ibili da, Gauur gun Lekarostarren adar bat (Lekaros-menendez) Txileko aberatsenetakoak dira, bere empresekin; elikagaiak, arrantza…eta bertze arlo “primarioak” kontrolatzen dute.

Bertze aldetik bada bertze adar bat “El clan Lekaros” ezagutzen dena, XX. mende hasieratik eta gaur gun artio Jazz inguruan ibilitako hiru belaunaldiko  muikariak osatzen dute.

Post hau egiteko erabili den materiala:

Geonologia Familia Lekaros. Recopilación Mauricio Pilleux Cepeda.

Wikipedia; Abu Simbel, Txileko independentzia…

Jose Antonio Lecaros Rogas Biografia.

Diccionaro Histórico biográfico del Valle De Baztan“  (2002) . Agustin Otondo Dufurrena.

 

 

J

 

Advertisements

Iraila 15an, ikasturtea hasi bezain fite, Baztan Ikastolaren Haur Hezkutzako eraikinaren inaugurazioa izan zen. 2015. urtean, Hamabortz Ama Bat! lelopean egindako Nafarroa Oinez bestan lortutako etekinei esker guztiz zaharberritua izan da eraikina.

Eraikina, Beheko ikastola, Parkeko ikastola, “del yerbin” edo Kuartelekozelaiako ikastola bezala zautzen da. Toponimia aldetik Ikastola dagon toki eta eremu hori Kuartelekozlaia da. Izen hori  datorzkio, ikastola aurretik, eskola munizipala eta nazionala izan aurretik…han, zelai hartan, ibaiaren ondean , XX. mundearen hasiera aritio kuartel haundi bat zegoelakoz. Kuartela, lehenik armada gubernamentalaren Cuartel General bihurtuko zen eta gero,1912ko Irailaren 30artio, eraikina erre izan zen artio, karabineroen eta guardia zibilen kuartela, izan zen.

Baina? lau pisuko eraiki haundi, karratua eta barruan larrain bat zeukana beti kuartela izan zen? Kuartela lehenego gerrate karlistaren ondoren bihurtzen da, Karlistada amaituta (1833-1840) Armada gubernamentalak, militarrak, karabineroak eta guardia zibilak barne kuartel gise erabiliko du.

Gerra hontan, badakigu kuartela karabineroen eskuetan dagola , 1873an Elizondoko Coronel de Carabineros Tejadak jaunak, luzetasun ezberdineko hainbat tantai, zutoi, itzeak, morteroa, zaretoak… kuartela gotortzeko eskatzen ditu. Uztailaren 16an aipatzen du Elizondoko lanak arront aitzinatuak direla  eta Elizondo “villa” ereki bat izan arren  pres dagola erasoak jasatzeko. Pentsatzekoa da Lehenengo karlistadan bezala , kuartela aparte, Elizondoko herria harresi batekin?babesten ari dela. Momentu hortan Elizondon  Telegrafosko  4. conpañia (Ingenieroak) daude eta hauek babesten bere karabineroak eta Guardia Zibilaz gain  prinzipearen bi konpañia (Infantería) eta 50 boluntarioak daude (Pensatzen da kuartelaz gain armada gubernamentala ere udaltxea gotorlekutua duela zeren garai hauentan udaletxea, Mitxelenea etxera (Virjilio zapatadenda) eraman izan da. Abuztuaren 7an Tejada “columna” Elizondo (Doneztebe, Sunbilla) utziko du eta Iruñara Joanne dira (.Liberal-errepublikar ejerzitua gerra egonkortu zelarik bakarrik hiri haundietan mantendu ziren).

Bitxikeri bezala erten da gubernamentalak alde egin zutenean ingeniro batek harri batean idatzita uzti zuela “El Gobierno de la Nacionalidad en testimonio de amistad, regala este fuerte y El Valle del Baztan a los Carlistas“. Liberalak alde bezain fite bi batailon karlista kuartela okupatu zuten…

Lehengo karlistadan, lau pisuko eraiki haundi, karratua eta barruan larrain bat zeukana…gotorlekua “el Fuerte” bezala zautzen da. Gerra hortan Cristiniano eta Karlisten eskuetatik hainbat aldiz pasten da.

1834ko abuztuaren 7an Elizondo Cristinianoen eskuetan gelditzen da. (Karlistak bere erregenahiarekin uztailan alde egin dute).  Elizondo defenditu behar dela argi dute eta horretarako kaxerna edo  Miserikordia eraikina aprobetxatzen dute.  Gerra baino lehen  lau sorailuko eraikina Miserikordia izan zen, baita ere kaxerna belala ezagutzen da zeren, frantzesadetan  frantsak “caserne” (Kuartela frantsaz) erabili zuten. Eraikina bikaina zen gotorlekuaz bat izateko, altéra, parental gogorrak… soilik zerbait konpondu eta txukundi beharko zen. Konponketetan aritu ondoren gotorlekua pres dago 500 soldadu babesteko, baita ere hiru kañon ditu alde guztietara mugitzen direnak, foso bat, enpalizada ta guzti eta lehio ttikiak (arpillerak) tiro egiteko. Eraikina Baztan ibaia ondoan dago, bertze aldean pare parean,  zubitik pastuz (1913ko uholdeak eraman zuna eta garai haletant Kuarteleko subis bezala ezagutzen zena) Domingonea etxea dago, harrizko etxe ederra eta haundia, etxe hori ere gotortuko dute eta horrela Elizondoko sarrera babestuko zuten.

