Feeds:
Bidalketak
Iruzkinak

Bi anai Erratzutarren arteko korrespondentziari esker, XVIII. mendeko azken urteak nolakoa izan ziren Baztanen, idei bat egiten ahal gara.

Anaiak Erratzuko Buztinaga etxeko Fernando  Lorenzo Irigoien Etxenike elizgizona eta Miguel Fernando Dutari Irigoien dira. Miguel Fernando anai zaharrena zen eta Dutari abizena, aurretik darama Buztinaga etxeako nagusia izateko (etxea eta ondasunak jarauntsteko) beharrezkoa zelako, etxea Dutari familitik etortzen zen eta.

Buztinaga, etxe hundí bat da, XVIII. mendean aurrera egin zuen etxe edo famili hoietakoak, eta bertze etxalde haundiekin ahaideatua zegoen; Erratzuko Iriarteekin, Iñarbilgo Etxeniquekin, Iruritako Gaston Iriatekoekin….bere harrizko armarriarekin eta (gaur egun) bere  bi “vitorekin” (egurrezko arranoak etxeko seme preziatua omenzen duen ikurra), bata Juan Lorenzo Irigoyen Dutari apezpikuaren omenez ( historio hontako bi anaien osaba) eta bertzea Miguel Jose Irigoyen Dolarea (Miguel Fernandoren seme nagusia eta gutun hauetan batzutan osaba apezari idazten Dion mutikoa). Istorio hontako protagonistak ere bere presenzia zuten Baztanen. Buztinagako Nicolás Irigoyen eta María Teresa Echenique (Etxenike palaziokoa) semeak ziren. Miguel Fernando Dutari 1736ko maiatzaren 30an Erratzun sortu zen. Gaztetik, bere osaba, gero apezpikua izango zena eta garai haietan Belateko priorea zenarekin bizizera eta ikastera joan zen. Ikasketak Iruñan, Roman eta Franzian seguituko zuen eta Madrilen ibili ondoren Baztanerat bueltatuko zen, Baztanen alkate eta kapitan de armas izan zen (1778-81) eta bi aldiz ezkondu ondoren lau seme-alaba izan zuen. Bertze anaia 1743ko azaroaren 8an Erratzun sortu zen eta bere anaia belala osaba apezpikuarekin bizizera Joan zen eta Salamanka ikasi ondoren Segoviako kanonigoa izendatu zuten.

Captura de pantalla 2019-05-08 a las 23.08.21

Buztinaga etxean. ARGAZKIA “Vida cotidiana de una casa baztanesa en el siglo xviii a través de la correspondencia familiar”.

Bi anaien arteko korrespondentzia (105 gutun),  bien bizitzako azken urtetan ematen da, hain justu 1793 ko urtarrilatik 1798 abendura artio Fermin Lorenzo Irigoien  (elizgizona) zendu zen hilabete bat lenago artio.

Urte hoiek, urte gogorrak dira 1793tik 1795 eta konbentzio kontrako gerra izan zen. Hasiera batean, Baztán  tropaz beteta zegoen eta ejerzitoa bai hazienda, elikagaiak eta uzta probesten zuen . Urte hoietan gutunengatik badakigu Buztinagan Etxeko nahusia, honen ama, seme-alaba eta hiru  zerbitzari  bizi direla eta 1792tik Rosa Dolarea etxekoandrea (Miguel Fernando Dutari Irigoienen bigarren emaztea ) hil zenetik luto daudela. Luto engonda 1873an Maria Teresa Echenique etxekoandre xarra (anaien ama) zenduko da.

Gerra hoñik hasi gabe egon arren eskasi garaia zen, eta garaiko gutunetan  Fernandok (Buztinagako nahusiak)  Lorenzori (Segovbako anaiak) dirua, arropa (haurrentzat)… bidaltzeagatik eta laguntzeagatik eskertzen dio.

1794ko udaberrian gerra hasten da, Konbenzionista frantsak Baztanen sartzen dira, Buztinagako Irigoienetarrak baztandar aunitz bezala etxea utzi eta lehenik Iruñan eta gero Segovian babestuko dira. 1796ko udan  Miguel Fernando Dutari, bere hiru seme-alabekin (bat Segovian osabarekin geldituko da) Erratzura bueltatuko dira. Familiarekin ere Tomás de Barazabal, Pedro de Istillar y Catalina de Zamarrena zerbitzariak bueltatuko dira. Etorri eta fite Catalina hilko da (adiña zuen).

Erratzura iritsi bezain pronto kanonigoak kezka bat azaltzen die; ea Gorostapoloko ermitak eta bere amabirgiña Fransak profanatu dute, Anai zaharren “baiez” eratzungo dio

Bueltatutako lehenengo egun hoietan Familia ez dula haziendarik konturatzen dira, dirudi frantsak egon diren denboran aberekin gelditu direla. Fransen egonaldian bailarako %44 artaldea galdu zen, %33 behiak eta  zerrien %67. Horrez aparta hazienda lapurretak maiz emate dira. Gutunetan kontatzen dute nola beraiei eta baita inguruko etxetan (Etxebertzean, Sumusunean…)  hazienda lapurtu dutela, normalki kulpak  Baigorritarrei edo agoteei botatzen diote edo aipatzen dute. Erten dute baita ere lehen ukuiluak beteta baldin bazeuden gaur egun bi ehi edo bizpa hiru zerri daudela.

Fermin Lorenzo Irigoyen animatuta eta lagunduta  lehen  erostan duten abereak bi, behi dira (kanonigoaren laguntzarekin), baita ere kanonigoak aipatzen dio ardiak erosteko, azkenian familiar baten bildots batzuk oparituko diote eta 1797ko udaberrirako artzaizi gazte bat kontratatuko dute. Gutun batean seme hundienak bere osabari idatziko dio ardi gasna daukatela eta marrakukuak jatea gustatzen zaion gehiena dela,

Iritsi bezain pronto sagarren biltzea  hasten da (iralia), gutun batean aipatzen dute gustora eginen zutela sagardoa baina konturatu dira etxeko kupelei burdinezko uztaria falta zaiela, segurao frantsas hartu edo lapurtu zituztela. Buztinaga landatzeko lurrak zituen, batzuk beraiek erabiltzen zutenak eta bertze batzuk maizterretan emanda, baina gerra urtetan ez dira apenas erabili. Hazienda bezala baratza ere Lapurren eskuak sentituko dute. Gutun batean usain gehienak eta marrubiak desagertu direla kontatuko diote anai kanonigoari.

1778an eta negu gogor  baten ondoren ( eskerrak gaztainak falta izan ez zutela) gauzak hobe joaten zaiela dirudi ( kampoko parienten laguntzarekin) eta sagarerak izan arren sagardoa ez elite erabakiko dute eta Artajonatik ardoa ekarriko dutela idazten die. Abere gehiago erosiko dute eta hazienda haudituz pixkanaka pixkanaka aurrera atrako dira, baita ere urte horretan (1798) uzta estera izanen dute.

Karta guztiak (105) erdaraz idatzita daude, baina eskuarazko hitz unitz agertzen dira; muxu, goraintziak, marrakuku, maizter, errekaitazen ( elkagai berezia behi erditu baten dako), jarleku (elizako hilerria), chita, cherricumes, “morkoza”…Cascaluze eta Demonche goitizenak, esamoldeak eta adierazpenak  “Baratzean kusiut sagarroie, Sagarroiek on iten du” “guezurra, beti bat, guziz galdua”bearduenac churituco du y an compon”, “Bata verzearen iduria”, “habra hecho buenos ochines” edo “es un Cacazu sin calzones”, azken hau  Murillo del Cuende, Juan Francisco Lastiri Gastón  Iriarte markesari zuzendua.

