Feeds:
Argitalpenak
Iruzkinak

Usuak edo beleak.

Nafarroko erreinuko Armeria Liburuak, 783 armarri ditu; gehienak, leinukoak, palaziokoak eta jauntxoenak. Zaharrenak XIV. mendekoak omen dira, bertze batzuk XV. mendearen amaierako eta XVI. mendearen hasierako eta baten bat modernuago ere.

Nafarroa inbaditua izan zen garaian,  Karlos V.na 1527an Nafarroan izaten ari zen aldakentagatik (konkistatzailen aginta eta boterearengatik) Nafarroako noblezia zaharraren nomina izan nahi zuen eta Armeria Liburua iteko eskatu zen. Eskaera ez zen bete (badirudi liburu zaharra galduta zegola) eta 1575 liburu berri bat egin zen.

Bolumenak lau atal ditu eta ikusten da biltzailea (arma-erregeak) armarriak heraldika pieza nagusiaren arabera multzokatzen saiatu zela; arranoak, otsoak, bandak, fajak, zuhaitzak, santioko oskolak…eta Irudi edo itxura heraldiko hoien artean “Baztango beleak” nabarmentzen da. Baztango hainbat armeriatan agertzen direnak talde heraldikoa osatzen dute hegazti horiek. Ez du  garrantzitasunik beren hedaduragatik, haunitz ez bai dira baina bai nabarmentzekoak dira bere jatorri historikoagatik.

Hegazti horiek; bele, biligarro edo usoak izan daiteke eta Baztanen, Aroztegia, Arizkun eta Ursuako leinu etxe edo palaziotan aurkitzen ahal dira (Baztandik kanpo gutti dute irudi hau, Alzateko jauna eta bertze baten bat).

Aroztegiakoan, zuhaitz baten alboetan bi txori agertzen dira eta Atizkunguan lau bele gurutze baten inguruan. Biak uste dira Ursuako usueekin (hiru) zerikusia dutela zeren, Ursuekin lotura estua duten linajeak bai dira (gehienbat Arizkun).

Baina ursuako “txoriek” usuak dira? jatorria Baztanen dute? .Bozateko Ursutarrak, leinu zaharra da. 1349an Ursuako Joan, Ursuako VI, jaun gise agertzen zaigu eta Amaiurko gazteluko alkaidea da. Honen semea,  Sancho Ursua erreinuko “ricohombre” bezala ageri da eta urrengo Ursua Miguel Santxiz (Santxo Ursuaren semea) “ricohombrez” gain Otikorengo baroia da.

Miguel Sánchiz Ursuakoa dago, 1370ean,  Meleunen (Normandian) defentsan nabarmendu zen eta Karlos II.a erregeak Amaiurko errotak eta hainabat lurrak eman zion, hoien artean, Corteseko herrian eta Donibane Garaziko gazteluaren “tenenzia”. Honen semea Ursuako Beltran izanen da eta bere alaba Maria, Ursuako andrea bihurtuko da. Ursuako  Mariak, Juan de Urozekin, Karlos III.a (Noblea) erregearen ganbararekin (kamarlengoa), ezkondu zen. Ezkontza-kontratuetan erabaki zen ezkontza honetako seme-alabek amaren abizena eta armak hartuko zituztela,eta horrela izan zen.

Joan Ursua eta Uroz Karlos Bianako prinzipearen “maestrehostala” izan zen eta baita ere 1439an, Amaiurko gazteluko alkaidea eta Ezpelatako jaunaren María Juana alabarekin ezkondu zen. Bi semeizan zituzten, nagusia; Joan Ursua Ezpeleta, Ursuako Jauna Oticoren baroia, Amaiurko gazteluko alkaidea eta izkribu erreala ere. Anai txikiean Adan Ursua Ezpeleta izan zen eta lizarraldeko La Berruezako Azedo jauregiaren (erdiaroko dorrea) jauna izendatu zioten.

Palazio hontatik, Aragoiko Cornel familiaren jatorria zen. Cornel leinua Erdi Aroko Aragoiko nobleziaren etxe garrantzitsuenetako bat izan zen eta XII. mendetik dokumentatua dagon familia da (Gaztelaniako Koronel hitza Cornel-etik dator). Bai Cornel leinuaren armarria eta bai Azedoko palazioren harrizko armarria bortz bele osatzen zuten. Dirudi Ursuako Adan bere jauregiko armarriarekin egin zela eta aldiz berean Ursuako leinuak berea bezala hattu zutela eta beleak, abizenaren esanahiaren eraginez usuetan bihurtuko ziren . Jakina da XV.mendaren erdialderaartio Ursutarrak armarri eta ikurre gise “Ansako armak” zituztela., hau da! bi “faxa” eta oskol pare batzuk ( santioko bideko oskolak).

 

 

800px-Blason_Louis_Coroneles_(selon_Gelre).svg

Cornel familia eta Azedoko armarria.

Mende bat lenago bertze baztandar batek ere Cornel familiako 5 beleak (corneja) bere armarrian eraman zituen. Baztandarra, Pedro Cornel zen eta Ontzalu Ibañez Baztangoa (jauregizarrea leinu-etxekoa) eta Aragoikon Aldonza Cornel-en semea zen. Ontzalu Ibañez Baztangoa  XIII. mendeko Nafarroako handikia izan zen, errege-alfereza izan zena.  1264an Guardiako eta 1269an Mendigorriko jauna izan zen. 1264an erregeari Mues hiribildua erosi zion. 1266an, Tibalt II.a Nafarroakoak zuzenduriko kanpainan, Baionako konkistan izan zen.

Henrike I.a gizena hil zenean, 1274ko abuztuaren 21ean, Erriberrin Gorteek gobernadore izateko hautagaien artean izan zen, baina  Eustakio Beaumarchaisko aukeratua izan zen. Nabarreriako gerran  Gontzalo Ibañez Baztangoak  eta bertze jauntxo batzuk; Petri Antso Monteagudokoa, Gartzea Almoravit…, Nabarreriaren alde atera ziren eta atzerritar gobernatzailearen kontra egin zuten. Nabarreria aurreko gaueantik hartua izan baino lehen ihes egin zuen, eta bere ondasunak konfiskatu zituzten. Gonzalo Gaztelanian erbesteratu zen eta bere seme gaztea Aragoien Amaren izena eta armarria erabiliz.

Pos hau egiteko erabili den materiala:

Libro de Armería del Reino de Navarra. Faustino Menéndez Pidal, Juan José Martirena. Gobierno de Navarra. 2001

Enciclopedianavarra.com. Ursua. euskalnet.

 

 

 

 

“Egun ttun ttun,bihar ttun ttun,etzi ere ttun ttuna.

etxe huntan arnoa bada guk ez yakin zenbana.
Zenbana yakiteko degun ttanttatto bana…

Iñaute aintzineko  ortzegunean (edo herri batzutan asteartea edo asteazkenean) haurrek Baztanen,  beren soiñuekin karriketan eta etxez etxe ibiltzen direlarik, kanta zahar hau abesten dute. Egun Hori Orakundea da, edo Arizkunen eta Amaiurren ezaguzen den bezala, Egun Ttunttuna.

Egun Ttunttuna, egun osoan txistu eta danbolina jotzen denez, dagokien izena da. Ttun-ttun hitza, txistulariek egindako musikatik dator,  eta hauei Ttunttuneroak ere deitzen zaie. Garai batean danbolina beharrean ttunttuna jotzen omen zuten eta horren ondorioz txistulariek jotzen duten danbolinari ere izena aplikatzen zaio.

Baina, zer da, edo zer zen, ttunttuna? … ba, egurrezko erresonantzia-kaxa bat da. Haren gainean ongi tenkatutako hainbat soka paratzen dira, eta makila bat baliatuz kolpatzen direnak. Tradizionalki txirularen laguntzarekin interpretatu ohi zen Ttunttuna. Hala, musikari berak, txirulariak, bi musika-tresnak jotzen zituen aldi berean. Orokorrean txirula ezker eskuaz jotzen zuen eta, alde horretako besoa baliatzen zuen Ttunttuna saihetsen aurka eusteko. Libre geratzen zitzaion eskuarekin musika-tresna jotzeko makila erabiltzen zuen. Makila hori, zenbaitetan, ehuna, larrua edo belusa erabiliz gaineztatzen zen. Makilarekin markatzen da erritmoa,

Erresonantzia-kaxa, kaxa luze bat da, aurrealdean zizelkatutako bizpahiru irekiune geometriko ditu, soinua ateratzeko leiho modura. Bertako zura baliatuz egiten da, gehienetan gereziondoaren edo intxaurrondoaren zurakin . Orokorrean sokadun danbor izenez ezagutzen da eta erdi aroko perkusioaren salterioen aldaeratzat hartzen da, teknikoki, kordofonoa da.