El Fuerterekin Elizondoko errege-bidea kontrolatzen dute, karlista inguruan jaun ta jabe baina Elizondo bere eskutik kanpo dago!..Ta Elizondoko asedioa eta blokeoa hasiko da!  denetara zortzi hilabetetan zortzi setio izanen dira…eta hori aparte gotorlekuaz daudenek kolera izurritea bat izanen dute. Gotorlekuan 44 soldadu koleraz hilko dira. Batzuk Elizondoko kanposantuan lurperatuak izan ziren bertze batzuk sitioa zela ta, gauean ixilpean lehioak ireki eta ibaira botatzen zuten gorpuak. Badirudi izurritea gotoorlekuan gogor egin zula, zeren hasieran hildako gorpuak fosora botatzen zuten eta han usteltzen ziren, airea kiratsaz betetzen.

Asedioak 1835artio fusilen tiroz izan ziren, baina Otsailatik Sagastibeltza generalak kañonak izaen ditu eta Bordaxuritik “fuertea” eta Elizondo berbera bonbardeatuko du. Eskerrak Espoz y Mina jeneral nagusia laister Baztandik agertuko dela eta bi alditan (bat porrot haundi bat ondoren) gotorlekuko eta Elizondoko liberalak askatuko ditu.

Maiatzak 22  Oraá jeneral liberalak (Baztan nagusi) gotorlekua uzteko eta Iruñara bueltatzeko  agindua jasanen du Maiatzan 25an Elizondoko gotorlrkutik Elizondo, Doneztebe eta Urdazubikoa gotorlekutan zeuden material eta gauza guziekin (armak, munizioneak, janaria… ) konboi bat atratzen da.

Gotorlekua  Elizondoko Gobernadorearen (Ramon Zugarramurdi Arizkundarra) esku gelditzen da. Oráa joan zenetik, edo obe errana, material guzie eraman zutenetik, Elizondoko liberalak munizio eta janari exkaxa dute gotorlekuan. Zugarramurdi Elizondoko gobernadorea eta Ttiradores de Isabelen generala (Nafarroako diputazioko ejerzitoa) eta Urbanoak gotorlekutik ihes eginen dute (karlistak bertakoak errenditu arren viltzen zituzten), gotorlekua soldadu erregularretan gelditzen da hauek ekainaren 5arte mantengo dute gotorlekua…Hortik aintzin “el fuerte” gerra amaitu artio Karlisten eskuetan egonen da.

Aipatu dugón bezala karlistada baino lehen, Frantzestadan (1808-1812) ere,  frantsak kaxerna bezel erabili zutela,  baina eraikina 1787ko Otsailaren 27tik, “casa de beneficiencia” zen eta bere izena San Francisco Javier izanen da.
XVIII. mendean  Bartolome Iturralde Zigatarrak, 2.000 peso eman omen zuen bailaran “escuela de latinidad” (gaur egungo institutoa antzekoa izango zena baina elizgizonak eramana) bat egiteko. Eskola hori egitea posible ez baldin bazen, diru hori onura publiko baterako erabili beharko zela argi utzi zun Bartolomeek. Azkenian, ballarako junta generalak,  diru horrekin, Elizondoko kaputxinoen hospizioaren eraikina erostea erabaki zuen. Juntakiden ideia,bailaran etxez-etxe eta elizen atarian limosna eskatzen zutenentzat (garai haietan aunitz bazela dirudi) toki bat txukuntzea eta han egotea zen, hau da “misericordia” bat eta hospizioa ezin hobea zen.

 

Hospizioa, urte batzuk ustua zeraman, kaputxinoak 1727  agertu ziren eta hika mika eta epaiketa batzuk ondoren Hospizioa Elizondoko Arretxea jauregian  ezarriko dute, Garai hortan Jauregia etxebizitzetan (bizitokitan) banatua zegon, maisterrak bizi ziren, ohien artean Elizondoko eskolako maixua (bitxia mende batzuk ondoren, toki beren, eskola nazionala zenean ere maixuen etxea izatea).

