Feeds:
Postak
Iruzkinak

1834ko urriaren 12, Baztan osoa Elizondo ezik Karlisten eskuetan dago, Elizondon liberalak nagusi dira (abuztutik). Abuztuan Rodil jeneralak 8.000 isabelinokin iritsi zen Elizondora (Karlistak alde eginez). Jose Ramon Rodil y Pampillo markesa, Elizondo defenditzeko Miserikordian edo franzesadetik Kaserna izenarekin zautzen den eraikinan (gero kuartela izenarekin iritsiko zaiguna) fuerte iten da ,eta herria pareta batez inguratuko du, baina hau ez da… gaurko historioa.

1834ko urriaren 12an, Errazun ilunabarrean, gazte bat afusilatu behar dute, boluntario karlistak 24 urteko Juan Salvador Echeverria, erratzuarra Pedro Manuel “Egurandi” Lekauztarra  eta Mª Josefa Alzaburu errazutarraren semea, plazara eramanen dute, bere errua…egun batzuk lehenago mozkorra egonez”Elizondoko kasernara Erreginaren tropekin borrokatzera gan behar zela” ertea izan zen.

Afusilamentu hau, gerra honetan eman zen lehena dela dirudi (erratzukokontuak bloga dioenez)lehenbizikoa izandako  honekin hasiko da gerra honetako ezaugarri zakarrena Baztanen: ejekuzio sumarioa, hau da hartu eta hil, afusilatu.

Abenduaren  14an Elizondon bertze hiru baztandar afusilatuak izanen dira plazan, kasu hontan tiro botako dutenek Erreginaren tropak  (isabelionak) izanen dira eta hiru baztandarrei; 53urteko Bernardo Gortari oronoztarra, 38 urteko Pedro Antonio Etxebarria arizkundarra eta Jose iturria lekauztarrari, karlistak izatea leporatuko diete.

1835ko ilbeltzaren 10 an Elizondon berriz ere ,juicio sumario bat izanen da, hontan, erregina gobernatzailaren mandatuz afusilatuko dutena (pasar por armas) 60 urteko Martin Fermin de Legarreta, Elizondarra izanen da, honekin bortz baztandar afusilatuak izan dira azken lau ilabetetan

Gerra segitzen du, kronikak diote 2000 karlista lau kaiñonekin (batzuk hiru diote, bi kañon ta obus bat) Elizondo sitiatua dute Sagastibeltza buru izanez, Cristinianoak (isabelinoak, guiristinoak) gutti dira kasernan eta gainera kolera izurritea jasan dute berriki. Karlistak kontrolatutako herrietan (Erratzu bezala) juicio sumarialak izanen dira ere, seigarren baztandarra atxilotua eta bertan afusilatua Arraiozen emanen da, 1835ko otsailaren bortzean. Arraiozen bizi den 50 urteko Lorenzo Echaide oieregitarra izanen da.

Egun bat gerorago, (otsailak 6) zapigarrena afusilatuko dute Gartzaingo herrian. Gartzaingo apez etxean agertu zen D. Jose Bergara, 5º Batallon de Navarra-eko kapellana, ofizial baten laguntzarekin erranez afusilatuko zutela heri horretan  Antonio de Arriaga, Carabineroari (erregiñaren soldadua) egun batzuk lehenago Elizondon preso hartua izan zena. Presoa kapellan karlistarekin konfesatu zen eta bere gorpua Gartzaingo parrokian lurperatua izan zen.

Minak (cristiniano jeneralak) Elizondoko sitioa austea erabakitzen du eta horretarako Oraá  eta Ocaña jeneralak baztanera igorriko ditu. Otsaila 6an Ocaña Belatera ailegatzekotan bere hiru batailonekin (2.400 soldadu) 7º eta 9º Bat. de Navarrarekin topatuko da. Belate tiroka gainditu ondoren Anizeraino ailegatu ziren, lo egitera. Hurrengo egunean Zigara abiatu eta herria fuerte eginen dira. Egun hortan karlistek Zigako erasoa baino lehen Belateko liskarran, karlistak harrapatutako zazpi soldadu, Almandozen juizio sumario baten ondoren afusilatuko dituzte (zazpiak kanpotarrak ziren).