0132

Ttunttun izendapenak ateratzen duen soinuaren onomatopeia iradokitzen du. Dena den, Euskal Herrian bertze izendapen batzukin ezautua izan da ere , bertzeak bertze, danburia, soinu, salterio…

Uste denez, Frantzia hegoaldetik iritsi zen Ttunttuna Euskal Herrira. Diderot eta D’Alemberten entziklopedian txirula eta Ttunttuna jatorri euskaldun edo proventzala duen musika-tresna modura agertzen da. Baina argo dago Pirinioetako musika-tresna izan zela erabat. Goi Aragoi inguruan chicotén izenez ezagutzen da eta txilibituarekin batera interpretatzen da. Pirinioen bertze aldean, berriz, tambourin basque edo tambour de Béarn izenarekin. Euskal Herriko ahozko tradizioari esker erabilera hedatu bazen ere, ekialdeko zonaldera mugatu zen. XVI. eta XVII. mendeetan Nafarroa osoan zehar zegoen hedatuta, Zuberoan eta baita Lapurdiko zati batean ere. Aitzitik, ez dago Gipuzkoan, Bizkaian edo Araban erabili zela erakusten duten dokumentu aunitz. XVI. mendean ttunttuna txirularen lagungarri den perkusiozko musika-tresna modura erregistratzen da Tuteran, Behe Nafarroan eta Baztanen.

Nafarroan, Oitzeko Jauregian dauden XVI. mendeko pinturetan aingeruen friso bat ikus daiteke. Horietako bat ttunttuna eta txirula joz ageri da eta Pierre de Lancre Euskal Herrira sorginkeria-izurritearen aurka ekitera iritsi zen inkisidorea zen. Hark idatzitako liburuaren arabera, sorginen arteko bilkura edo akelarre ezagunetan ez zen musika falta izaten. Musika hori danbolinarekin, biolinarekin edo salterioarekin  (ttunttunarekin) sortzen zen. Azken horrek “larrurik gabeko Bizkaiko danbor” izendapena hartzen zuen (garai haleta Bizkai hitza euskalduna itza bezala zen)

ttunttun4Iruñeko Udalak San Fermin jaietarako kontratatutako musikarien zerrendan atal berezitua zegoen salterioa jotzen zuten haientzat; hala, zerrenda horietako goiburuak hauek ziren XVI. mendetik XIX. mendera arte: Danbolinak, biolinak, salterioak, bihuelak eta dultzainak. Horietan musikarien identitate eta jatorria eta haiei egindako ordainketak azaltzen dira.

1874an “chunchunero” hitza San Fermineko kontratuan agertzen da, bai salterio esta bai danbolina jotzen duenarentzat, herritarrek aspalditik erabiltzen duten  apelatiboa onartzen dute. Txistulari hitza 1913an agertuko da, Tolosako txistulariak lehen aldiz kontratazerakoan, urte askoz  San Ferminetako programan erraldoiekin joanen dira “chunchuneroak” (naparrak) eta txistulariak programetan…hortik aurrera txistulari hitza soilik erabiliko da.

Mendietako eta gure bailara bezalako herrietan ttunttunero deitzen segituko dute, nahiz eta gehienek  XX. mende hasieran danbolina jotzen duten arren.

Gaur egun Zuberoan zokoratuta gorde dute, eta hangoa izan da tresna honen azken egile zaharra, Pierre Errekalt jauna alegia, baian baiata ere Arizkunen entzuten ahal da ttunttuna (sokazko ttunttuna) Arizkungo txistulariak-danbolinak taldeari esker.

Post hau egiteko erabili den Materiala

Ttun-ttun. Auñamendi Eusko Enziklopedia.

En Torno al Ttun-ttun. ENRIQUE JORDA. Cuadernos de etnología y etnografía de Navarra,  52 zenbakia, 389-390 orriak. 1988

XX. mendeko Euskararen Corpus estatistikoa. Iñauteak (Baztan). Euskaltzaindia.eus. MARIANO IZETA.

El txistu y el tamboril en Navarra. MIKEL ARANBURU URTASUN. Cuadernos de etnología y etnografía de Navarra,  87 zenbakia. 2012

 

 

 

Dantzaren debekua.

Historia aurreko garaietatik gizakiak, sentimenduak, aldarteak adierazteko eta komunikatzeko, gorputzeko mugimenduak erabili ditu. Gorputz mugimendu horiek eta batez ere, doinu baten laguntzarekin, dantza da.  Herri, eskualde edo lurralde guztietan  dantzan egin da, Euskal herrian bertako dantzak Euskal dantzak dira, eta Euskal kulturaren eta folklorearen osagai garrantzitsuak dira. Dantzak berehala hartu zuen magia edo erlijio kutsua, baina garaiak aurrera joanez, erlijio eta erritu kutsua galdu omen zen, arte maila hartu eta sormen lan bihurtu zen eta dantza ondo pasatzeko edo sentimenduak adierazteko erabiltzen dugun ekintza izan zen.

Baina, dantzaren ondo pasatze hori, errito zahar kutsua oinik zituztela, eta baita…euskal kultura zela… XVIII. mendean, Nafarroan dantzak debekatzea agindu zuten.

Captura de pantalla 2020-02-06 a las 0.26.27

1947ko postala. Pinterest

Halaxe  izan zela, Baztango bi parrokietan gorde izan ziren bi textu zaharretan zihurtatzen  da. Dokumentuak, Elbete eta Elizondoko elizetan 1750ean Gaspar Miranda eta Argaitz Iruñeko gotzainak zena, danzak debekatzeko agindu gutunak dira.

1750eko martxoaren 12an Iruñeko Gaspar Miranda eta Argaitz gotzainak dantzak debekatzen zituen agindua plazaratu zuen: «Edicto en que se prohíben los bailes y dan- zas públicas y el uso de los instrumentos profanos en iglesias y funciones eclesiásticas, y se persuade a las personas eclesiásticas el mayor cuidado y vigilancia sobre la extir- pación de estos desórdenes y abusos, que se manda sentar y publicar en los primeros días de Pascua de resurrección a cada años» zion aurkezpenak. 

Halakoetan ohikoa zen bezala, jatorrizko idatzia gaztelaniaz zegon eta parrokia guztietako kontu liburuetan kopiatu behar izan zuten eta  parrokia aunitzetan euskaratu egin zuten Iruñeko gotzainaren agindua. Denetara eskuarazko hiru testu iritsi zaigu: Lehen aipatutako  Baztango biak (Elizondokoa eta Elbetekoa)  eta hirugarrena aldiz Orriokoa (Ezkabartekoa)
Ustez denez, aginduaren idazlea Sebastian Mendiburu jesuita izan zen. Sebastian Mendiburu Oiartzunen jaio zen, eta 1708an. 1725ean sartu zen Jesusen Lagundian. Iruñean egin zituen Filosofia eta Teologia ikasketak. Nafarroa Garaiko herri euskaldunetan ibili zen predikari eta misioak ematen. Hizlari fama handiakoa zen eta «Euskal Zizeron» ezizena jarri zioten. Iruñeko gotzainaren eskariz (Miranda eta Argaiz), Filosofiako eta Teologiako katedraduna izan zen. Mendiburuk zerabilen eskuara, gipuzkera baino gehiago, goi-nafarrera zen, eta dantzak eta zezenketak ez zituen batere gogoko eta, ohiko erlijio gaiei buruz idazteaz gain, horri buruzko hainbat lan ere idatzi zituen. Gai hauetaz eztabaida eta borroka sonatuak izan zituen Manuel Larramendi  idazlearekin. Aita Manuel Larramendik (Andoain 1690 – 1766 Loiola) idazle jesuita izan zen. Eta bere idazlanetan ikus daitekeenez, eskura eta euskal kulturaren (dantza barne) defendatzaile sutsua zen, hortaz Menbidururekin izaten zituen liskarrak.

Baztango bi testuek etorki berbera dute; Orrioko itzulpena, ordea, bertze bat da. Goi-nafarrerazko bertze aldaera bat erabiltzeaz gain, motzagoa da eta Larramendik idatzia antzemanten da.

Ediktoa, herriko abade, erretore eta bikarioei zuzenduta dago gotzainaren agindua herritarren artean zabaltzeko ardurarekin.

Elbeteko textoa edo “gutuna”, gure obispoak aditzera ematen dula “haundizki” eta serioski  dantza publikoak meatxatuak eta erreprendituta daudela. erranez hasten da.