Garai haitean Arretxea jauregiko jauna Martin Goienetxe da, Jauregi honi buruz dakigiguna Baztango jauntxoen artean zaharrenetako bat zela eta 1513an (gaztelaniarrak Iruñan agintari daudenean) erroldan jaun bezala Ximeno Arretxea agertzen dela. 1629  Sancho de Ursúa da Arretxeako jauna eta ondoren 1648an bere semea  Juan de Ursúa Arretxea alfereza agertzen da. 1745an eraikina (ia hospicio denean) Ursuako mayorazgokoa da baita ere urte hartan “solicitó exención del repartimiento como solar de cabo de armería” dirudi zatitu edo banatua izan zenezleinu etxe bezala ez dagola eta bere “cuartelak” ordaindu behar dituztela.

Arretxea diotenez, harrizko etxea erran nahi du, eta dirudi herri, toki guztietan lehendabiziko harrizko etxea “Arretxea”  izanen dela (bigarna Etxebertzea”). Hala bada jatorrizko Elizondon Ibai hondean mende hurrun batean lehendabiziko harrizko dorrea ereikiko zen, bere zubirekin , bere gezilehioekin….bere zelaiarekin, Arretxekozelai?

Post hau egiteko erabili den materiala.

 

Pais del Bidasoan ekaina bukaeran San Joan ondoren alardez San Marzialak ospatzen dira. Besta honen jatorria 1522ko ekainaren 30an (San Marcial eguna) Aldaba mendia napar lealisten (napar-frantsa-aleman ejerzitua) eta emperadoren ipuzkuar zerbitzailen arteko borrokaldian dago. Blogan aste batzuk ekarritako “Baztan Bidasoako Napar estatu ttikia” postan ikusi genun bezala, Nafarroako Enrike II.ren tropak Amaiur artu ondoren, Lapurditik barna Behobia zeharkatuz Irun-Irantzu edo gazteluzar gotorlekua hartuko dute. Tropa hoien artean Iruritako Jauregizarrreko Pedro Jauregizar eta bere suhie Pedro Jauregizar Olloki ( 1519an Jauregizarreko alabarekin ezkondua eta Jauregizar izena hartu zuen) zeuden eta baita ere (badakigunez) Arraiozko fray Arozarena zegoen.

7270920

San Martzialako baseliza (1910ko dorrerik gabe). Harrizko monolitoa San Martzialeko batailaren oroigarria da.

Gaztelu zaharra zeukatela, Bonnivet mariskala (napar-frantse general) Hondarrabiara abiatzen da eta sitiatuko du. Bertze bandoan, Ursua kapitaina behamondarra eta bere bigarna Sancho Ursua (Arraioztarra, Zubiria dorretxekoa) 300 soldadukin, gaztelaniar laguntzera urbiltzen dira (Donoztebetik. Baina, gotorlekoan ezingo dira sartu, zeren naparr lealistak setio gogorra iten bai dute.

Hemen, pasarte bitxi bat emanen da, Ursua kapitaina bere gizon batekin txalupaz napartarren setio autxi eta Hondarrabiko (Davosen moduan Bastion de Tormentasen) gazteluan sartuko da eta hango alkaidearekin, Diego de Vera kontaktuan jarriko da.

Ursuaren presentzia arras garranzitsua izanen zaigu zeren, bere hitzez jakingo dugun Jauregizartarren eta bertze baztandar lealisten presentzia, zeren afera (1524an) amaituta  berak izanen da bai Hondarrabian eta bai Behobian ikusi eta zautzen zuen etsai baztandarren izenak emango duena.

Hondarrian urriaren 18an eta  hiru eraso edo sahiakera ondoren, Hondarrabia napartar lealisten eskuetan akitu du eta horrekin, Baztan Bidasoa kontrolpean izango dute…baina 1522ko ekainaren 27 dena makurtuko da. Prinziopioz zergaitiak jakin gabe, egun horretan Naparrak Behobiako gaztelua uztea erabakitzen dute, (egun batzuk lenago lau artilleria pieza lapurdira eraman dute) eta utzi ondoren sunsitzea (lehertuz) erabakiko dute…baina metxa piztuta zegola, Asua kapitan ipuzkuarra gazteluarekin eginen da,  eta Irun-Irantzuko gaztelua ez lehertzea lortuko du.

Hau, napartarrentzat kriston kagada izan da eta jakinda, biharamunean Gazteluzarra berreskuratzeko ideiarekin bi gabarrakin Bidasoa zeharkatuko dute. Goizean bi gabarra ibaitik iluso besan pronto, Ipuzkuar gaztelaniarrak kañonezkada erasoa gibela botako dute.

Amore eman gabe bi egun geroago, ekainan 30an (San Marzial eguna) gaztelua berreskuratzeko sahiatuko dira. Kasu honetan naparrak, germaniar lansketak eta frantsak Aldaba mendian Asua kapitaina garaitzeko intenzioarekin bilduko dira. Baina bai Asua eta Anboludi ipuzkuar kapitainak eta bere milizia bixiaago eta erneago egonen direnak izanen dira eta ustekabean naparrak harrapatuko dute. Borrokaldi ereki hortan, ipuzkuarrak ezustea aprobetxatuz kriston sarrakia inen dute Enrike II.ren tropan. Garailen kronikak irakurrita Asua eta Anboludi kapitainen ausardia, adorea eta kemena nabarmenduz gain,  2.800 inguru napar lealista (alemaniarrak eta frantsak barne) hil eta ihesean Bidasoan itoak izan zirela aipatzen dute.