Otsailaren 14n Espoz y Mina generalak Zigara iristen da (Elizondoko bidean) eta bere mandatuz, Almandozen arrapatu duten Iturengo Juan Bautista de Agesta karlista konfidentea Zigako plazan fusilatua izanen da. Otsailak 17 ia Elizondon, Mina siñatzen du 35 urteko Bernardo Goñiren fusilamendua. Bernardo Arraioztarra zen baina Lekauzen bizi zen eta Donozteben karlistendako bolbora itea leporatzen zioten.

image_preview

kañon karlistak. Irudia http://www.zumalakarregimuseoa.eus

Mina Elizondon 20ia artio egon zen, baina berriz bueltatu izan zen, buelta hontan, Zumalakarregikin topatzu zen Larremiarreko zelai txurietan (martxoak 12)  eta 200 soldadu guttiagokin  martxoaren 13an Elizondora iritsi zen . Biaramunean, martxoak 14. Giristinanoak Lekaroz  inguratua zuten. Minak bazekien Lekaroz karlista zela, eta ongi uste zun handik karlisten kainonek Elizondo tirokatzen zutela (Bordazuri inguruan hainbat artilleria arrasto ageri izan dira) eta haien bila joan zen.

Cristinianoak Lekauzko gizonek herriko plazan bildu zituzten eta Minak haiengana hurbildu zen eta  eskuaraz agurtu eta galdetu zien ”Kañonak non dira?”, lekaroztarrek ez zekitela, berriz Minak erran zien hilaraziko zituztela eta herria erreko zuela ez baitzioten erraten, eta dirudi ez ziotela ja erran … Soldaduak Minaren aginduak jarraitzen, bosnaka kontatu eta bortzgarrena (el quinto) soka batekin lotu eta bereizten zituzten. Zazpi bereiztuak izan arren, hiru afusilatu zuten, Lehenegoa, alkate jauna afusilatu zuten, 29 urteko Juan Bautista Barreneche, gero, nola ixilik jarraitzen zuten Martin Meoqui (57) eta Juan Martin Goñi (30) afusilatu zuten herriko plazan. Jakina da , hau ondoren Minak Lekarozeri sua ematea agindu zuela. Bitxikerri bezala aipatu Orabideako bazter batean, lohian lurperatuak, harpatu zituztela kainonak eta diotenez kainonak garraiatu zituzten behiak afusilatu izan ziren ere( pensatzen dut ere bertzeak bezala konfesatuko zutela bere “krimena”.

Baina afusilamenduak ez ziren emen amaitu,Martxoak 19 odolez bete zen berriz Elizondok plaza, Don Carlosi leiala izateagatik 55 urteko Juan Ignacio Iribarren Arizkundarra izan zen fusilatua, Etxalarreko Miguel Martin Iparaguirrekin batera.

Ekaina 5, liberalak Elizondo utziko dute eta karlistak Baztan osoa kontrolatuko dute gerra amaitu artio, Gerra zazpi urte iraun zuen (1833-1840),  Baztanen 21 afusilatuak izan ziren ( karlistak desetore fransa bat ere fusilatu zuten baina honek hildakoa eginda han utzi zioten).

Post hau egiteko erabili den informazioa:

erratzukokontuak-ballarena blog zoragarria

zumalakarregimuesoa .eus web horria

 

 

 

 

 

Klonikak diote XIX.mendeko bidaiari ingeles batek Baztan hitza arabiarretik zetorrela eta lorategia erran nahi zula. Baita ere kontu zaharrak erten digute gure eskualdean, Ohieregiko Reparazea jauregia “hospederia zenean” Inglaterrako Eduardo VII (Lancasterreko dukea) egunak eta gauak pasatu zitula ta normala zela Sunbilla eta Mugaire artean Baztan-Bidasoa ibaian amuarrainak eta izokinak arrantzatzen, baita ere diote ingelesak izan zirela amuarrainak arranzatzeko “moska”ren teknika ekarri zutenak.