. Haurrak Segovian egondako garaian gaztelania ezagutu zuten, eta Erratzura bueltatu bezain pronto ikasketak erderaz eginen dute baina  gutunetan ikusten da gurasoarekin eta zerbitzariekin euskaraz egiten dutela baina osabari idazterakoan eta bi anaieen arten erdaraz , nahiz eta aunitzetan erdarako esaldia euskarako estruktura izan.

Gutunak Fermin Lorenzoren eriotzearikin etendu ziren (1799ko urtarrilan). Urte berbereko (1799) udazkenan Buztinagako anai nagusiak Miguel Fernando Dutary hilko da. Karta hauetan, Miguel José Irigoyen Dolarea (10 urteko mutikoa marrakukau gustatzen zaiona idazten duna) idaztera hausartuko da. Migel  1785ko maiatzeren 4an Buztinaga etxean jaioa zen, bere osaba eta airaren eriotzen ondoren Iruñako seminarion ikasketak eginen du, gero Zaragozan “leyes” ikasiko zue, Oñatin “Cánones” , 1807an Iruako katedraleko kanonikoa izan zen, gobernadore eta epaile eklesiastikoa, Zamorako apezpikua (1847) eta 1850an Kalahorrakoa. 1852an 67 urte zuelarik martxoaren 18an Kalahorran zendu zen.

Post hau egiteko erabili den materiala.

“Vida cotidiana de una casa baztanesa en el siglo xviii a través de la correspondencia familiar”.  Naiara Ardanaz-Iñarga. CUADERNOS de Etnología y Etnografía de Navarra.

Año XLIX urtea. N.º 91. zk. 2017

 

1936ko uztailaren 18ko altxamendu nazionalaren ondoren, Nafarro gehiena altxatuen (errebelden) eskuetan gelditu zen, baina ala izan arren Nafartar aunitz gerrako lehenego egun hoietan faxitei aurre egin zieten.

Ez dakigu zehatz mehatz zenbat Napar izan ziren bai errepublikako ejerzituan (Aragoiko frentean), Euzkadiko gobernuko Euzko gudarostean, edo hasieran sortutako milizietan errepublika defenditu zutenak. Baina bai dakiguna da, eusko gudarostean eta Euskadiko milizietan hildako nafarrak.

Errepublika armakin defenditu zuten hildako nafartarren artean, baztandarren presentzia eskaxa da, bederen zonaldeko Beratar eta Lesakarrekin konparatuz. Nahiz eta hauek ere Sakanako gazte hildakoen kopuruarekin konparatuz gutti izan (soilik Altsasutarrak 50 hildakoak ageri dira). Erten da, gerrako lehengo eguneta Sakanatik ia ia 600 gazte gipuzkuara pastu zirela errepublika alde borrokatzerako intentzioarekin.

Baztanen Gipuzkuara pasatzea baino  muga igarotzea errexagoa zen, horrez gain Baztanen ez zen borrokaldirik izan, altxamenduaren egun berberan Guardia Zibilen Arrezibita kapitana altxatuekin bat egin eta tiro bat bota gabe faxistek Baztan aranaz jabetu ziren. Honek egin zuen baztandar aunitzek (errepublikatzaileak, ezkertiar militanteak, abertzaleak…) Frantziako muga (urbiltasunagatik) pasatzea.  Bera eta Lesakan gerra hasieran egun batzuz ( Irungo karabineroekin batera) altxatuei aurre egin zieten.

Muga pasta zutenak Baztango herri guztietako eta ofizio ezberdinetako jendea bada; Jacinto Upertegia lekauztarra, Juan eta Jose Urrutia anai elizondarrak, Jesusa Villahoz Tapia modista elizondarra, Blas Marin alkate ohia, Erratzuko Jose Zabalza Elorza dentista, Francisco Zugibide, Vicente Mendiburu Azpilkuetarra, Faustino Jauregi Borda Amaiurtarra ta P.N.Vko afilatua, Iruritako Martin, Ramon eta Benito Arraztoa anaiak, Juan Bidegain Arizkundarra, Cecilia Corral elizondarra, Erratzuko Intxospe anaiak eta beren lehegusu Ramon Berroetarra, Zigako Javier Iñarrea…. (47 nik kontatuak).

Gutti batzuei, altxamendua Gipuzkuan edo Bizkaian arrapatu zizaien; Ignazioa Iturria alkate jeltzalea bezala,   Elizondoko ikastolako Pilare Alba andereñoa bezala (euskadiko gobernurako andereño lanan ibiliko da gerra iraunten duen bizartean) edo Miguel Pedroarena almandozarra bezala. Miguel gerra hasi zenean Eibarren zogen, Irailan faxistak Irun hartu eta hilabete bukaeran Bizkaiko mugan aurkitzen dira, Eibar erresistitzen du (hemen sortu zen errepublika bortz urte lenago), uztailan milizia popular bat hiria defendatzeko sortu da, Miguel milizian alistatzen da, eta Eibar defenditzen  1936ko urriaren 18an almadoztarrak bizia utziko du.

Bertze baztandar bat ere bizitza faxisten aurka burrukatzen eman zuna Karlos Bizkarrondo Azkue oronoztarra izan zen. Karlos jeltzalea zen eta Eusko Gudarostea formatu zen bezain pronto PNV ko Intxarkundia batallonan izena eman zuen. Batallona eusko gudarosteko 17. zen eta Legutioko erasoaldian (Villareal, Gasteiz askatzeko batailan) ibili zen. 1937ko ekainaren 24an batallona eta Oronoztarra Gueñesen zeuden , Bilboko burdinezko harresian (cinturon de Hierro). Bilbo defenditzen ari zela faxisten erasoaldi batean hil zuten.

Bertze baztandar bat, Eusko gudarostean ibili zena (suposatzen dugu) Xalbador Elorga lekauztarra izan zen. Xalbador Burgosko Miranda Ebroko kontzentrazio-esparruan hil zen. Mirandara Iparraldeko frenten harrapatutako gudariak bidaltzen zituztenez pentsatzekoa da lekauztarra gudaria izatea.

Erratekoa da baztandar batzuk ejerzitoan edo armarik hartu gabe, errepublika edo Euzkadiko gobernuren alde, bai klandestinitatean ( Vittori Etxeberria eta bere taldea bezala “Araba” sarea) edo bai iparraldetik (errefuxatuak) Blas Marin bezalaxe haritu ziren.

Blas Marinek Baionatik Vittoriren antzeko sare gubernamental bat zuzentzen zuen, sare honek Belatetik iparraldera  errepublikatzaleak pasatzea laguntzen zuen…baina hau Bertze historioa da.

Post hau egiteko erabili den materiala:

Listado de asesinados en Navarra 1936. www.errepublika.org

Espainako gerra Euskal Herrian. wikipedia.

 

Aspalditik (urte dexente ia) Monterey hirian, Mexikoko Nueva Leon eskualdean, urtean behin, inguruko (Estatu Batuetako, Mexikoko eta Karibeko baten bat) “Elizondo” familia edo Elizondo abizena dutenak biltzen dira.