Batalla-301x420

La Batalla de San Marcial liburua. Pedro Esarte

Bataila horretan dakigunez baztandarren artean Jauregizarreko jauna hil zen ( dirudi biak  aitaginarreba eta suhia) eta baita ere San Martingo jauna.  Beti erran da Remirez bakedano kapitaina ,San Marting de Unx jauna han hil zela ….nahiz eta nonbait irakurri (“La Batalla de San Marcial. El origen festivo del Alarde de Irun en dos versiones”) Pedro Mari Esartek elizondarra diola ez zela Remirez kapitana (honek Hondarrabiako erasoan hilko omen zen) hil zela baizik garai hartako Baztango Alkatea, Jarolako jauna! data hoietan desagertu izan zena. Dirudienez, San Martin jaunaren gorpua Frantzian zeukan lurretara eraman zuten (Beltran de la Cueva Gaztelaniar generalak agindua). Gorpua San Martin de Jarrices jaurrerira eraman izan zuten eta han lurperatua izan zen. Jaurreri horko nagusia…Jarolako (Elbete) jauna zen. Hala izan edo ez afera da gertaera hau Sanmartzial  egunean gertatu zen eta Aldabe mendiari santuaren izena jarri zioten, eta bere gailurrean ermita bat eraiki zuten santuaren omenez. Bertan Beltran de la Cuevak 1522an emandako armarria ipini zuten.

Post hau egiteko erabili den materiala

La Batalla de San Marcial. El origen festivo del Alarde de Irun en dos versiones.

Esarte, Muniain, Pedro. Pamplona-Iruñea 2010. Nabarralde.

Wikipedia.

SAN MARCIAL

 

 

Teorikoki, Kontrabandoa ondasun eta pertsonen legez kanpoko mugimendua eta merkataritza da, gehienetan herrialde batetik bertzera. Kontrabandoan aritzen denari kontrabandista edo trafikante deitzen zaio. Kontrabandoaren helburua legez kanpoko produktuak garraiatu eta saltzea, edo produktuen salerosketan ordaindu beharreko zergak ekiditea da…baina hortarako muga bat izan behar da edo muga bat ezarri behar da eta lehen, gizarte arteko elkartrukatzea edo merkataritza zena, bapatean debekazioa, ilegalitatea eta delituan bihurtzen da, eta hori egiten dutenak zigortuak izanen dira.

Eskualdean,  halako zerbaitean  aritzeagatik lehengoak (badakiguna) zigortuak izan zirenak, Martin Arizkun (30), Miguel Mendibil (22) arizkundarrak eta 24  urteko Enecco lekauztarra izan ziren. 1555an Lesakako Joanes Irisarri alkateak hiru baztandarrei atxilotu eta prozesu judiziala gortetan ireki zizaien.

0039003

Lesaka. Argazkia http://www.lesaka.eus

Dirudi, hiru baztandarrak Lapurdiko Sara herrian bizi zen arizkundar batekin harremanten jarri zirela eta honek 18 behi eta hainbat aratze eman ziela eta hauek Errenterira eramateko enkargua zeukaten, behi taldea Lekunberriko Joanes Martinezi eman beher zioten. Arizkundarrak eta lekauztarrak abereak hartu ta biharamunean Zugarramurditik, Etxalarrera abiatu ziren. Etxalarko herria zeharkatu ondoren Lesakan zirela ( egunez), plaza erditik pasatzerakoan justo pilotan jolasten ari zirenean, Miguel eta Eneco atxilotuak izan ziren. Martin Arizkun aurreago joaten zela,  Lesakar batzuk alakatea aginduta geroxago atxilotu zioten.

Frantzian, Bearne (Biarno) eta Bascosen (Iparralde) sartzea debekatua zegoenez, “Labort”-en  (Lapurdi) sartzea eta han 18 abere buru lapurtzea (Lesakarrak zeukaten tratado bat lapurtarrekin siñatua, batak eta bertzeak ezin zutela bertzen azienda hartu edo ebastu) eta horrekin siñatutako tratadua austea leporatzen zieten eta gazkile gise tratauak izanen dira.

Bitxia da, hiru baztandarren portaera, guzti hori jakinda nola egunez herrietatik barna (Etxalar, Lesaka)  lasai pasa izatea. Afera da hiru “kontrabandistak” atxilotuak izan zirenean idatzi bat erakutsi zutela. Idatzia irakurtzen zen bezala hiru baztandarrak soldaduak ziren eta Errenterian akuartelatuak zeuden eta bere konpainiako buru Joanes Martinez lekunberritarra zen.