( Gure obispado huntaco presuna fiel gucieri aditcera ematen dabegu, daudelarican handizqui eta seriosqui erreprenditu eta meachatuac danza publicoac aita Sainduaz eta Escritura Sainduaz, bai eta ere daudelarican debecatuac, hala erreinu huntan, nola bercetan...)

Segitzen du, arimak galtzeko arriskua badagola, oraingo dantzak soinu alaiekin egiten direla,  eta lujuria probokatzen dutela mugimendu eta ukitze lizun eta zantar horiek.

(…escandalo publicoaren medioz, ezarcen baldin badituzte arimac galceco peligro claro eta aguerian? Nolaz eztira erreprendituco oraico danzac, eguiten diralaric haalicaco soiñuric alegre eta vicienequin, carrera, lasterca eta errecontrada deshonestequin? Eguiten diralaric lujuriaren edo loiqueriaren pozoin infernal eta hilgarri hartara probocatcen dituzten accione, iguitce, movimendu eta uquitce desonestequin? Danzatic gueldicen diralaric errefrescatcera, edatera? Dancetan eguiten dituztelaric arcoac, zubiac, ceinen azpitic danzan pasatcen baita Demonioa? Danza hoc eguiten diralaric ez solamente lecu publicoetan bainan bai eta ere estalpetan, portaletan, ezcaratcetan berariaz eta mottibo gutirequin) 

Dantzarekin aunitzentan toki saindua profanatzen direla aipatzen du, egun eta gauaz aritzen direla dantzetan eta ez soilik plazan! baizik bideetan eta edozein lekutan.  Baita elizgizonak ere aritzen direla salatzen du.

(…Profanatcen eta menospreciatcen dituztelaric hanicetan templu sainduac, basilicac, ermitac, eliza atheac, cimiterioac? Davilzalaric egunaz eta gauaz plaza publicoetan, videtan eta campo libretan? Danza hotarat iuntacen direlaric ez guttitan, eta bai gure dolore handi batequin eliza guizonac, bai eta ere ordena sainduac pretenditcen dituztenac, ordenatceco pretensionea duten dembora berean, ceintaz baitira hanitz exemplare. Eta hare gueiago, badirela hotaric cembait danzaco maestru direnac, hala guizonquieri, nola emaztequieri danzan eracustea oficiozat hartua daducatenac?

Dantza Satanasen iruzurra, engainua, bizioa, Jangoikoaren ofentsa eta herrietako eskandalaua da

Heritua dagoelaric, bada, eta cutsatua izurri eta eritasun mortal huntaz gure obispa- dotasuneco parteric gueiena, eta deseacen dugularic erremedioa ematea ecin erranezco gaitceria espiritual eta temporal huni, eta nahi derabeztegularic descubritu eta aguertu fiel gucieri Satanasen invencione, engañu eta trampa gorde, estali, secretu, eta segurac, bay eta luxuriaren, deshonestidadearen gaitz eta calte dudaric gabecoac (…) Satanasen engañu huni cein baita yturburua, herroa eta zaiña, ceinetaric sorcen baitira puebloetan, errietan erreinacen eta gueienic aurquicen diran vicioac. Bada, arrazoin hunengatic Nafarroco legueac deitcen du, hicendazen du danza «oficina, ceinetan trabajatcen, moldatcen, apaintcen eta eguiten baitira Jaungoicoaren ofensac eta errietaco escandaloac».

Eta gutuna segitzen du; dantzentan aritzen direnei ixunak, zigorrak… patuko zaiela, instrumetu profanoak elizenta ez sartzea, eta bla bla, bla bla… akitzeko aipatzen du ediktoa (gutuna) urtero Bazko garizumeko lehengo egunean irakurtzea beharrezkoa dela.

(..elizaco liburuan, visitetaco manuen ondoan, eta publica eta lei detzaten urte guciez, Bazco garizumaco leembecico  egunean, eta hortaz landa, conveni eta necesario dela iduricen zaien besta gucietan.

Iruñeco ziudadean emana marchoaren hamabigarren egunean, mila zazpitan eun eta berrogoy eta hamarrean. Gaspar, Yruñeco obispoa, obispo ene jaunac manaturic.)

 

Dakigu, 1750eko agindu hauek, lehen aldiz, apat Echebarnek 1971an eman zuen ezagutzera, (Elbetekoa) eta  hamarkada bat geroago,  Aita Ondarrak (1982an) osorik  Elbetekoa eta Elizondokoa eman zituen. (Hirugarrena 1981an agertu zen).

Elizondoko eta Elbeteko teextoak arras antzekoak dira, Baztango Elbete eta Elizondorako idatzitako testuak direnez, ez da zalantzarik bertako euskaraz baliatu zirela itzulpena egiteko. Horrela,  Baztango 1750. urteko mintzoa islatzen duen testu formal batzuen aurrean gaude eta XVIII. mendearen erdialdeko, Baztango edo Nafarroako mintzoak hobeto ezagutzeko bi textu hauek laguntzen digute!.

Textoi dagokienez, Elizondon eta Elbeten idatzitako lekukotasunak izan arren, gaur egun bi eskuizkribuak Iruñeko Elizbarrutiko artxiboan daude.

Post hau egiteko erabili den materiala.

Baztan-Bidasotarren dantzak XVIII. mendean.  A.IRIGARAY. Egan aldizkaria. 1970.

Baztango 1750eko eliza-agindua: edizioa eta azterketa. Urtzi REGUERO UHARTE. Fontes Lingvæ vasconvm stvdia et docvment. Año li. urtea 128 – 2019. Nafarroako Gobernua

 

 

 

 

 

Orzorrotzeko gaztelua.

Orzorrotzeko gaztelua Ituren eta Zubieta artean zegoen gaztelua izan zen, justu Ekaitzaren gailurretik hurbil dagoen Makilipurdi koxkorrean, 814 metroko altueran.

Amaiurko gaztelua bezala Nafarroko erreinua defenditu zuen gaztelu bat izan zen eta  Bortziriak-Baztan eta Leitzaran haranen elkargunea kontrolatzen zuen. 1200 inguru eraiki omen zen eta 1298 urtekoa da lehendabiziko aipamena. Gaur egun zimendatzearen hondarrak baino ez daude eta erten ahal da (Iñaki Sagredok inkusketa egin ditu), oinarriak 16 metroko luzera eta 13 metroko zabalera zituela. Gaztelaua 10 edo 15 lagunentzako gotorlekua zen, baina noizean behin  (gerra kasuan) 40 ere biltzen ahal zituen.  Gazteluaren helburu nagusia Nafarroa Gipuzkoarekin zuen muga babestea zen. 1198 an Gaztelako Erresumak  behin betiko lortu zituen Araba, Gipuzkoa, Durangaldea…muga berri bat sortuz.

Erdi Aroko eraikuntzari dagokionez, badakigu gazteluak egurrezko garitak zituela muturretan, dorreak, jauregia (egurrezko txabola), guardia-etxean, ur-tankea (aljibea) eta omenaldiko dorretxea (harrizkoa harresia bezala). Iñaki Sagredok dioenez, haren berezitasun interesgarrienetako bat da harri lehorrez egina zagola da, hau da, argamasarik gabe, aspalditik erabiltzen den teknika erabiliz.

Makilipurdi

Garai batean Makilipurdi gailurrean (baita ere Oltzorrotzeko Haifa dieta) Orzorrotzeko gaztelua kokatzen zen.

Orzorrotzeko gaztelua, Amaiurko gaztelua bezala,  gazteluaren “tenenzia” alkaidetan daude eta artxiboi esker badakigu 1259an Martín de Oriz, dagola, 1266 Bergarako Pedro Garceiz, 1280an Ohárrizko Miguel Garzes… Garro, Bergara, Ezpeleta, Mirafuentes, Urniza, Zulueta, Nas, Urtubia, Etxalar, Barasoain, Mendia eta  Beraiz abizeneko alkaideak segituko dute.

1357an Arraiozko  Sancho Martínez alkaide da eta 1383 Iruritako Jauregizarreko Martín Garces. Honetaz badakigu 60 “sueldo” eta  15 kahiza jasatzen zuela. Kahiza edo kafiza antzinako edukiera-neurria da, Nafarroan zerealetarako erabiltzen zena Erdi Aroan; lau erreguren  (arroba) baliokidea da. Urte batzuk geroxago gaztelua Martinen emaztearen eskutan gelditu zen, alkaidea Grazia izan zen.