Monterreyeko “Elizondotar” biltzar hontan, elkartasun bazkariaz gain Elizondo Izena-abizenaren inguruko solasaldiak, ponentziak eta ikerketak ezagutzera ematen dira. Argi dute Elizondo abizen toponimikoa dela eta Baztango hiriburuko herritik datorren abizena dela…baina…ikerketa lan hoietan denetatik entzuten ahal da; Nueva Leongo lehenego Elizondo iritsitako zena XVI.mendearen bukaeran izan zela, edo Franzisko Elizondo izan zela (1598 sortua) , Bertze batzuk Maurizio Elizalde izan omen zen eta Elizondokoa zenez Maurizio Elizondo bezala ezagutua izan zen….Elizondo abizena sefardita zela (etnikoki euskalduna boina erlijiosoki judetarra)…Afera da Monterreyen, Elizondo abizeneko judutar  presentzia nabaria badela.

Egie da Monterreyen eta Nueva Leonen Elizondo abizena arras edatue eta zabaldue dago (baita Mexiko osan eta orohar Amerika Latinan): muebles Elizondo, Elizondo abokatuak eta halakoa ugari dira. Hangoak, Pepe Elizondo narkokorridos abeslari ezaguna eta Los tigres del Norteko Hernandez-Elizondo anaiak dira, baita ere Elizondo zen Fernando urte aunitz Nueva Leongo  gobernatzailea izan dena eta Ricardo Elizondo Elizondo idazle mexikarra Baita ere jatorria Evanjelina Elizondo (mexikoko actoresa famatua)Monterreyen du eta  Humberto Elizondo (aktorea)….eta ez mejikarrak baino bai Elizondo badira; Hector  Elizondo aktore (Prety woman) amerikanarra edo  Horacio Elizondo arjentinatar arbrito internazionala bertze batzuen artean.

Ikusita, Monterreyen ta Mexikon ohiko abizena dela, Elizondotarrak arro daude bere familiaz, bere ospetsuez , denak miresgarria edo zoragarriak direla dirudi….denak? denak ez! familia guztietan bezala ardi beltzà bat dago eta hontan, Ignazio Elizondo du Izena eta “El Traidor Elizondo” bezala ezagutzen zaio, Mexikoko errepublikako personai gorrotoenetako bat izanez ( Iturbide emperadorea bezala, jatorriz baztandarra ere zena).

Ignacio Elizondo Nuevo Reino de León-en 1766ko martxoaren 4a jaioko da, bere aita José Marcos Elizondo ( 1734-1793) eta honen aita Monterreyen sortutako Bartolome Elizondo.

Elizondo_captures_insurgents_at_Bajan_1910_postcard

Elizondo Hidalgo ta bertze matxinoen atzematea 1910, Tarjeta postala.

Bartolome kapitaina zen eta bere aita  Pedro de Elizondo bezala. De Elizondo honek Monterreyera XVI.mendearen bukaeran iritsitako hidalgo bat zen. Militar gise ibili ondoren sosekin “hacienda erosi” era aberastu omen zen. Bere ondokoek,  militarrak izan ziren  arren  bere ondasuna ( lekulo aberatsenetakoak zien) abeltzaitzan eta nekazaritzan izan zuten. Ignaziok miltar karrera berandu hasi zen bizitzeko ez zun ja falta ezta eta titau batean! Independentziako gerra hasi zenean Ignazio errebeldekin bat egin zuen. Ekimen batzuen ondorez bere teniente koronela izendatu zioten, berarentzat mando hori gutti iruditzen zizaion eta Allenderii (errebelden nagusienetako bat) teniente general izendatzea eskatu zien. Honek ezetz erantzun zion eta Ignazio Elizondori haundiuste bat denez erabaki hori bere harrotasuna mindu zio eta mendekua artzea erabaki zun. Gerra hasiera hortan Benegas birreiak altxatutako buruzagiei indultua eskeini zien.  Allende, Hidalgo, Abasolo eta halako buruzagi errebeldeak indultoa ez zute onartu eta Estatu Batuetan ezkutatzea erabaki zuten. Bidean zigoaztela  Elizondo teniente koronelak  300 soldadukin  beraiekin bildu zen. Hidalgori homenaldia eskeintzeko aitzakiarekin agertu zen, baina segada (emboskada) bat pretatu zion. Konturatu gabe 1811ko  martxoaren 21an  errebeldeak Ignazioren eskuetan erori ziren, honek altxatuen buruzagi gehienak preso hartu zien.  Mindu zion Allende eta bertzea buruzagiek etsairi eman zion, batzuk epaituak eta ajustiziatuak izan ziren. Elizondo bandoz aldatuko zen eta Errealisten ejerzitoaren koronela izendatu zioten. Erten da prisioneroekin arra bastia zela eta matxinatuek traidoreagatik bere atzetik akabatu artio ibiliko zirela . Heriotza segidan etorri zizaion 1813ko irailaren 2an erreboltarien teniente batek ezagutu eta labankadaz hil zion.

 

Post hau egiteko erabili den materiala:

101 villanos de la historia de México (Spanish Edition). Sandra Molina. 2008.

Ignacio Elizondo, el traidor. archivohistorico.monterrey.gob.mx.

La familia Elizondo. euskalkultura.com portala.

Quien fue el traidor, Ignacio Elizondo. Arturo Rios. mexiconuevaera.com

 

 

Anarkista bat Amaiurren.

Izenburua seguro ez dela zuzena eta agian anarkista bat baino gehiago egon edo izan da Amauirko herrian, baina bederen dakidana Felix Padín “oroitzapenak” irakurri ondoren,   Euskal Anarkismoaren personai haundienetako bat izan zena, bailara hontan (derrigorrez) ibilitakoa izan zen􏰀􏰁􏰂􏰃􏰄􏰅􏰆􏰇.

Félix Padín Gallo euskal anarkista historikoak, sindikalaria izan baino lehen, gerra zibilan Euzko Gudarostearen eta CNTren batailoietako tenientea izan zen eta gerra amaituta frankismoaren esklabo bezala lan egitera behartu izan zen. Lan hori, bertze toki batzuz aparte, Elizondon eta Amaiurren egin zituen.

Felix Bilbo zaharreko famili ugari eta txiro batean 1916ko uztailaren  9an jaio zen. Txikitan gosea ezagutu zuen eta 12 urte zituela,  hasi zen lanean eta, hiru urte geroago, etxegintzan , enkofradore lanbidea ikasiz. 14 urteekin anaien sindikatuan (C.N.T) kide egin zen, baita gero Juventudes Libertariasen parte hartu zuen. Sindikatuan kultura eta propagandan lan egiten zuen, baita ere sindikatuko bozeramailea, Juventudes Libertariasko prentsa-arduraduna eta, 1935ean sindikatuko propaganda-arduraduna izan zen.  1934ko urrian, Espainiako Bigarren Errepublikako zentro eta eskuineko agintarien aurkako altxamenduan parte-hartzeagatik preso hartu zuten.

Bere “Memorias, Félix Padín” liburuan irakutzen ahal den bezala, 1936ko uztailaren 18ko altxamendu aurretik giroa gaiztotzen ari zela ohartu ziren eta militarren altxamenduaren bi egun lehenago (Marruekosen militarrak matxinatu ziren) Felix eta bere kideak (lau anarkista gehio), Gazte Libertarioak ekintza taldea osatu zuten. Bilbo sumatzen zen zerbait, eskuindarrak harrotzen hasi ziren, hauek (Fermin eta bere kideak) badaezpada armatu ziren eta Bilbo eta herritarren askatasuna defendatzeko pres ziren (liburuan dio ez zirela armatu estatu bat edo lurralde zehatz bat defendatzeko, baitzik jendearen askatasuna defendatzeko) .