Joanes Martinez kapitania eta ejerzitoa ezeztatu zuten, berak ez zituela agindu zin egin zuen mila bider…eta gorteak kapitaina siñistu zuten ,zeren hiru baztandarrak eta ez nagusiak salatuak eta aipatuak izan ziren.

Baztandarrak, tratadu, ezarritako lege baten…peoi biktimak izan ziren.

Post hau egiteko erabili den materiala.

El contrabando en Baztan. Contado por sus protagonistas. Pedro Esarte Muniain. Pamiela 2011.

 

 

 

alanlomax_radio

Alan Lomax 1948 Argazkia The American Folklife Center

Alan Lomax 1915an Texasen sortutako etnomusikologobfamatu bat izan zen, baita ere XX mendeko abesti herrikoien bildutzaile haundienetako bat bezala zautzen zaio eta garaiko telebistako saio garranzitsuenetan parte hartu zuen. Estatu Batuetan  blusaren inguruan ibili zen eta Muddy Waters, Leadbelly, Woody Guthrie, Jelly Roll Morton …eta halako artistak aurkitu eta ezagutzera eman zuen. 

Europa osoa bere grabadorakin zeharkatu zuen; Italia, Irlanda, India , Rumanía, Aragoi, Asturias, eta 1952ko abuztutik Euskal Herrian, urte notaio abenduan eta 1953ko urtarrilan…Baztanen ibili zen.

Baztanen Mariano Izeta ezagutu zun eta 40 urte lenago Rudolf Trebistch ikertzaile eta etnografo austriarra Tadeo Bielari eginzion bezala, Alanek 38 urteko Mariano, kantari eta irritziak botaz grabatu zion .Grabaketak hiru kanta ta hainbat irrintzi izan ziren

1. Akerra ikusi degu  Marianori gizon koro bat laguntzen dio

2. Kaila kantuz,1925ko Cancionero de Azkue-en  Hasparren (Laprdin) bildutako abestia da.

3. Txoriñoa, nora hua Aita Donostiak baita ere Lapurdin bildutako kanta,

Grabaketan Mariona abeslari fine eta franco ongi agertzen zaigu eta Alan berberak harritu eta zorionduko dio.

Maiatzan Alanek Marianori gutun bat idatziko dio, erranez bai irrintziak bai hiru euskal kantak Parisen eta Londresen Gaunitz gustatu dutela eta B.B.C-en erabili eta laster emitituko direla aipatzen dio. Gutunaren bukaeran eskerrak emanez gain bere ahotsaz zoriontzen dio.

Irrintziak eta bideo hontako kanta “Akerra ikusi degu” banatuta grabatu zituen, baina bideoan, kantan txertatuta agertzen dira.
Kanta. Akerra ikusi degu
Abeslaria Mariano Izeta
Grabaketa Alan Lomax
Audio montajea Pachi Mendiburu
Bideo edizioa Pello San Millan

Elizondon, Mariano lagunduta Juan Erasok gidatutako koralari “Ai hori begi ederra!” “Aran lore“. Baita ere hainbat audio grabatu ta solasaldiak  izan zuen Candida Olaetxea Erasorekin eta J. Lorenzo Iturralde (itsue eta zaharretxean zena) baten bat kantatu eta grabatu zion.

Captura de pantalla 2018-06-06 a las 21.31.57

Birgiña ama. Abeslari JuanLorenz Iturralde. Partituraren argazkia musicatradicional.eu

Alan Lomaxek Elizondoz gain, 1952ko abendu bukaeran ta urtarrila hasieran Erratzun ibili zen eta Etxebertzeko Joxe Fagoagarekin eta bere alaba Maiarekin hainbat kanta grabatu zituen. Kasu hontan 10 pieza eta bat Erratzuko “sonido ambiente.

Erratzuko audio guztiak  musicatradicional.eu atarian daude. Hoietako batzuk 2001an The Alan Lomax Collection. The Spanish Recordings. Basque Country: Navarre (Rounder Records, 2001) cd-an argitaratuak izan ziren.

Eskualdeko ibilbidea Lesakan amaitu zuen eta han Maurizio Elizalde eta Manuel Jaurenarekin Baztango Yoyak grabatu zuen.

 

Post hau egiteko erabili den materiala:

Patxi Mendibururen desolvidar bloga.

wikipedia, Alan Lomax-en wiki

 

Ikaburu eta Lamiak

Pentekosteren bigarren eguna zela, hau da kaperaren besta (Axulai mediara igo gabe) eta Urdazubin kontrabandista lasterketa probestuz, Urdazubiko haizeak izanen dugu hontakoan blogan.

Salbatore monastegia, Orbara eta bertze abadeak, Axular, Etxenike idazlariak,  Azkarko gaztelua, karlos V.aren sartzea eta ihesaldia (Urdazubitik) Azkarko gaztelua eta Alkerdi kobazuloak ekarri ditugu.