1451an agramontar eta beaumondarren arteko Gerra Zibila hasi zen. Urte batzuk lehenago Aragoiko Joanes II.ak koroa bere seme Karlosi usurpatu zuen. Gaztelua Agramondarren eskuetan zegoen baina gerra hasi bezain “pronto”  Behamondarrek (Karlosen aldekoak) lortu izan zuten.  Baztandar agramondarrak 1461an Jauregizarreko eta Bertizko jaunak buru zituztela Orzorrotzeko gaztelua berriz berreskuratu zuten  (Amaiurkoa ere) eta haien eskuetan mantenduko da zeren 1494an Bertizko Juan Pérez ezkutaria alkaide gisa agertzen  da, eta baita ere, Bertizko Jauna gaztelaniarren konkista arte (1512) azken alkaidea izanen da.

Gaztelaniarrek Nafarroako erresuma konkistatu ondoren, gaztelua Gaztelako tropek hartu zuten, 1521ean legitimistek berreskuratu zuten baina eta urte horretan bertan  ( Martxoko 14an) Nafarroako erregearentzat berriro galduaa izanen zen. Velez de Medrano kapitaina Amaiurtik eta Jaso Kapitaina Elizondotik, konkistatzea sahiatu ziren baina ez ze posible izan. Gaztelu honekin Doneztebe ere gaztelaniarren eskuetan gelditzen zen eta Amaiurko gazteluaren setioa are gehiago itxi zen (urrengoa erortzen izanen zen).

1522an gaztelaniarrek su eman eta suntsitu egin zuten. Iruñeko Gestión Cultural Larrate talde arkeologikoak egindako indusketa arkeologikoan, sute handi bat gaztelu osoa hartzen duena arrastoak aurkitu dute. Horrek erakusten du sutearen indarra eta ke-zutabe handia  kilometro batzuetara kusgai egon behar izan zen. Gaztelutik Belateko portua eta Baztango mendiak ikusgai ziren.

Post hau egiteko erabili den materiala.

TRABAJOS DE ARQUEOLOGÍA NAVARRA. Iñaki SAGREDO GARDE. 2018ko urtea. 30. zenbakia.

Castillo de Orzorrotz. wikipwdiako wikia.

EL CASTILLO DE ORZORROTZ RESURGE TRAS CASI 500 AÑOS. Gaizka AZKETA. Gara. 2016

 

Jakiña da 1522ko uztail bukaeran gaztelarrek, Amaiurko gaztelua berreskuratu ondoren behera botatzea erabaki zutela. Agindua Juan de Rena eman zuen eta lan hortarako gipuzkuatik 58 argin ekarri zituzten. Arginak dorrea moztuz gain, zimenduetan zulo batzuk eginez (minak) gaztelua lehertu zuten. Argin hauek ere bertze baztadar agromondarren dorreak “desmotxatu” zituzten: Jauregizarrea, Bertizko jaunarena, Zigako elizaren babeskia…

Tercios-copia

Batalla de Amaiur 1522. Argazkia Jordi Bru. Powered by Photocrati

Gaztelua eraitsia eta lehertua izan arren, dirudi oinik erabilgarria segitzen zuela pentsatzekoa da,  zeren 1536ko abuztuaren 11an Labriteko Enrike III.a napar erregearen leialak bertze konkista saio bat egin zuten eta gazteluaren ondarrak eraso zuten. Dokumentuak diote 1.200 “inbasore” zirela eta gazteluan egun bat egon ondoren, Ursua kapitai baztandar “gaztelaniartzalea” (behamondarra) 200 baztandar bilduz, etsaiak gaztelutik bota zituela, hoietatik lau hil eta 14 preso hartuko zituzten eta baita ere lapurtutako hazienda berreskuratu zuten

Urteak pasatuko dira eta gazteluaren ondarrak gero eta haundiagoa dira. 1571ko Napar mugaren inguruko txosten batean, Amaiurko gaztelua ez zela aproposa eta mantentzea merezi ez zuela (dorrea erdi botalla, babesteko aldapa gabekoa, ttikia..) azalduko du.

Egiaztatuta gazteluaren egoera halakoa dela 1582an Nafarroko erregeordea (birreia). Almazanco markesa gazteluko harrian enkantean aterako du. Amaiurko eliza 250 dukado eskeinu zun eta harri horrekin eliz berri bat eta erretorearen etxea ereikiko dira. Elizako erretoreak Amaiurko herritarrei harria ere salduko die.

XVII.mendean, Frantziako Luis XIII.na eta Espainako Felipe IV.aren artean  izan zuten  etsaitasuna, edo liskarra (1653-1640) oso nabaria izan zen mugan .Testuinguru huntan 1637 urtean Pedro Texeiro, fama haundiko kartografo portugaldarrak gazteluaren zaharberritzearen posibilitateaz txosten bat burutuko du (mapa batean marraztuko du nolakoa izango zen). 1537ko otsailatik 1638ko matxo arteko tartean, Madriletik  Nafarroko erregeordeari Bera, Burgete eta Amaiurko postuen mantenimenduarako ( militarren soldata, konpontze lanak…) 94.000 dukado bidaliko zaio. Uztailaren 28an 8.000 frantziar Amaiurko portura urbiltzen dira, baina… garaiko alkate eta bailarako kapitaina (capitan de armas) baztandar bolondres batzuekin aurre egiten die eta frantsak aldegingo dute. Inbasio saiakera hau eta etengabeko mugako tentsioa Burgerte, Amaiur eta Iruñako ciudadela gotortzea eginen du…beno bederen pentsatzea, zeren Amaiurren kasuan diruaren eskasiaz “bertze momentu obe baterako” utzi beharko zela aipatuko dute. Tensio urte hauetan  Amaiurren ez zen berritze lan batere egin eta egoera politiko hau pasata  gutttiago oinik eta bere egoera txarragatik, 1641an suntsitzea erabaki zuten. 

XVIII.mendeko 1786an (urriaren 10an) Gaztelua zegoen tokian Snta Barbara omenez baseliza bat inaguratzen da. Badirudi baseliza hontarako Gazteluko dorrearen behekoaldea (zokaloa) erabili zela. Bitxikeri bezala aipatu ermita hontan Santa Barbaren erlikiaz gain Lignun Crucis  bat ere hazels. Guzti hau Maria Antonia Inbaduru amaiurtarra ( Francisco Miguel Goienetxeren alarguna) oparitu zituen. Indaburu andrea Sacedako kondesaz gain, Gaunako ere zen eta  Ugeda eta Belzunzeko markesa baita ere zen.

Ez zuten aunitz iraungo ermitako zilarrak zeren mende bukaeran Konbentzio aurkakao Gerra izanen dugu bailaran.  Gerra susmua zela eta erasoak hasi baino lehen Amaiurren, Santa Barbara ermita inguruan ( Aintzinako gazteluaren muinoan) fortin bat altxatu (ereiki) zuten. Errepublikatzaileak 1794ko udan bailararekin egin ziren eta doike amaiurko fortinarekin ere. Fortinaneko lau kañonekin egin zieren eta 200 prisionero egin zuten. Irailan fortina utziko dute baina egoera erabiliezin batean geldituko da…ermitaz gain ez dakigu ja.

Urrengo medean, Napoleonen gudetana barne, 1813an “Combat de Maya” edo erderaz ” “Batalla de los Altos de Maya” izenarekin ezagutzen den batalla eman zen. Blogan hontan aspaldi kontatu genun bezala Erlon generalak 1813ko uztailaren 25an 13.000 soldadukin bailaran sartén dira. Antsentegi inguruko zelaietan bataila izan ondoren Castelvert brigadak Amaiurko fortina eraso zuten.

Gaztelu zaharra,  ermita, fuertea…desagertu ziren baino inoiz ez zen desagertu gaztelu hortan bortz mende lenago gertatutako eta XX.mendeko 1922ko ekainaren 30an …Napar askatasunaren alde Amaiurko etxarrian borroka egin zuten gizonei omenduz, 7,75 metrotako Almandozko marmol zuriz egindako monolitoa inaguratu zen…baina jakina! hori… bertze istorioa bat da.

Post hau egiteko erabili den materiala.

Amaiur, simbolo de Navarra. Jimeno Jurio, Jose Maria. Pamiela. 2004.

El Castillo de Amaiur a raves de la historia de Navarra. Sagredo, Iñaki. Pamiela. 2009.

 

 

Erraldoiak, antzinako mitologietan, literaturan eta erlijioan agertzen diren pertsonaiak dira. Ohi, giza itxurakoak dira, baina gizakiak baino askoz garaiagoak. Batzuk ilupeak izaten dira, baita maltzurrak ere, badire ankerrak direnak, basatiak eta bertze batzuk  gizakiei laguntzeko prest egoten direnak.