Armak eskuan zituztela eta Bilbon altxamendu militarraren aldekoei aurre egin zietela Uztailaren 21an , Otxandioko frentean aurkitzen da, han bombardaketa jasoko du eta ekintza batzuen onderen (bortz hilabete) gelditzen direnak Isaac Puente batallonan ( Eusko Gudarosteko 11.) sartuko diete. C.N.T.-ren batallonarekin Legutioko guduan parte hartu zun (Albertia mendian), eta bere kokagune ondo defendatu arren (Estatu Nagusiak bere komandantea zoriondu zuen), ezin izan zituzten erasotzaileak gelditu eta batallonak 200 erori baino gehiago izan zituen, horietatik 100 hildako inguru. Felixek bere “memorietan” sarraskia bezala deitzen dio guru corri. Legutio ondoren Bilbora bidali zioten eta berriki sortutako  Durruty batailonan instruktore gise ibiliko da. Batilon hau Bilboko gaizkilez arruntaz eta kituez osatua zegoen. Formakuntza eginda, otsailan Felixek  (hontan, teniente moduan) berriz gerra-tokian aurkitzen da eta 1937ko ekainaren 16an faxistek (rekete naparrak) Zenaurin preso hartuko diote.

images

Félix Padín, Tenente anarkista. Argazkia I. Gorriti

Preso hartuta Gasteizen kartzelatu zuten eta hortik Murgiara (Ochandiano urbil). Murgiako preisondegiatik   (uztailan 19an) Bilbo, Santander eta Asturias erortzea ikusi zun, hoiekin “El Frente Norte ” desegin zen eta Faxistak garaile atra ziren. Murgian 1937ko abenduko 8artio egon zen, hortik Miranda Ebroko berriki eraikitako kontzentrazio-esparrua-ra eraman zioten.

Miranda presos beteta zegoen, 65.000 preso inguru (Iparraldeko frentekoak) eta presoak lau mailatan sailkatzen zituzten: Kriminalak: kriminal arruntak; Mugimendu Nazionalaren aurka ez daudenak (No hostiles al Movimiento Nacional), Errepublikaren alde borrokatzera behartuak izan zirenak (Durruty batailonako kituak bezala); Erantzukizunik gabeko aurkakoak, Boluntario errepublikazale arruntak; Erantzukizuna duten aurkakoak, Boluntario errepublikazale nagusiak (politikariak, ofizialak…).

Felix Erantzukizuna zutenak bezala sailakatua izan zen eta hauek (Erantzukizunik gabekoak ere) bortxazko lanak egitera (batallones de trabajo) edo diziplina-batailoietan bidaltzen zituzten. Felixek 1938Ko otsailan 22a Miranda uzi eta Gauadalajarara laneko batailon batera bidali zioten. Guadalajaratik gerra amaituta ta seguidan (1939ko apirilan) Leridara eta abuztu aldera Elizondora bidali zioten.

Elizondon bizpa hiru pastu zun, Baztanen Frantziako muga gotortzen eta mendiko errepideak egiten ari ziren, Ikusita enkofradorea zela Amaiurrera bidali zioten! modu batean poztekua zen! Sindikalaria izateagatik (Erantzukizuna zuteanak bezala sailkatua) aukera guztiak zituen Meakara (Irurita) bidaltzea! Eta erten zutenez, Artesiagako bidea egiten hari zutenak arras gaizki pasatzen ari ziren; gosea, hotza, tratu txarrak…

Amaiurren Malkorreneko borda inguruan  presoak biltzeko berriki barrakoiak altxatu zituzten, berriak ziren baina abuztuko egun hoietan zikiñak eta usain jasaezin bat nabaria zen. Goizero kamioietan Otsondora eramaten zieten. Otsondon metralladorako kabiak (nidos de ametralladora), ebakuaziorako lur azpiko pasabideak, Alkurruntz hustu eta galeriak eraikitzen hasi dira. Eraikin guzti hauek hormigoizkoak ziren, eta doike zurgi-enkofradorak behar ziren. Felixendako zorionez, langile espezializatu gutti baziren eta bera bezalako langile espezializatuak estimatzen ziren. Felixek bertze “langile” (esklabu) eta ingeniero arteko tartekaria bihurtu zen, enkargatu gise eta aldiz berean maixu bezala aritu zen. Guzti hau, onurak ekarri zion; barrakonak uztea, ingeniroekin lo eta bazkaltzea, lan gogorretan hainbertze ez ibiltzea, tratu hobea (nahiz eta txarrak izan, rojo madarikatua izaten segitzen zuen)….zerbaitxo eramangarriagoa izan zen.

1939ko Amaiurko festa hasi baino lehen, ingenieroekin zegola ia, Amaiurko etxe batera lo egiteko egokitu zioten. Benetazko ohe batean lo egitea kriston “saria” zen,  gerra hasi zenetik gutxitan koltxoi baten gainean lo egin izan zuen. Baina poza gutti iraungo zun, gar bat bertzerik! zeren bigarren gauan, tiro batzuk entzun ziren, herri inguruan izan zen tiroketa! tiro hoiek Itzulegiko bidean entzun ziren, militarrak eta “karabineroak” (hala deitzen segitzen zioten herritarrak) lekutu zirenean  “guardia” bat hilik agertu zen eta ondoan bertze bat larri zaurituta zegoen. Hasiera batean ez zegon ezer garbi zer gertatu zen, makiak presoak askant nahian, herrira urbildu ziren? badaezpada Felix eta bera bezalako bertze bat (El Asturiano) etxetik atra eta barrakoietara eraman zituzten…eta ia han gelditu ziren.

Biaramunean, larri zegon “karabineroa” (guardia zen, presoen zaintzailea) ere hila zegoen. Militarrek  Amaiurko herriko gazte bat hilketen egile bezela salatu zuten. Gaztea dirudi gauan handik zebilela eta elizan ezkutatu zen, apeza bere alde egin zuen eta ez zula gertatukoarekin zerikusia eta errugabea zela aldarrikatzen zuen. Eskerrak autopsia egin ondoren konturatu zirela bi hilak beren artean hil zirela, balak beraienak ziren bere eskopetatik atraiak, bat bertzeari  gibeletik tiro bota zion, honek buelta eman eta bertzeari tiro.

Afera hau, Felixi errepresio indarrak oinik gehiago gorrotatzeko balio izan zuen. Autobiografian pasarte hontan kontatzen du zurgin enkofradorea zenez berak eta el Asturiano hilkutxa egin izan zituztela eta baita ere bi gorpuak sartu. Aipatzen du, bi “despojoak” sartu eta iñoiz baino indar gehiagokin tapa hiltzatu zuela!, ez dezala bi kabroi horiek hortik atratzea! bi ergel hoiek bere arten hil ziren eta bere ohe goxoaz gozatzeko aukera izorratu zioten. Felixek iñoiz jakin ez zuna bi “karabineroak” neska baten amodioagatik hil zirela. Amaiurren kontatzen dutenez, bi guardiak neska berberaz maieminduak zeuden eta hoietako mandoa, bertzeari neskarekin ez egotekokin izorratzen zion (egun libreak aldatuz, neskatik urrunduz…) gaztea egoera hori jasaezinezkoa egin zizaion eta amore guztiarekin gau hortan tiro eman zion bertzeari!. Amaiurren, Itzulegiko bidean, sasi artean pasarte hau oroitaratzen gaitun gurutze bat bada.