Kobazuloakin segituz Ikaburuko lezeak dugu protagonista, Konba hauek  Alkerdiko eta Berrobideko desberdinduz (hauek Norbert Casteret arkeologo frantsak 1930an aurkitu zituen) urte dexente batzuk lenagotik ezagunak ziren.

Captura de pantalla 2018-05-24 a las 19.53.05

Ikaburuko haitzuloko sarrera. Argazkia @txiki

Kontatzen dutenez 1808an inguruko artzain batek aurkitu zitun eta franzesadetan (Napoleon ejerzitoaren aurkako gerra) ezkutaleku bezala erabili ziren, baita ere urte batzuk geroxagoko gerraten (karlistadak) arma,  exposibloak eta tropa ezkutatzeko aproposak izan ziren eta doike gau lanetan haituendako ere…baina silex pusken aurkikuntzaz badakigu historioaurreko gizakia ibilitakoa dela, eta bere adina edo sortze data 14.000 urtetakoa dela eta barrutik  zeharkatzen duen Urtxume ibaiaren higadurari esker suertatu zela. Urtxumea eta ura, estalagmita-estalaktitak eragin zituzten eta gela ederrak utzi digu; “Harreraren gela”, la “Hiru erregen gela” edo “Zutaben gela” bezalakoak. Harras ongi konserbatuak daudenak etapensakera zahar batek dion bezala, horrela iritsi zaigu lamiengatik, Ikaburun bizi ziren… lamiengatik.

Urdax-eko jendeek Ikaburu-ko haitzuloak lamia-ak bizi izanda zeudela pentsatzen zuten, euskal mitologiako, ibaietan bizi direnen “sirenak” ahate ankako izakiak. Inguruko Lamia-ak sartu bezain laster haitzuloetan aurkitzen den Harreretako Aretoan (gela) biltzen ziren, Ikaburun bizi bai zen (Urtxumeko uretan) lamien eregiña. Hortaz herriko jendea haitzuloetan ez zen sartzen, lamia-en beldurrez eta egoera ederran iritsi zaigu.

Lamiek eta haitzuloek euskal mitologian eskutik doazte eta hainbat kondai badire lamiak gizakia bahitzen dutela eta bere haizuloetara eramaten dituztela. Ingurian kontatzen den ipuina zaharra batek dio bezala, Saratar bat Ikaburutik pasten ari zela lamien kanta entzun eta kobazuloko ahora urbildu zela soinu eder hori nor omen zen sortzen zuena ikustera eta urbildu bezain pronto, zas! barrera sartu eta ez zen gehiago atra haizulotik. Bere anahi Ezpeletan apazia zela kobazulora agertu zen gurutze bat eskuan eta sartu zene, baina ez Zion aurkitu eta atra zenean entzun zuen “eskerrak emaiozu eskuko horri, eskerraguak golkokoari! bertzela, hemen geratu behar izango zenuen

Dirudi lami bat hiltzerako puntuan zegoenean pertsona baten presentzia eskatzen zuten, normalki pertsonak lamia hilzorian ikustean haiengatik otoitz egiten zuen eta hordean otoiz egitean ezin ziren hil, akaso hortaz baiketak!

Baiana baita ere bahitu ondoren lamiak artzaiari. mutikoari kobazuloan egon ondoren opari bat eaten zieten. Euskal herrian zehar badire halako kontuak kontatuak, Artzai haitzuloa bahitua egon ondoren atratzia uzten Diode eta pari gise ikaz puska emanen diete, baina atratzerakoan ikatz beltza hori, urre disdiratsu ori batean bihurtzen da.

Bertzaldetik kondaira aunitz ere urrea zuzenki txaponetan ematen dietele erten dute, hoietako bat da Ultzamako Sunbillenean etxea Abauntzako haizuloko lamiek emandako esne kaikua urrezko txanponez beteta ereiki zela eta hangoak, beti diote etxe inguruan arbaso batek lamien urrezko txanponak lurperatu zitula. Ia apaldi Abauntza kobazuloaren inguruan  inkusketak batzuk egin ziren eta “lamién” altxorra aurkitu zuten, ez ziren urrezko txanponak baina bai kobrezkoak eta erromatar garaikoa…hau erakusten digu kaondairak zerbait egiazkoa dutela, ain egiazkoa lamiak bezala!

Post hau egiteko erabili den materiala

La dulce mano que acaricia y mata:Figuras siniestras femeninas en el mundo infantil greco-romano. Alejandro Arturo González Terriza. UNED

Mitología del Pueblo Vasco , Ostoa, 1984. BARANDIARAN, JOSE MIGUEL

Xareta.eus

 

Soilik hilabete terdi batean, gaztelaniarrak ia 10 urtetan lortutakoa galdu zuten. Egia erteko azken urteetan konkistatzaileek eramandako politikagatik (Najerako kondearen gobernu autoritarioa) hontakoan napar jauntxo gehiago bildu ziren legezko erregearen aurrean.