Gaur egun, urteen poderioz, erraldoi hitza “indartsua eta handia” denari errateko erabiltzen da. Koldo Mitxelenak, Juan Manuel Etxebarria eta halako hizkuntzalariak erraldoi hitzaren jatorria Erroldan personaian  (Errol(d)an) omen dago.

gettyimages-517200560-1024x1024Erroldan edo Errolan (Roldan gazteleraz, Hrōþiland frankoeraz), VIII. mendeko buruzagi franko bat zen, Bretainiako markako zaindaria eta Karlomagnoren iloba, eta euskaldun guztiok badakigun bezala, 778ko urtean Orreagako guduan hil izan zena da. Kronikak diotenez 778an, Zaragozari jarri eta huts egindako setiotik itzuleran, Karlomagmoren espedizioak Iruñeko harresiak suntsitzen ditu. Expedizio frankoa Pirineoak zeharkatzen hari zela (Orreaga eta Astobizkarretik)  euskaldunek Errolan (gibeleko zutabeko buru) eraso egin zioten mendietatik.  Karolingiar zutabea garaitua izan zen, eta Errolan hilik suertatu zen

XII. mendean, lau mende geroxago eta  lehenagoko kronika erreferentzia hartuta, Errolanen kantua sortu eta juglaren bidez zabaldua izanen da. Kantan (La Chanson de Roland, frantsaz) kronika zaharreko detaile ugari aldatuak izan ziren eta narrazio berri bat asmatu izan zen. Errolan, rol heroikoa hartuta agertzen zaigu: bere Durandal ezpataz mairuen kontra ausarki borrokatu ondoren, Olifante adarraz azken deiadar ozen bat emaren du, bertze karolingiar gerlariei ohartarazteko eta horrela salbatzeko.

Hortik aintzin, Errolan indar handiko pertsonaia bihurtu zen eta Euskal tradizioko kontakizunetan, Jentilen ipuinei lotuta ageri zaigu, baita leku-izenei ere. Leku aunitzetan aurki daitezke Errolan harriak, indar handiko jeinu batek jaurtirik han erori zirenak, errate baterako, Hendaiako Dunbarriak,  Aralar inguruko Errolan Harriak, Urrozko Roldan harria, Uharte Arakilen… baita ere  Atekagaitzeko zuloa eta goi Pirinioetako Errolanen Arraila, Errolanek in zituen, kasu hauetan ebaki omen zituen Durandal ezpataz, baita Itsasuko Pas de Rolan  edo Leizako “Errolanleizea” arraila.

Baztanen ere baditugu gure  gure “Errolan harriak”. Beartzun aldean Larramets, Basagar inguruan orografia aldetik Errolan harriak  izeneko dermioa dugu, eta inguru horretan, Errolan Trikuharria, Errolan harrespila eta Errolan tumulua daude.

12019781_1231555810203490_3224282779211772025_n1

Errolan trikuharrie. Argazkia Pello San Millan,

Errolan trikuharria Neolitiko garaikoa da, Brontze arokoa eta Errolan bezala trikuharri haundia da. Arlautzak mugituak izan arren, eta desitxuratua agertzen den, oraindik haunditasuna nabarie da.

Bitxikeri bezala, sortalde, Iparralde eta sartaldean falta zaion mukuruko (tumuluako) harriek, zihurh aunitz ondoan zegoen eta gaur egun ondarrak ikusten daiteken artzai borda (borobil forma duna) egiteko erabiliak izanen ziren.  Eulogioi Zudairek 1946an aurkitu zuen (katalogatu) eta 3 suharrizko laska berezi aurkitu zituen.

Tikuarriaren ondoan Errolanen kromlentxa dago, Burdin arokoa da eta zutik dauden hamaika harriz osatutako biribil erdia da (erdia falta zaio).

Alkurrutz bidean , bide ertzean baita bada haitz bat Erroldan harria bezala zauzen dena eta kondairak arabera Erroldan jentila (erraldoia) bota zuena.  Erratzu-Alduides estazio megalitikoan  Pas de Roldan edo Errolan harria dago eta baita ere muga hortan, Santiago Echandi  “Corpus de rolandiana pirenaica”  liburuan,  lau harri Errolanekin erlazionatzen ditu Baztanen. Aipatutako Errolan trikuharria, ” Ehiartze zutarria“, (Ehiartzeko lepoan), “Larreta harria” eta “Harrikulunke“… Erroldan jentilak Auzatik botatako harrie.

Ehiartze harribakarra (eroria bai dago)  lau metroko entsandt dagoen harria da et Errolanen bota zuela kontatzen omen da. Ehiartze harridan suharrizko karraskailu bat aurkitu zen.

Euskal Herria Errolan jentil handiak betetzen duen funtzio narratibo berdina betetzen eta pertsonaia baliokide Sanson dugu ere.

Post hau egiteko erabili den materiala,

Errolan. Wikipedia.

Roldan. Jose Miguel de Barandiaran. Auñamendi enziklopedia.

Baztango edesti aurreko oroitarriak. Josu Cabodevilla/ Itziar Zabaltza, Nafarroako Gobernua 2006

 

 

 

Haize dantza.

2019ko udazkena (Urria)

Orain dela 11 hurte, udazkenean sartute Baztango Haizegoa izeneko blog honekin hasi ginen. Izena, buruko minak eta aldarteko gorabeherak eragiten omen dituen haizeatik hartu zen. Urte bat geroxago (hamarkada bat eginez) eta baita ere udazken baten hasmentan ero haize hori, Xorroxin irratiko Elizondoko estudioan satu zen, eta hortik eta intertenik… baztango aspaldiko kontu ttipiak “lau haizetara” zabalduko ziren…beno… lau haizetara ez! zeren “erratzuko kontuak” blogan dioten bezala, Baztanen lau haize? ez! bortz baizik ditugu, bortz!! eta bakoitzak leku ezberdinetatik sartzen zaizkigu!

Haizegoa (Hego haizea).

Teknikoki, hegomendebaldetik jozten duen haizea da, Atlantikoan, Iberiar Penintsulako mendebaldera finkatutako behe presio gune batek eragindakoa eta Foehn efektunabarmena sortzen duena. Foehn efektu hau mendi bat zeharkatu eta mendi-hegala jaistean berotu eta lehortu den haizea da. Haize zakarra izaten da eta batzuetan abiandura handiak hartzen ditu, 100 km/h-tik gora. Tenperatura igoera ekartzen du. Guretzat burukomiñarenaz gain, hitzilarien eta usoaen haizea da baita ere ostoak kentzen dituen haizea. Artesiaga, Saioa, Belate alde hortatik sartzen zaigu.

Haizegoa naiz eta udazkenean nabariagoa izan, edozein urtaroan jo dezake: Udan epela (sapa ere), eta goibel gutti, baina neguan neguan hotza eta latza da eta elurrak eta erauntsiak dakar, gainera bailaran elur haundienak haizegoak ekartzen ditu.

…Gogoaren mila bideetan, kausitzen dut aldiro

erreka honen kanta eta haizegoaren planta.

Haizegoak eken, haizegoak eman, ene haizegoaren baitan...

AZAROKO HAIZEGOAK Eduardo Gil Bera , 1989

Iperra (Ipar haizea)

Ipar mendebaldetik sartzén den haize hotza eta idorra, Bailaran Otsondo aldetik sartzen da. Iperrak lainoa eta herlainoa ekartzen du eta batzutan euri franko. Iperrarekin ihintzirik ez da izanen. Udan berriz euri guti baino laino aunitz!

Erten den bezala..Iperrak noiznahi jo dezake!

Bitxikeri bezala aipatu, udaberrian baita ere “Garizumehaizea” izanarekin ezagutzen dela.

…Alaitasunez mintzo gara eguzkitan,
nahiz betiko asmo galduak gomutan,
Garizumako haizea heldu da
areagotuz begien distirak…    

HAIZEA GARIZUMAKOA. Ruper Ordorika.

Mendebala.

Azpilkueta aldetik sartzen zaigun haize bustia. Ura dakarren haizea da eta berarekin goibelak eta erauntsiak dakar.
Zokoetan sendoa denean, arbolak bota ditzake.

Mendebala ere; Zehar haize, Itsats haize eso Aztak haize deitzen zaio.

 

…Eta hiru makal dira ibaiak hor azpian jarraitzen duen seinale bakar.

Denok dugu barruan uhola dakarren ibai estali bat.

Ez badira beldurrak, damuak dira. Ez badira zalantzak, ezinak.

Mendebal haizeak astintzen ditu makalak…

 IBAIA. Kirmen Uribe 2001.