Anarkista bilbotarrak  abendu artio Amaiurren egon zen, handik berriz Mirandara eraman zioten. Hilabete batez askatu zuten baina berriz hartu eta bertze hiru urte eman zituen diziplina-bataionetan. Bidankozetik Igarira zihoan errepidea egin zuen 1940tik 1942ra… Bizitza osoan hala izango zuela uste zuen!. Azkenian 1942 libre geratu zen baina…  1947ko maiatzean berriro atxilotu zuten urte hartako greba ospetsuan parte-hartzeagatik. Franco hil zenean, bere kidetza berpiztu zuen. 1990ean Bilboko Batzorde Anarkistan behatzailea izan zen. 1993an Iparraldeko Eskualdeko delegatua izan zen Bartzelonan. 1996ko Batzordean ere aritu zen eta baita 1993 eta 2000ko konferentzietan.

2002an Miranda Ebron hartu zuen omenaldia eta 2006an Bilbon CNTren omenaldi ofiziala hartu zuen. Kontzentrazio-esparru frankisten dokumentaletan- Manuel Palaciosen Rejas de la memoria (2004) eta Desafectos. Esclavos de Franco en el Pirineo (2007)- parte hartu zuen.

Felix_Padin_Albertian

2012ko Albertia egunean berari egindako omenaldian. Padinek 36ko gerran Albertian bertan borrokatu zuen faxisten kontra. Argazkia Wikipedia

2014ko maiatzean María Servini de Cubría argentinar epaileak frankismoaren krimenei buruzko bere ikerketan Padín elkarrizketatu nahi zuen baina ezin izan zuen.

Azkenean Miranda Ebroko auzitegian deklaratu zuen 2014ko abuztuaren 4an Maria Servini epaile argentinarra ikertzen ari zen auziaren baitan. Padinen kasua bereziki garrantzitsua zen, bizirik zegoen gerra osteko errepresaliatu bakanetakoa zelako. Aipatutako deklarazio hartan, CNTko militante historikoak “justizia eta konponketa morala” eskatu zizkion epaileari.

 

Handik guttira 2014ko urriaren 7an Miranda de Ebron zendu zen.

Post hau egiteko erabili den mateiala;

Memorias, Félix Padín” Autobigrafoa. Félix Padín. 2009. Memoriaren Bideak, .pdf

MUERE FÉLIX PADIN  “Amigo anarquista inmortal, que el fuego te sea leve” Mugalari kulturla. 2014

 

􏰑􏰎􏰅􏰒􏰅􏰓􏰐 􏰎􏰅􏰔􏰅􏰕􏰆􏰊 􏰖 􏰲􏰄􏰔􏰅􏰕􏰆􏰊􏰧􏰁􏰐 􏰎􏰅􏰔􏰅􏰕􏰆􏰊􏰆􏰗 􏰘􏰙􏰙􏰚􏰛 􏰀􏰁􏰂􏰃􏰄􏰅􏰆􏰄􏰁􏰐 􏰜􏰅􏰎􏰁􏰆􏰝 􏰞 􏰟􏰁􏰄􏰓􏰐􏰅􏰂􏰃 􏰎􏰁 􏰠􏰡􏰕􏰆􏰄􏰅􏰡􏰛

􏰈􏰁􏰒􏰢􏰆 􏰣 􏰤􏰥􏰁􏰐􏰕􏰁 􏰖 􏰦􏰆􏰕􏰆 􏰁􏰕􏰆 􏰅􏰕􏰥􏰄􏰄􏰅􏰆􏰗 􏰦􏰃􏰐􏰆􏰒􏰅􏰓􏰐 􏰧􏰁􏰄􏰇􏰃􏰐􏰆􏰊􏰨 􏰘􏰙􏰙􏰩 􏰞 􏰘􏰙􏰙􏰩􏰨 􏰁􏰂􏰆􏰕􏰁 􏰧􏰁􏰄􏰕􏰇􏰃􏰐􏰆􏰊􏰆􏰛

􏰈􏰉􏰊􏰅􏰋 􏰍􏰆􏰎􏰏􏰐

􏰀􏰁􏰂􏰃􏰄􏰅􏰆􏰇

 

Sagardantzak

Arizkunen, Iñautetako asteartian, gosaldu ondoren (garai batean bazkalostean zen), hartza eta bertze mozorroak atra baino lehen, lau sagar-dantzari (botilleroa eta txistulariekin) herriko kaleak ibiltzen dituzte. Kalez-kale biribilketa eta zortzikoa tartekatuz doazte, eta geldialdi bakoitzean sagardantza dantzaten dute.

Sagardantza, Baztan bailaran ihauteri garaian egiten den dantza da. Ez da dantza  bakarra, herri aunitz bai zuten bere sagardantza. Arizkunen izan ezik gainontzeko herritan XX. mendean zehar desagertu ziren  eta denboran zehar mantendu egin den bakarra  izan denez (hausturarik izan gabe), Arizkungo sagardantza, ezagunena da.

Baztanen laupa-bost sagar-dantza desberdin dantzatzen ziren garai batean; Erratzukoa (, Lekauzkoa, Elizondokoa, Amaiurrekoa.., Azken urteotan egindako berreskuratze lanari esker orain Baztan aldean 6 sagar-dantza bizirik omen dire. Nahiz eta hainbat sagar dantzen doinuak Azkuek eta Aita Donostia jaso zituzten ez da lan errexa izan sagardantza desbedin hauek bereskuratzea. Amaiurko sagardantzaren kasuan adibidez, ez omen zuten inor aurkitu  Amaiurren sagar-dantza gogoratzen zuenik, baina azkenean Larraldetarrak (aita eta semea) Lekarozera morroi joandako Amaiurko gizon bat aurkitu zuten eta harekin Amaiurko sagar-dantza ikasi zuten.

gorro6-600x600

sagardantzarien ttutturroa. Argazkia :ezpela.com

Baztango sagar dantza guziek dute, musikari eta koreografiari dagokienez, antza handia, Arizkungoa delarik, tradizioaz aparte, janzkeran berezitasun nabarmena duena: dantzariek galtza eta atorra zuriak daramatzate, gerriko gorria, lepoan zapi koloreduna eta buruan ttutturroa.

Lau dantzariak (Damuinenausiek eta laguntzaileak), eskuetan sagar bina daramate(Erratzun diote naranjak eramateko ohitura izan dela), eta aipatu dugun bezala herriko kaleetan barna ibiltzen dira zortzikoa dantzatzen, txistulariak lagundurik eta geldialdietan sagar dantzari ekiten diote. Arizkungoaren deskribapen txikia egitearren, musikak bi zati ezberdin ditu: lehen zatian, dantzariek nolabaiteko agurra egiten dute aurrera lau pauso emanez eskuin eskua altxatuz, bidenabar sagarra erakutsiz eta gorputza aurreruntz okertuz, eta ondoren, lau pauso atzera ezker eskua altxatuz. Bigarren zatia halako jota edo fandangoa da eta dantzariek hora bera dantzatzen dute. Musika bukatzearekin, sagar-dantzariek eskuetan daramaten sagarrak inguruko jendeari bota egiten diete.