Ekainaren hasieran Nafar osoa Enrike II.ren izenanea askatuta zegoen, (beno,dena ez, Baztango Amaiurko gazteluan oinik estandarte imperiala astintzen zen). Naparrak berriz gobernatzen zuten eta Lasparre general frantsak  ejerzitoko aginte militarra izan arren erreinuko gobernu cibila naparren eskuetan utzi zen; Nafarroko kancillerra Baxenafarroako Karles Agramontarra (Courseango apezpikua) izanen zen enta bere ondokoak Juan eta Katalina Albret erregen garaikoa funzionarioak ziren; Jauregizar protonotarioa, Boneta idazkaria….Urdazubiko Juan Orbaran abadea, baita ere Olibako, et Irantzuko monastegikoak, Orreagako prriora. Erreinuko abokatu gise behamontarra kendu eta Martin Azpilkueta ezarri zuten, Juan de Jaso bere aiutaren kargua berreskuratu zuen (justizia).

Napar lehialei konfiskatutako lurrak bueltatu ziren, eta baita gaztelaniarrak ekarritako inkisizioa abolitu zen, soilik erregea bueltatzea falta zen….baina dena, ekainaren 30an  Noaingo porrotarekin amaitu zen. Uztailaren 1 Iruña errenditu  zen, soilik gotorlekua iraungo zuen leiala bortza artio.

Uztailan 20an Donibane Garazi erori zen, han gaztelanaiarrekin eskuz esku Ursua kapitaina 180 baztandar behamondarreki zegoen. Gazteluko alkaidea Juanikote kapitaina preso hartu eta 25an iruñean juicio sumarísimo baten ondoren hiltzera kondetatu zuten. 26an urkatu zuten, bere groppa zatitua izan zen eta hiriko toki ezberdinetan erakutsiak izan ziren. Abuztuaren 6 naparrek kontrolatzen zuten azken gaztelua erori zen Azkoakoako El Peñon.

Bazirudien 1512tik bezala, nafarroa gaztelaniarren eskutan berriz, zegola berriz nafarroako jaun ta jabe zirela baina ez da horrela izango, berriz dena lehen zegoen bezala geratzeko…ia ia hiru urte kostatuko zaie.

Enperadorea Gaztela barruan komuneroekin arazoak ditu, baita Murzia matxinatu da, e Balentzia eta Mallorkan germaniasko errebuelta daude…eta naparrak hori aprobetxatuz Frantziako laguntzarekin ejezito berri bat antolatzen hasiko dira eta irailarako pres egonen da.

Mirandako kondea erregerode berria zen eta erasoa berriaren kontra Iruñako defensa prestatu zuen. Iruña soldaduz bete zuen,  eta sokilik Hondarrabiko, Lizarrako, El Peñon…eta doike Amaiurko gazteluak ongi hornituak utzi zituen, bertzeak  Tuterako gaztelu zaharra eta  Tafallakoa bezala boata izan miren (Zangotzako harresiak…)

Baztandarrak, Ursua kapitaina buru izanda Iturbide eta Etxaideko jauntxoekin batera 300 baztandar bildu eta Hondarrabiako gaztelua defenditzera joan izan ziren.

Napar-Franses ejerzitua bitan banatuta dago, bata Donibane Garazin akuartelatua dago eta bertzia Lapurdin. Erregeordeak eta bere ondokoak (Leringo londea, Rena…) argi dute talde batak Amaiurko gaztelua erasoko duela eta bertzea Iruña.

Ejerzitiaren buru Bonivet mariskal frantsa da eta hasiera batean galarazteko mugiendo batzuk egin ondoren Auritzen agertzen da, Iruñak bidea hartuz, baina ikusten du zila izanen dela hiriburuarekin egitea eta irailaren 26an Amaiurren patzen du begi bistå.

Irailak 29 naparrak (eta frantsak) Amaiur sitiatua dute eta urriaren  batan kañonakadaz erasotzen hasten dira eta arrail bat item lortuko dute. 3an errendizioa negoziatu ondoren gaztelaniarrak (Anton Alguazil buru) gaztelua utziko dute. Gaztelua Velaz de Medrano eskuetan geldituko da.

Tropa gehiena Otsondo pastu eta Lapurdin (Senperen) bertze taldearekin biltzen da eta hortik Behobia zeharkatuz Irun-Irantzu gotorlekua hartzen dute. Bidasoako pasoa duela Bonnivet mariskala Hondarrabiara abiatzen da. Urriaren 18an hiru eraso ondoren, Hondarrabia napartar lealisten eskuetan akitu du. Naparrak Baxe Nabarra eta Baztan Bidasoa kontrolpean zuten, ez zen aunitz baina zerbait zen. Amaiurren 150 soldaduekin Velaz zegoen Baztan eta Bortziriak kontrolatzen, soilik Doneztebe eskapatzen zizaion, han baztandar behamondarrak (Ursua, Etxaide, Iturbide) “deserriratu” ziren. Xabierko jauna Elizondon akuertealtu zen, Alain Bertiz, Bertizko dorretxetik  bailarako sarrera kontrolatzen zuen eta berdin iten zuen Mauleon kapitaina Zigako herritik.