Iduzki haizea. (Eguzki haizea).

Izena dio bezala, Eguzkia (Iguzkia) sortzen den aldetik jotzen  duen haize freskoa eta sanoa da, goxo denean ihintza dakar Edozein urtaroan jo dezake baina akaso gutien udazkenean. Neguan horma dakar eta hortus leku batzuetan, Erratzun bezala Hormaizea erten zaio.

Baztanen eguzkia  Ubedo/Buztanzelai aldetik sortzen da.

Hego xuria.

Haize fin eta sano honekin …eguraldi ederra!, zeru garbia, ez sobera beroa, eta goizetan ihintza gutti. Hego ekialdetik sartzen zaigu, Baztangoizan Iñarbegi aldetik jotzen dula erten da.

Urriko hego-xuri goiz batez.

Emile Larre (euskal idazlea, bertsolaria, euskaltzain osoa, apaiza).

Baztanen, Elizondon hain zuzen ipuintxo bat kontatzen dute pertsonifikatutako gainontzeko haizei buruz.

“Zehar-haizearen (Mendebala) alabak dira Ipar-haize eta Haize-Egoaren andreak. Ipar-haizearen andrea oso arretatsua da, eta bere senarrari baratxuri-salda egiten dio. Eta gero gizona haserretu gabe egoten da beti. Haize-hegoak andre lazoa du, ez dio egiten baratxuri-salda, eta gero gizona haserretzen da. Haserretzen da senarra eta aita-arrebengana joaten da eta andrearen dotea eskatzera. Lehen agindu ziolako eta ez ziola eman, gero emango ziola aginduz. Aita-arrebak, negar iturriekin erten dio orain ez duela, gero emango diola. Orduan baketzen da Haize egoa”

Post hau egiteko erabili den materiala.

erratzuko kontuak blogaren “Haizeak” posta.

wikipedia “Hegoi” Wikia (ipuntxoa).

basquepoetry.com Euskal poesiaren ataria.

 

 

 

Dena 1608ko abenduan Maria Ximildegikin hasi zen. Maria, Ziburun urte batzuk pastu ondoren bere herrira (Zugarramurdira) bueltatu zen. Gauz hauniz zeukan kontatzeko…haien artean, sorgiña zela! Onartuz gain, Maria Juretegia salatu zuen eta honek berriz, bere izeba Maria Txipia Barrenetxeri, Graziana eta bere alabei… Graziana eta bere familia bere intenzio onarekin sorgiñak eta aztiak ez zirela  logroñora azaltzera joan ziren. Inkisizioaren atea jo zuen…baina…eraman zuten gia eta itzultzaile (ez zakiten gazteleraz) fraide putakumea, sorginak zirela baieztatu omen zun, Graziana, bi alacak eta senarrak espetxeratu zuten, Zugarramurdira inkisidorak bidali zituzten ( Valle Albarado eta Alonso Bezerra)  eta sorgin ehiza hasia zen.

Sorgin-ikara euskaualdean zabaldu zen, eta 1610eko azaroaren “Logroñon auto de fe” bat izan arren (12 Zugarramurditar sutan erretzea kondenatuak izan ziren) sorginkeria ez zen akitu (bukatu),  sorginak agertzen segitzen zuten. 1611ko martxorako Logroñoko inkisidoreak hainbat eta hainbat akusazio dute. Nafarroko iparraldeko herrietan 287 sorgin eta azti aitormena dituzte eta susmagarriak izatea 1271 igotzen zen; Zugarramurdi eta Urdazubin konfesoak 34, susmagarriak 124; Bera 32 eta 187 susmagarri; Etxalarren 19 eta 22, Lesakan 23 eta 230 anti-sorgin susmagarri, Donezteben 509 eta 119, Legasan, gazteluz, Zubieta…Baztanen Oronozen (Oieregi eta Narbartekin batera) 17 aitortuak eta 73 susmarekin, Arraiozen eta Zigan 20 eta 40, Garzainen bat….

800px-Francisco_de_Goya_y_Lucientes_-_Witches_Sabbath_-_Google_Art_Project

Akelarre. Franzisko Goya. Margot

Baina kasu hontan zerbait aldatuko da, Eskualdeko elizgizon batzuk, Igantziko Irisarri apeiza bezala (gizon jakintsu fama zuena) , sorgin salaketak eta gehien bat sorgin aitormenak, indarrez, bortxata eta torturatu izan ondoren lortzen zirela aipatuko du. Bere kexa Iruñako apezpikuari iritsiko zaio eta honek Inkisiziora eramango ditu.

Inkisizio gorenak berri hoiekin, Logroñoko 1610eko “auto de Fe-ko hirugarren inkisidoreari  ( bertze biak, Valle Alvarado eta Bezerra ziren), Nafarroako iparreko eskualdeak bisita zitzala eskatu zion. Inkisidoreak, akusatuak entzun, probak bilatu eta adiskidatu (reconciliar) behar zitun. Barkamen kopik ere ekarriko zun, baita ere biztalei ( akusatuei) “edicto de grazia” baten bidez bere akatsez damutzera gonbidatzen zien, zigor sententziarik ez zutela izanen erranez.

Irugarren inkisidore hori, Alonso Salazar Frias zen. Salazarrek 1609an “Santu Ofizioan” inkisidore gise sartu zen, Zugarramurdiko prezesoa irekita zegoenean. 1610eko ekainean inkisidoreek akusatuen hogeita bederatziko erruduntasun sententzia hitzartu zuten. Hala ere, Alonso de Salazar galdeketetan  parte artu ez zuenez, María Arburu-ren  kondenan siñatzerakoan (sutarako zigorra) kontra bozkatu zuen. Salazarrek igantziko apeza bezala aitormenei ez zien garrantzia maten (nola lortuak ziren ikusita), berak probak beher zituen kondenatzeko.

Horrela zela ta, Salazarrek eta bere kompania 1611ko maiatzan atra eta Iruñatik pastu ondoren Ekainaren bukaeran gure eskualdean zeuden; Donezteben uztailak 5artio egonen da,  Zubietan 14 artio , 22an Elizondon.

Saio edo bilera bakoitzan, herri ezberdinetan istorio berdintsuak entzun zitun; akelarrera egaz joaten zirela, deabruarekin sexu harremanak izaten zituztela,  baina iñork ez zuen probatzen ahal sorgiña edo aztia zenik. Gehienak damutzen ziren eta salazarrek normalki bizpa “aitagurekin” errekonziliatzen (kristautu) zien. Elizondon zortzi sorgin eta azti batera errekonziliatu zituen nahiz eta eta haien artean, 16 urteko Arizkungo Katalina Sastrearena zagon.

Katalina sorgiña zela onartzen zuen, Salazarren gana agertu zen bertze lau arizkundar gaztekin (baita ere sorgin ta aztiz akusatuta) errekonziliazera, baina hasieratik argi utzi zun Elizondora hegaz etorri zela eta bere lagunak berari hegaz ere segitu ziotela. Lagunak (13 urteko mutil bat eta 15-16 urteko hiru neska) hori gezurra zela erten zuten, lauak oinez etorri zirela asegurtuz. Katalina berriz, ez soilik etortzerako hegan egin zuela,  bazik errekonziliazio saiora sartu baino lehen ere akelarrerra garraitua izan zela adierazten du. Salazarrek,  lagune eta kanpoan Katalinarekin egon zirenei ea zerbait arraoa somatu omen duten Katalinan, galdetu zien…denek erantzun zuten ezetz!, kanpoan Katalinarekin solastu eta jan omen dute ezer arrarorik sumatu gabe eta doike! iñorat Joana dela, baieztatu zuten.

Katalina han zegoen (audientzian), istorio eta kontu  iduritsuak kontatzeagatik. Arizkunen meza batean zegola, bapatean akelarre batean agertu zela egun batean  aipatu zuen (eta hori mezaz ez enteratzeko aitzakia gise balio izan zion). Baita ere, bertze egun batean prozesion  zegola …jakin gabe nola! bera eta bere lagun batzuk, deabruren prozesion batean agertu ziren!..eta…doike!.guzti hori haireatzeagatik sorgin gise leporatua izan zen.