Dantzaren izena lau sagar dantzariek eskuetan daramatzaten sagarretatik dator, batzuk diote udaberriari erreferentzia iten diela, udaberriaren atean bai gaude, naturaren esnatzearekin lotura izanez….baina baita, sagardoaren garaian gaude eta dantzari eta txistularilekin batera botileroa (edo arno-partitzailea) taldea osatzen du. Honek beti  prest dago saskitik edalontziak atratzeko eta sagardoa eskaintzeko.  Afera da Sagar dantzak tradizionalki inauterietako puska-biltze edo eske-biltze egindako dantzak direla.

Dantza aunitz bazala garai batean dantza hau soilik mutikoak zieren (Damuinenausiek eta laguntzaileak) gaur egun neskak dantzatzen dute ere (eta Damuinenausiek edo laguntzaileak izan) baina ez da gaur egungo afera soilik, sagardantza doinu hauetako batekin 1928. urtean Saski Naski ikuskizunean emakumeak dantzatutako sagar dantza bat eskaini zen. Gerora, hainbat dantza taldeek Baztango Sagar Dantza izenarekin eskaini ohi dute bere emanaldietan.

Post hau egiteko erabili den materiala;

Dantzan.com

http://aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus/eu/sagar-dantza/ar-119682/

http://www.dantzatlas.navarchivo.com/eu/node/407

AZKUE, Resurrección Mª de. Cancionero Popular Vasco. Edición manual. Barcelona:_ Boileau & Bernasconi, 192?

DONOSTIA, P. “Cancionero Vasco”. Obras Completas del P. Donostia. Vol. IX. Cancionero Vasco.IV Danzas. Donostia: Eusko Ikaskuntza, 1994.

DONOSTIA, P. “Cancionero Vasco”. Obras Completas del P. Donostia. Vol. IX. Cancionero Vasco. IV Danzas. Donostia: Eusko Ikaskuntza, 1994. P. 1902 (Amaiur)

DONOSTIA, P. “Cancionero Vasco”. Obras Completas del P. Donostia. Vol. IX. Cancionero Vasco. IV Danzas. Donostia: Eusko Ikaskuntza, 1994. P. 1921 (Erratzu)

DONOSTIA, P. “Cancionero Vasco”. Obras Completas del P. Donostia. Vol. IX. Cancionero Vasco. IV Danzas. Donostia: Eusko Ikaskuntza, 1994. P. 2016 (Arizkun)

Lorkako Iruritarrak.

Jakina da, Murtziar batek solasten ba zaitu (erdaraz) , –iko, -ika txikigarria erabiltzen duenez solasterakoan napartar baten  antza dula eta hori horrela omen dala diote, Napartarrak  XIII. menudean Gil Garces Azagra jaunarekin batera ( Aragoiko Pedro III.a izango zenarekin) Murtziako konkistan ondoren (taifa islamdarra) lurralde hori jendeztatu edo populatu zutenetik.

Murtzia aldean, Lorka, Orihuela eta Kartagenan inguruan gehien bat, napar toponimiaz gain (Balsicas, Corverica, La Manchica….) Navarro abizena arras edatua da. Navarro aparte , Tudela, Legaz, Iriarte (Liarte), Fortun…aurkitzen dira, eta Kartajenan, abizen nagusiena Monarris da (jatorrian Munarriz Lizarraldeko herria zena).

Ez dakigu  hasierako “berreskuratze” (reconquista) hortan baztandarrak izatea Gil Azagraren menpean, zeren natarra izan arren Aragoien lurrak zituen eta kanpaina hau Aragoiko erreinuaren aldetik parte hartu zun, baina bai dokumentatua dago, mende batzuk geroxago baztandar presentziarik, bederen Lorka hirian.

Lorka udalerria 89.606 biztanle inguruko (2007 errolda) hiria da, eta han Santiago Eliza eta Columna miliaria  (aspaldiko Vía Heracle bidearen seinalea) ondoan, hiriko (hiribarnea) kale garrantzisuenan (Corredera), XVI.mendeko jauregi eder bat altxatzen da. Estilo errenazentistako jauregia, hirian mantentzen diren garai hoietako eskaxetako eraikin bat da, eta bere balio arkitektonikoarengatik bakarra (eraikin zibilen artean) “interes haundiko” eraikina bezala katalogatuta dagona.

1556an Sancho Martin Leones capitaina, Jauregia eraikitzea mandatu zuen, eraikina bi fasetan ereiki zen eta mende bukaeran (1596an) amati ziren lanak. Leones kapitaina bi alaba zituen: Catalina eta María. Bi alabak Nafarroko iparraldeko bailara baten bi anaiekin ezkondu ziren, bi anahiak herriaren izena zeukaten abizenez, bi anahiak Sancho de Irurita eta Martin de Irurita hidalgok ziren. Handik aintzin eraikina “casa de los Irurita” edo “palacio de los de Irurita” gaur gun artio ezagutuko da. Leones Kapitaina hiltzerakoan etxearen nagusia Santxo Irurita inane da (alaba nagusiarekin ezkondu zona).

Captura de pantalla 2019-02-20 a las 22.21.27

Ortoplanoa. Casa-palacio de Los Irurita. 2008. XXIII Jornadas de Patrimonio Cultural de la Región de Murcia

Santxok eta Catalina bortz ume izanen dute: Martín, Melchor, Gaspar, Juan de Alburquerque eta María de Irurita Leonés. Meltxor Irurita izanen da urrengo etxeko jaula, honek erreinuko alferez nagusia izanen da eta Leon Marin-Gebara erregidorearen alabarekin ezkonduko da (Gebara Arabatarrak izan arren, jatorriz nafarroako leinuetxea).  Irurita familia gebaratarrekin elkartzean Lorkako familia ezagunena eta botoresuentako bat bihurtuko dira. Meltxorrek eraikina akituko du eta gaur egun ikusten den armarria zinzelatzea aginduko du ( Leon-Marin-Gebaratarren armarriari garrantzia emanez).

Captura de pantalla 2019-02-20 a las 22.20.30

Casa-Palacio de Los Irurita 1920 inguru. (argazkia; Menchón. Colección Fondo Cultural Espín).

Iruritarren etxe renacentista, mendez mende moldatua izan zen, Eraikin berri bat alboan isatsiko dute,  XX.mendearen hasieran, garaiko modako estilo “ekleticismoa-aren” apangarriak itsatsi zioten; larraina burdinez eta kristalez estaldu, miradorearen forja..aldaketa arkitektoniko  guzti hauek egitea eta estilo arkitektoniko ezberdinak mantentzea eta nabaritzea egin dute Irurita etxea  egine dute  interes kulturaleko ondarea izendatzea eta eraikin bereizia, xelebrea eta bakarra izatea Murtzia osoan.

Gaur egun, Iruritarren jauregia zahar berritze lanetan dago, 2011an izandako lurrikararen ondorioz arras kaltetua gelditu zen, jatorrizko dorrea bota behar izan zen eta barrukaldeko zati haundi bat ere erori zen, fatxadak ere kalteak jaso zituen.