Maiatzan bezala, Napar estatu “txiki” hontan kargo politikoak aldatu ziren, balleko alkatea 60 urteko Juan de Iturbide behamondarra zen (Iturbide kapitainaren aita), kargotik kendu (preso hartu zuten eta Daxera examen zioten eta han bilbo zen) eta bere ordez Jarolako jauna legitimista ezarri zuten. Baita ere Juan de Arizkun behamondarra Baionara preso Eraman zuten.

Negua euritsua izan zen eta hori modu batean (bideak loiaz betetzen ziren) posizioak apenas ez mugitzea egin zuen, baina 1522ko hasieran erasoaldiak berriz hası ziren. Urdazubin Juan de Orbaran abadea zegoen bezala, Orreagako kolegiatan 1522ko otsailan Frantzisko de Navarra (Pedro de Navarra mariskalaren semea) priore kargua hartu behar zuen, baina erregeorde gaztelaniarra ezin zuenez hori onartu eta Ursua baztandarra kargo hartze hori eragoztea bidali zun. Ursuak baztandar talde batekin kolegiata hartu zuen eta kolegiata berriz berreskuratzeko Velaz de Medrano baztandik Ursua sitiatzea soldaduak bidali zituen, azkenia Iruñatik erreforzuak etortzen zirela legitimitistak Orreaga uzte behartuak izanen dira.

Nafarroako estatu txikia kontrolatzea ez zuen errexa Medrano alkaidea, hainbatetan  saiatu zen Zubieta eta Ituren artean zegoen Orzorrotz gaztelua bereganazea, baita ere auree egin bear zuen դonoztebetik (Arraiozko Iturbide kapitainaren eskuetan zegoen) etortzen ziren erasoaldiak (Bertiz eta Zozaiako jauntxoak aurre egiten zutenn aurka) zutenean. հorrela zela ekainaren 18an Xabierko sauna eta Belaz de Medrano baztango eta bortzirietako tropekin eta frantses eta alemaniar soldaduen lagunzarekin (guztira 2.000) Donoztebe eraso zuten. Iturbide jauna, elizan babaestuak zegoenean, ւltzamatik zetorrela Ursua kapitaina kementsu Donezteben sartu zen eta alemaniarrak eliza erasotzen ari zirela kontra egin zien merzenarioak alde eginez. Medrano eta Xabierko Miguel ikusita ezin zela seria hartu (eliza) tropak hedatzea eta agindu zuten, hori bai joan baino lehen herria erre zuten.

511Tjy86t0L._SX351_BO1,204,203,200_

Peio Monteano-ren La Guerra de Navarra (1512-1529): Crónica de la conquista española liburuaren azala

Porrot hau amaiaren hasiera izanen zen, ekainaren 27an Behobiako  Irun Irantzu gaztelua galduko dute, gazteluan berreskuratzeko San Martzi mendiko guda izan zen eta hemen ere Noain bezala (data berbere) galduz gain baja garranzitsuak izanen dute. Naparatar legitimisten Nafarroa zatitua geldituko da eta erregordea hori aprobetxatuz. Amaiurren patuko du indar guztia, Uztailaren 5 Iruñatik 2.300 napar behamondarrekin atrako da eta Belateko bidea hartuko du. 11an Berruetan daude, Ursua eta Iturbide Donoztebetik atra eta Bertiz eta Zozaia lortuko ditu, legitimistak Amaiurren babestuko dira. 13an Erregeordearen ejerzitua Elizondo dago 16an Amaiurren. Gertatutako ongi jakiña da, asedio, kañonakadak, bomba harresian, arraila etsian, defentsa kementsua, negoziazio eta azkenian 19an errendizioa.

Baztan Bidasoako estatu napar ttxikia desegin zen (soilik Hondarrabia gelditzen zen) eta halakorik berriz ez gertatzeko gaztelaniarren erregeordea (Mirandako kondea), gaztelua suntsitzea erabakiko du, beno, ez soilik gaztelua, baita ere Jauregizar, Zozaia eta Bertizko dorretxean defensak (harresiak) botatzea aginduko du.  Gaztelua abuztuaren 9an bailara osoan entzun zen danbada batekin erraustua izan zen.

Post hau egiteko erabili den materiala:

La guerra de Navarra (1512-1529) Crónica de la conquista española. Pero J. Monteano. Pamiela 2010

El castillo de Amaiur a través de la historia de Navarra. Iñaki Sagredo. Pamiela 2009