Bertze aunitz bezala, Salazarrek, galdetzerakoan  nola “garraiatzen” zen toki hoietara  …Katalina (ta gehienak) ez zekien (zekiten) azaltzen, baina Katalinak hegan egiterakoan bele bat bezala ikusten edo sentitzen zela aipatu zion. Baita ere erranen dio, Akelarretan Salazar inkisidorea , Arizkungo apeza eta fray Domingo de Sardo (predikadore bat) erreak izan zirela…Salazarrek, humorez berak (eta herriko apeza ere, han zegolakoz) arras biziak zeudela eta kontatutako hori, akaso gezurra hutsa zela, erran zion. Ez konten horrekin, Katalinak erantzun zion, berak (Salazarrek) Donezteben egon zenean,  lagunekin batera Donoztebera joan zirela (hegaz) , eta lo zegon biztartean hauts majikoak bota ziotela eta seguidan hilko zela ohartarazi zion. Istori hau, bertze bileretan ere entzuna zun, eta berriz humorez komentatuko du; “dirudi gau gehienetan sorgin kuadrilla bat logelan sartzen zait ta pozoizen naute“.

Hiru saio izan zituen Katalina eta arizkundar taldearekin, azken bitan neska mutilak Katalina erten zuena errepikazen eta baieztatzen zuten…Salazarrek segidan konturatu zen gazteak ados gelditu zutela eta berarekin jolasten ari zirela…azkenian sorgiña ez, baina bai, Katalinak neskatiko fantasiosa bat zela iruditu zizaion! eta erran dugun bezala, zerbait kostata (damutzen ez zelako) errekonziliatu zion (benetan arazoa zuten sorgina izatea ukatzen zutena, baieztatzen bazenu eta damutzen ba zinen, zigor batekin errekonziliatzen ziren)

Elizondon, hilabete akitu artio egon zen. Abuztuan Zugarramurdin eta Urdazubin ibiliko da, 8an Lesakan, 19an Beran eta handik Gipuzkoaldera abiuatuko da.

Salazarrek ia ai 8 hilabete ibili zen audientziak ematen lurralde hauetan eta 1612ko martxoaren 24an, Gorenari bere txostena aurkeztu zion. Oroitza-txosten luze zen eta 1802 pertsona adiskidetu zituela berean baieztatzen zuen, gehiengoa umeak eta nerabeak, eta akelarreez hitz egiten zuten aitormen guztietan probarik gabe ziren eta Salazarrek hurrengo erabakiera iristsiko da;

Ez dut ziurtasunik aurkitu sorginkeria erreala den. Leku hauetan Sorginik ez zen egon ezta izan, soilik sorgiñaz  eta sorgindutaz idatzi eta solastu zen artio.

Alonso_Salzar_y_Frías

Alonso Salazar Frias inkisidorearen siñadura

P.D. Salazar joan zenean, hairean galdera bat geratu zen… zer gertatuko zen 1609an Bezerra eta Valle inkisidoreak etorri beharrean, Salazar etorriko bazen? auskalo! baina agian, iñork ez zen suan errea izanen.

Post hau egiteko erabili den materiala;

” El abogado de las brujas, Brujeria vasca e inquisicion española”.Gustav Henningsen. Alianza editorial. 2010 (edizio berria)

www.euskonews.com-en Gustav Henningsen egindako elkarrizketa (harras interesgarrie dena).

 

 

 

 

 

 

 

Ingume

Nahiz eta gazte garaian neretzat Inguma talde gaupasero bat izan…Inguma gauetan  lo gaudenean logelan sartu eta amets estugarriak eta ametsgaiztoak  sortzen digun izaki mitologikoa da.  Gaueko mamu hau, lotiari bularra zapaldu, bularra estutu eta arnas zailtasuna pairatzen dio. Gauetan ematen den gertakari honi (arnas zailtasuna…) herriko tradizioan Inguma edo Ingume izeneko zedazko baina pisu haundiko izakiari eragile egiten dio. Ezpeletan eta Saran honakoa abesten dute Inguma ager ez dadin[1]:

Inguma, enauk hire izu

Jainkoa eta Andre Maria

hartzentiak lagun;

zeruan izar, lurrean belar, kostan hare

haiek denak zenbatu arte

etzadiela niganat ager.”Iparraldean espirituei, hilda daudenen agerraldie (mamuei) baita ere inguma deitzen diote eta Baigorrin, bullarrak zapaltzen duen lurruntsu (baina astun) forma duen izakiari “Maumau” erten zaio…eta Baztanen Ingume gise ezagutzen da.

Ba bai, euskal mitolojiren Inguma edo Ingume (Baztanen) “gauekoren” (gauan ateratzen den itzkia) ren tradizio eta herri oroitzamena Baztanen ere bada eta Aita Donostiak imguma aurkako otoitzak eta testigantza batzuk “Oraciones, prácticas religiosas y medicinales populares” bildu zitúen.  Aita Donostiaren lan hau, Jorge Riezu Aitaren bidez 1972an argitaratu zen, baina Aita Donostiak 1933ko Irailaren 9an Gasteizen emandako hitzaldi batean oinarritua dago.

Lan hontan, aipatzen digu Iruritan, Iruritar batek (aspaldi) gau batean inguma harrapatzea lortu zuela ziurtatu ziotela. Esnatu eta aurrean zuen animal “biguin”  (zedazkoa edo lurruntsua) eta ertañako tamainuzko horri, esku batekin hankengatik heldu eta bertzeakin gorputzatik zintzurreraino heldu zion eta bi pusketan apurtu ondoren ohe azpian bota zuen. Baita ere aipatu zioten argirik izan ez arren ohe azpitik  lurruina igotzen ikusi zula. Batna hurrengo goizean ohe azpian ez zeguela ja erran zioten, desagertu ziren ingumaren bi puskek!

1280px-John_Henry_Fuseli_-_The_Nightmare

Amesgaiztoa, Henry Fuseliren margolana. 1781

Inguma-ren agerpenaren kontra, jendeen gau-kezka horretan, ez da ezagutzen baden erremedio enpirikoren baten bat, baizik ikusi dugun bezala herriko superstizioan oheratu baino lehen otoitza iter soluzioa zen. Otoiza hoietan  liturgia katolikoko eta “paganismoa” nahasten dira.

Aita Donostiak, baita ere Lekauzen gauarekin zerikusia duten halako otoitzak biltzen ditu. Aipatzen digu oheratzerakoan eta inguma ez agertzeko (gau on bat izateko) gelan ur bedeinkatua eskaini ondoren “Zeruan alkar ikusi gaitezela”,erraten zen edo bertze bertsioa hau ere; “Artzen dut ur bedeikatue/ apezak salutatue,/ Kristok bedeikatue./ Artzazu gure arima/ sendatue eta salbatue”. Gaua ona pasa ondoren (Inguma agerturik gabe) goizean:

Yaune, man datazu/ gabon bat pasatzeko grazie: /eskatzen dazut/ egun on bat pasatzeko;/ gañera, egiten duten bekatu/ guzien, barkamendu” esaldia errzitatzen omen zen.  Baita ere bailaran ere ohikoa zen Santa Inesi erregutzea; “Santa Inés/inbiaut amets:/ ittekotan ona/ betzenaz baterez.

Ingumaren afera ez da soilik euskal mitolojian ematen, bularreko presio hori eta larriz esnatzea Extremagura eta Gaztelanian “subir el muerto” erten zen eta bertze kulturetan imguma beharrean gnomo maltzur bat zen edo vampiro antzeko izakiak ziren edo amesgaiztoak deabruek eragindakotzat jotzen ziren.

. Gaur egun badakigu gure arbasoei itzuten zizaiona zientifikoki “loaren parálisis” (paralisis del sueño) deitzen diote, Inguma ez zen fisikoki  erreala, gaueko pasarte izugarri horiek lokartzerakoan garuna edo burmuinaren deskonexioarekin zerikusia du, REM faserekin lotuta dago. Erdi lo erdi esnatua gauden faserekin eta haluzinazioak ikusten ahal dira….baina beno hori zientzilariak diotena!….baina hemen “izena duena, izana da” erten deniz, Inguma erreala izan da eta…akaso gau hontan zure gainean agertzen ahal da.

Post hau egiteko erabili den materiala.

Oraciones, prácticas religiosas y medicinales populares. Aita Donostia, Iruña 1972.

 

 

Bi anai Erratzutarren arteko korrespondentziari esker, XVIII. mendeko azken urteak nolakoa izan ziren Baztanen, idei bat egiten ahal gara.

Anaiak Erratzuko Buztinaga etxeko Fernando  Lorenzo Irigoien Etxenike elizgizona eta Miguel Fernando Dutari Irigoien dira. Miguel Fernando anai zaharrena zen eta Dutari abizena, aurretik darama Buztinaga etxeako nagusia izateko (etxea eta ondasunak jarauntsteko) beharrezkoa zelako, etxea Dutari familitik etortzen zen eta.