Post hau egiteko erabili den materiala:

Antiguedad y blasones de la ciudad de Lorca y historia de Santa Maria

Revista Hidalguía número 110. Año 1972. Familia Alburquerque-Irurita (Lorca)

Casa de los Irurita. cosasdelocra.com. bloga

ARQUITECTURA CIVIL DEL SIGLO XVI EN LORCA: ESTUDIO HISTÓRICO-ARTÍSTICO Y ARQUEOLOGÍA DE LA ARQUITECTURA DE LA CASA/PALACIO DE LOS IRURITA, OBRA TRAZADA POR JERÓNIMO QUIJANOGarcía Sandoval, Juan, Precioso Arévalo, Mª Luisa. XXIII Jornadas de Patrimonio Cultural de la Región de Murcia, 2012, ISBN: 978-84-7564-635-0

 

XIX. mendera artio Baztan haraneko alkatea, (Pirineotako bertze haran bezala)
ballarako epailea eta “capitan a guerra” ere zen.  Guerrako Kapitana bezala  herritarrek mobilizatzea eta armatzea (armaz hornitzea) ahalmena zeukan (alardea). Halako egoera ez zen zergaitik gerra izan behar, baizik nahikoa zen mugako haranen arteko edozein istilu, abere-lapurretak etab. Dei honetara balleko gizon baliagarri guztiak (18 eta 55 urte tartekoa, etxeko nagusiak eta maisterrak) joan behar zuten.
Gerra-kapitain hauek autonomoak ziren eta prinzipioz ez zuten zertaz obeditu behar goiko aginte bateri eta ez zieten foru-agindu espezifiko bateri heltzen ere. Arriskua desagertuta “armada herrikoia” desegin eta bakoitzak bera gauzeteara izultzen ziren.

1.792ko abuztuaren 10ko gauen, Parisen  erakunde iraultzaile berriak babestuta (Parisko Komunak) , matxinoek Tuileries Jauregia hartu zuten. Erregeak eta erreginak preso amaitu zuten. Biltzar Legegilearen sasoi azkar batean, monarkia ezeztatu zen. Frantziako beste hirietara gutun bat igorri zuen Parisko ereduari jarrai ziezaioten gonbitea egiten.

1.792ko irailaren 20 konbentzioa (gobernu berria) konstituzio berri bat idazteko helburu zuela. Franziako de factoko gobernu berri honek, hurrengo egunean monarkia deuseztatu zuen, sortzen da, Frantziako Lehenego errepublika!

Baztanen, uda horretan (1792ko ekainetik) alkatea, Juan Bautista Etxeberria Latadi Iruritarra zen. Alkatea indiano klasikoa zen, 1743an Iruritako plaza beran dagoen Iriarte etxean (orduen baserri etxeko itxurarekin) sortu zen, 13 urtekin Nueva Españan dago (Mexiko). Almozen batean aprendiz gise egon ondoren, 19 urtekin negozitan hasten da, Conpañiak eta dendak sortzen, ereikitzen, saltzen… ibiliko da, dirutza aunitz eginen du eta 1.785an denda batekin Mexikoko hirian erekita ( ta gananziak barkoz ekarriz) Baztanera bueltatzen da.  Urte bertan ta 40 urtekin Erratzuko Iriarteako María Micaela Gastón Iriarterekin ezkonduko da eta Iruritako sortetxea emaztearen antzekoa berrituko du eta erran dungun besaba 1792an Baztango alkatea izendatuko diote.

0009362

Iriartenea edo Iriarteko Gastonea palazioa. Irurita. Argazkia Nafarroako enziklopedi

 

Frantziako gertakizunak bai Alkateari ta bai bertze jautxoei kezkatzen zaie, beldurra dute prinzipio hoiek baxe Nafarroan eta bereziki Baigorri-ko Haranean ezartzea,  «bere erlijioaren garbitasunak babestetu behar dira», “Baztán-eko naturalen artean,  antzeko ideia oker eta kaltegarriko efektuak ez hedatzea” idatzi eta azalduko du. Kezka ez zegoen soilik mugako bailaretan, Spainiar monarkiak ere pausuak ematen hasi zen eta urte horreko urriaren 17an  Colomera-ko kondea (Nafarroako Erregeordea), armak Erlijioaren eta  aberriaren alde hartzeko eta arbasoak egin zuten bezala (?) posizioak eta sakrifizioa ieteko komendatzen dio gure alkateari. Birreia aipatutakoaren ondorioz alkateak, urriaren 30eko Gutun baten bidez, esku tartean zeukaten zeregin larriaz solasteko eta eztabaidatzeko 14 herriko juradoak deitu (bertze pertsona “ikasi” batzuekin batera) zituen.

Udala bilduta, 1.792.eko Azaroaren 4an, alkate jaunak eta guerrako kapitaina bezala  Juan Bautista Etxeberria Latadi (kargudunekin batera), Baztanek 8 konpañiatz (konpañia bakotxak 95 soldaduzkoa bere Kapitain, Teniente, Su-teniente eta ttunttuneroarekin) osatutako batallón bat prestatzea erabakitzen dute, Batallonaren koronela Alkate jauna Juan Bautista Etxeberria  Latadi izanen da, Teniente Koronela Martin Jose Etxenike eta Sarjentu Nagusia  Jose Joaquin Gaston. Oro-har, 760 soldadu, 24 ofizial (konpañia bakoiza 3 official jeuken) eta doike! 8 ttunttunero!

Baztango armada ttipi hontako konpañien ofizialak “On” izanen gain erdara jakin behar zuten (Spainiako armadarekin elkar ulertzeko ) eta beren menpeko soldaduak ezagutzeko beren herriko konpainian aritu behar ziren zeren idea, ahal zen neurrian konpainietan herri berekoak izan behar ziren (bertzenaz bertze herrikoekin batu beharra); 1º konpñia Erratzu zen, 2º konpañia Arizkun, 3.a Irurita eta Aniz, 4.a Almandoz, Oronoz eta Elbete osatzen  zuten, 5º konpañia Azpilkueta Lekaroz, 6.naZiga eta Gartzain, 7.na Berrueta eta Arraioz eta 8º konpañia Elizondo

Baitare azaroko bileran  gelditu zen, etxe batek  adinagatik  edo jabe-faltagatik, edo bidezko beste arrazoigatik  gizonezkoa ezin bazuen prestatu lagundu (pagatu) beharko zuen eta ezin zutenak udalako “potea”rekin ordaiduko zen. Heritarren sosekin ere aleak eta elikagaiak erosivo miren eta armak…Azaroaren 17an Iruñean eskatu zuten: 760 fusil, bere baionetarekin, gehi 1.500 libera bolbora, gehi balak, gehi 1.000 sukarri ( eta 760 ezpata. Bortz egun beranduago, Azaroaren 22an, Iruñetik erantzungo dute: 528 fusil bere baionetarekin, 570 libera bolbora, 18.240 bala eta 1.000 sukarri…ezpatai buruz ja!. Nola ez zen fusilik denentzat herritarren artean eskopeta hoberenak hartu zituzten.

Alkateak eta orain koronelak, 1972ko abenduaren 15an siñatuko du armatura egon ondoren soldadu bezala mugitzen ikasteko instrukzioa behar zutela eta abendu, urtarrila eta otsailako gauak bilduko ziren horretarako eta besta egunetan berriz tiro praktika eginen zuten.

1793ko urtarrilaren 21ean, Frantziako Konbentzio Nazionalak Luis XVI.a erregea gillotinan hilarazi zuen. Gertaera horren ondorioz, gobernu iraultzaileak eta Espainiako borboitar monarkiak eten egin zituzten diplomazia harremanak. Martxoaren 7, Frantziak gerra deklaratu zion Espainiari 10 egun beranduago Baztandarrek enteratu ziren gerra zeudela.