Buztinaga, etxe hundí bat da, XVIII. mendean aurrera egin zuen etxe edo famili hoietakoak, eta bertze etxalde haundiekin ahaideatua zegoen; Erratzuko Iriarteekin, Iñarbilgo Etxeniquekin, Iruritako Gaston Iriatekoekin….bere harrizko armarriarekin eta (gaur egun) bere  bi “vitorekin” (egurrezko arranoak etxeko seme preziatua omenzen duen ikurra), bata Juan Lorenzo Irigoyen Dutari apezpikuaren omenez ( historio hontako bi anaien osaba) eta bertzea Miguel Jose Irigoyen Dolarea (Miguel Fernandoren seme nagusia eta gutun hauetan batzutan osaba apezari idazten Dion mutikoa). Istorio hontako protagonistak ere bere presenzia zuten Baztanen. Buztinagako Nicolás Irigoyen eta María Teresa Echenique (Etxenike palaziokoa) semeak ziren. Miguel Fernando Dutari 1736ko maiatzaren 30an Erratzun sortu zen. Gaztetik, bere osaba, gero apezpikua izango zena eta garai haietan Belateko priorea zenarekin bizizera eta ikastera joan zen. Ikasketak Iruñan, Roman eta Franzian seguituko zuen eta Madrilen ibili ondoren Baztanerat bueltatuko zen, Baztanen alkate eta kapitan de armas izan zen (1778-81) eta bi aldiz ezkondu ondoren lau seme-alaba izan zuen. Bertze anaia 1743ko azaroaren 8an Erratzun sortu zen eta bere anaia belala osaba apezpikuarekin bizizera Joan zen eta Salamanka ikasi ondoren Segoviako kanonigoa izendatu zuten.

Captura de pantalla 2019-05-08 a las 23.08.21

Buztinaga etxean. ARGAZKIA “Vida cotidiana de una casa baztanesa en el siglo xviii a través de la correspondencia familiar”.

Bi anaien arteko korrespondentzia (105 gutun),  bien bizitzako azken urtetan ematen da, hain justu 1793 ko urtarrilatik 1798 abendura artio Fermin Lorenzo Irigoien  (elizgizona) zendu zen hilabete bat lenago artio.

Urte hoiek, urte gogorrak dira 1793tik 1795 eta konbentzio kontrako gerra izan zen. Hasiera batean, Baztán  tropaz beteta zegoen eta ejerzitoa bai hazienda, elikagaiak eta uzta probesten zuen . Urte hoietan gutunengatik badakigu Buztinagan Etxeko nahusia, honen ama, seme-alaba eta hiru  zerbitzari  bizi direla eta 1792tik Rosa Dolarea etxekoandrea (Miguel Fernando Dutari Irigoienen bigarren emaztea ) hil zenetik luto daudela. Luto engonda 1873an Maria Teresa Echenique etxekoandre xarra (anaien ama) zenduko da.

Gerra hoñik hasi gabe egon arren eskasi garaia zen, eta garaiko gutunetan  Fernandok (Buztinagako nahusiak)  Lorenzori (Segovbako anaiak) dirua, arropa (haurrentzat)… bidaltzeagatik eta laguntzeagatik eskertzen dio.

1794ko udaberrian gerra hasten da, Konbenzionista frantsak Baztanen sartzen dira, Buztinagako Irigoienetarrak baztandar aunitz bezala etxea utzi eta lehenik Iruñan eta gero Segovian babestuko dira. 1796ko udan  Miguel Fernando Dutari, bere hiru seme-alabekin (bat Segovian osabarekin geldituko da) Erratzura bueltatuko dira. Familiarekin ere Tomás de Barazabal, Pedro de Istillar y Catalina de Zamarrena zerbitzariak bueltatuko dira. Etorri eta fite Catalina hilko da (adiña zuen).

Erratzura iritsi bezain pronto kanonigoak kezka bat azaltzen die; ea Gorostapoloko ermitak eta bere amabirgiña Fransak profanatu dute, Anai zaharren “baiez” eratzungo dio

Bueltatutako lehenengo egun hoietan Familia ez dula haziendarik konturatzen dira, dirudi frantsak egon diren denboran aberekin gelditu direla. Fransen egonaldian bailarako %44 artaldea galdu zen, %33 behiak eta  zerrien %67. Horrez aparta hazienda lapurretak maiz emate dira. Gutunetan kontatzen dute nola beraiei eta baita inguruko etxetan (Etxebertzean, Sumusunean…)  hazienda lapurtu dutela, normalki kulpak  Baigorritarrei edo agoteei botatzen diote edo aipatzen dute. Erten dute baita ere lehen ukuiluak beteta baldin bazeuden gaur egun bi ehi edo bizpa hiru zerri daudela.

Fermin Lorenzo Irigoyen animatuta eta lagunduta  lehen  erostan duten abereak bi, behi dira (kanonigoaren laguntzarekin), baita ere kanonigoak aipatzen dio ardiak erosteko, azkenian familiar baten bildots batzuk oparituko diote eta 1797ko udaberrirako artzaizi gazte bat kontratatuko dute. Gutun batean seme hundienak bere osabari idatziko dio ardi gasna daukatela eta marrakukuak jatea gustatzen zaion gehiena dela,

Iritsi bezain pronto sagarren biltzea  hasten da (iralia), gutun batean aipatzen dute gustora eginen zutela sagardoa baina konturatu dira etxeko kupelei burdinezko uztaria falta zaiela, segurao frantsas hartu edo lapurtu zituztela. Buztinaga landatzeko lurrak zituen, batzuk beraiek erabiltzen zutenak eta bertze batzuk maizterretan emanda, baina gerra urtetan ez dira apenas erabili. Hazienda bezala baratza ere Lapurren eskuak sentituko dute. Gutun batean usain gehienak eta marrubiak desagertu direla kontatuko diote anai kanonigoari.

1778an eta negu gogor  baten ondoren ( eskerrak gaztainak falta izan ez zutela) gauzak hobe joaten zaiela dirudi ( kampoko parienten laguntzarekin) eta sagarerak izan arren sagardoa ez elite erabakiko dute eta Artajonatik ardoa ekarriko dutela idazten die. Abere gehiago erosiko dute eta hazienda haudituz pixkanaka pixkanaka aurrera atrako dira, baita ere urte horretan (1798) uzta estera izanen dute.

Karta guztiak (105) erdaraz idatzita daude, baina eskuarazko hitz unitz agertzen dira; muxu, goraintziak, marrakuku, maizter, errekaitazen ( elkagai berezia behi erditu baten dako), jarleku (elizako hilerria), chita, cherricumes, “morkoza”…Cascaluze eta Demonche goitizenak, esamoldeak eta adierazpenak  “Baratzean kusiut sagarroie, Sagarroiek on iten du” “guezurra, beti bat, guziz galdua”bearduenac churituco du y an compon”, “Bata verzearen iduria”, “habra hecho buenos ochines” edo “es un Cacazu sin calzones”, azken hau  Murillo del Cuende, Juan Francisco Lastiri Gastón  Iriarte markesari zuzendua.

. Haurrak Segovian egondako garaian gaztelania ezagutu zuten, eta Erratzura bueltatu bezain pronto ikasketak erderaz eginen dute baina  gutunetan ikusten da gurasoarekin eta zerbitzariekin euskaraz egiten dutela baina osabari idazterakoan eta bi anaieen arten erdaraz , nahiz eta aunitzetan erdarako esaldia euskarako estruktura izan.

Gutunak Fermin Lorenzoren eriotzearikin etendu ziren (1799ko urtarrilan). Urte berbereko (1799) udazkenan Buztinagako anai nagusiak Miguel Fernando Dutary hilko da. Karta hauetan, Miguel José Irigoyen Dolarea (10 urteko mutikoa marrakukau gustatzen zaiona idazten duna) idaztera hausartuko da. Migel  1785ko maiatzeren 4an Buztinaga etxean jaioa zen, bere osaba eta airaren eriotzen ondoren Iruñako seminarion ikasketak eginen du, gero Zaragozan “leyes” ikasiko zue, Oñatin “Cánones” , 1807an Iruako katedraleko kanonikoa izan zen, gobernadore eta epaile eklesiastikoa, Zamorako apezpikua (1847) eta 1850an Kalahorrakoa. 1852an 67 urte zuelarik martxoaren 18an Kalahorran zendu zen.

Post hau egiteko erabili den materiala.

“Vida cotidiana de una casa baztanesa en el siglo xviii a través de la correspondencia familiar”.  Naiara Ardanaz-Iñarga. CUADERNOS de Etnología y Etnografía de Navarra.

Año XLIX urtea. N.º 91. zk. 2017