Martxoan, Alkateak, gerora (1794ko martxoaren 4an siñatuko du) “Manifiesto Del Valle del Baztan” izenarekin ezagutuko den texto idazten hasiko da, urte oso batez (1793ko martxo 3 tik 1794ko martxoaren 4 arte) Baztadarrak gerran aritutako kontuak kontatzen du, muga zaintzea,  Berderiz eta Izpegi, Erratzuko defentsa, ejerzito regularren iritserak, non akuartelatzen dira, komendanten arteko komunikazioa…urte gerra bateko kronika ds (udaletxeko artxibategian dago). Alkatearen bidez ere badakigu ejerzitoarekin kezka badela, hauek (gehienbat zalditegia ) elikatu behar dira  eta ez da errexa. Baita ere heritasuna elkarri dutela, hospitalak ereiki dutela (Arizkungo konbentua…) Baigorritarrak eta baztandarrak ez zaiela ezer desberdintzen (itxuraz!).  Baztango armada ttipiko lehen hila izanen da, 4. konpainiakoa, (Almandoz, Oronoz, Elbete), Tomas  Argain.

Udaberria (1794koa) tirabiraz beteta egonen da, ondarrian, ekainan gerra hasiko da. Frantziar osteak eraso egin zien espainiarrek Berderizen (Baztan) zituzten fortinei, eta baita Izpegikoa. Amaiurren ere portua (Otsondo) hartuko dute. Lehenengo ihesaldiak emanen dira, bai ejerzituan eta bai herritarren artean.

fda4dcd91c33eda9527e910efd2f161c

Iparraldeko euskal tropak. Euskal itzilariak-Eskualdun Xaserrak infografia figurines 2012

Ekainean lortutako garaipenen ondorioz, frantziarrak Baztan haranean sartu ziren.  Uztailaren 10 Elizondora urbiltzen dira eta 23an, erasotzen dute,  gero Irurita, Doneztebe…. baztandar aunitz alde egin dute hoien artean gure alkatea (bere familia ekaina aldera Etxurira joana zen).

Alkatea Almandotzen geldituko da, baztandar pile belate pasten hari dira Ulzama eta Iruña aldera. Zama eta bere gauzak soinean daramate, Almandoztik alde egin duen ejerzito espainarra herritarrei bahitu die zamariak ta. Armada ttipia desegin da eta alkatearekin 2º Batallon de Voluntarios de Navarra  soilik dago.  Momentu hontan alkatearen ardura Baztango artxiboa salbatzea da “Artxibategiko Dokumentuak, baztandarren merituak goresten dituztenak…los privilegios con que han sido autorizados por los gloriosos Reyes», ” protokoloak”…Hortarako erregeordeari 20 caballeriza eskatzen dio, posible dela frantsak herriak arpillatzen ari direla eta errexà izanen zela adierazten dio.

Alkatea uztailaren 31 segitzen du Almandotzen, kontatzen du frantsak (baigorritarrak) Elizondotik Ziga ta Anizera, etxeetan  ebastera sartzen direla, arpilatzen daude, gauzak hausten, puskatzen eta urratzen eta konfiantzazko person batzuk bidali dula Irurita, Elizondo eta Garzainera berriak jakiteko; non daukaten kanpamendua, zenbat diren…jakina zula Lekarozen caballeria zegola (1550 zaldi) gaskonak okerrenak zirela, prisioneroak armatu eta lehen lerroan jartzen zutela..

Abuztuaren lauan eta artxiboa errekuperatua, alkatea bere familiarekin Etxaurin elkartuko da. Handik sahiatuko da Nafarroko korteari Baztango egoera delikatua azaltzea. Gerra irauten dun biztartean bosgarren semea izanen du eta familiarekin Lizarran biziko da.

Urte bat geroago, 1795ko Abuztuak 4an Basileako trataduaren siñatzearekin gerra aimaituko da eta alkate lanetan segitzeko (bi urte gelditzen zizaion) Baztán-era itzuliko da ( irailan). Bere kezkak; artxiboa Udaletxera itzultzea eta Haranaren bizitza normalizatzea dira. Iruritara iristean, bere Etxera itzultzean, Iriarteara, egoera txarran aurkitzen du; leihorik gabe edo ondatuak,  burdinako balaustrado-a gabe,  lurzoruko zurra odol idortutako orbanaz betea (hospitale gise erabili zen casa-palazioa), estalkirik gabe, alzairuak desagertuak…, bi urte kostatuko zaio etxea konpontzea eta biztartean Elizondon biziko da. (Familia Iruñan geldituko da). Garai haitan zurrumurruak zabalduko dira erranez baztandarrak gutti engin dutela erlijioa eta aberria defendatzeko, ihes egin zutenei koldar utsak zirela deituko diete eta gelditu zirenei, berriz kolaboratzaileaz leporatzen diete. Alkatea irudi hori garbitzea sahiatuko da eta ondarrian bai Urrutia teniente koronelaren, eta Kolomerako kondearen ( erregeordea gerra garaian) onarpenekin irudia garbitu zen. Bai Teniente koronela (gerra hasieran Baztanen egon zela) eta bai kondea adierazi zuten, Baztandarrak (los Nobles y Bizarros Baztaneses) leialtasunaren oinordekoak duinak direla eta erreinuari eta bere magestadeadi amodia….bla bla bla…

Onarpenekin konten egonda eta alkate lanak amaituta Iruñara bere familiarekin bueltatuko da eta Baztanera urtero udako hilabeteak pasatzera etorriko dira.

P.D Baina dena ez zen poza, Juan Bautistak gerra ondoren ekonomiko momentu txarrak pasten ari zen. Dire aunitz gastatu zun Iriartea berritzen eta Mexikotik…dirua ez zen iristen. 1796 Espainia gerran zegoen Inglaterrakin. Inglesak hainbat itsats gizonei patente de korso lizenzia eman zien eta hauek ameriketatik etortzen ziren barkoek erasotzen zuten, bere dirua ekartzen zion itsatsontzio bat baino gehiago piraten eskuetan akituko zuen. Erten da amerikan gazte garaian egindako lagun batik (Kadizen bizi eta negozioak zuena) dirua bidaltzen ziola eta horrekin aurrea atera zela.  Gero frantsetada etorriko da  eta berriz ballara frantsen eskuz eroriko da, Amerikatik independentzia hotsak entzunen dira…eta ez ziren garai onak izanen konmerziorako. Azkenian 1816an 73 urtekin Iruñan hilko da.

Post hau egiteko erabili den materiala:

LOS PALACIOS CABOS DE ARMERÍA DEL NOBLE VALLE Y UNIVERSIDAD DE BAZTAN Y EPISODIOS PATRIÓTICOS. Revista Bascongada. Manuel Irigoien.

LA GUERRA CON LA CONVENCIÓN FRANCESA Y EL VALLE DE BAZTÁN. El Alcalde y Capitán a guerra don Juan Bautista de Echeverría y Latadi. NAFARROAKO KONDAIRAREN HIRUGARREN BATZARRE OROKORRAPamplona, 20-23 septiembre de 1994. Gaspar Castellano de Gaston.

Entre el Valle de Baztán y América.El indiano Juan Bautista de Echeverría y la casa Gastón de Irurita. Ediciones Eunate.2014. Juan Bosco Amores Corredano / Gaspar Castellano de Gastón