Baina ingelesetarako, Arthur Wellesley, Wellingtongo Marquésaren soldaduak, Independenzia gerraren” azken txanpanBaztanen borrokatu egin zuten. 1813an Iruña frantsen eskuetan egon arren, napoleonen soldaduak atzera egiten dute eta Wellingtonen tropak posizioak hartzen dute. Uztailaren lehenegoan 500 Ingles Berroetan frantsekin topo egiten dute eta Almandozera erretiratzen dira (Berroetan Frantsen postua zegoen). Lau egun geroxago  Cameron-en Brigada Belateko  zeharkatu eta Berroetatik eta Aniztik frantsak kanporatuko ditu.  Zigaraino iritsiko ziren baina baina tropak frantsak igotzen direla ikusita Sir Hill jenerala ziga Utzi eta Anizera bueltatuko da eta Apeziturri errekako ertzetan aurrez aurre eginen dute. Lord Wellingtonek Lantz herrian ezarriko du Kuartel Nagusia.

General-Wellington

General Wellington, Arthur Wellesley (Lancasterreko dukea)

Uztailaren 6an inglesak (portuges ejerzitoarekin) Baztanen sartzen ari dira baina haran osoa zeharkatu behar dute oraindik. Hill jenerala bere kuartela Elizondon ezarriko du. Iruritatik portugesen kainonekin pasatzen ari dira, kainon hauek inglesenak baino ttikagoak dira eta hemengo hemengo bideendako aproposagoak dira. Frantsak, Gazan jeneralaren tropak Otsondon daude “Mayako” postuan, borrokorako pres. Lor Welligton Iruritan ezarriko da. Uztailaren 8an Gazan jeneralak utzi zuen Otsondoko lepoa eta “Maya” ko posizioa galtzen dute . Hiru egunetako guda honetan frantsek 35″bajak” izanen dute eta  ingelesek, 8 batalla honi “the petty (txikia) campaign of the Bastan”izenarekin zautoko da. 12an frantsa guztiak kanporatuak izanen dira eta 15an Aliatuek Bera hartuko dute eta gisa honetan Irun-Bidasoa-Baztan-Aldude-Orreagako muga kontrolpean izanez.

Baina  egun hauek baino lehenago, Baztan Bidasoa frantsen eskutan dagonean, Ingles bat dugu eskualdean, informazioa jasotzen, bideak ezagutzen, frantsen postuak anotatzen…1813ko otsailan Goizueta herritik Ruman koronelak bere nagusia den  D’Urban generalari zazpo horriko informe bat bidaltzen dio (hilabete haietan D’Urban tropak Garesen daude).Carlos Santacara SanchezenManuscritos ingleses sobre Navarra en 1813” lanan ageri den bezala, Rumanek, informean bere nagusiari aipatzen dio nola eta nolakoak diren bideak Goizuetaraino iristeko, eta ia herri hortatik nola iten ahal dute Franziako mugara iristeko. Azaltzen dio bide errexena (bideak txarrak direla dio) Bortziriatik dela (cinco villas) egon dela Iganzin, Lesakan, Etxalarren (Aranzan ez) Donozteben eta Baztanen. Iganzi pastua bideak hobeagoak direla dio, Etxalarretik mugan titau batean daudela arazorik gabe, Beratik ere bidea badela artilleria pasteko. Arreta gehiago maten dio Franziari Iristea Baztandik, Hondarribitik Bidasoa ibaia segituz Donozteberaino bidea eta zubiak onak dirrela (aipatzen du ibaia garai batean nabigatzen ahal zela). Bertze bidea Baztanera iristeko Iruñetik dela, tarte zallena Belateko portua izanen zela,baina artilleria problemik gabe pastuko zela. Aipatzen dio otsailan egon zenean elurrik ez zagola mendietan eta frantsak Berroetan, Oieregin,  Urdaxen, Maian Irurita eta Elizondon (kuartel nagusia) dutela. Baita ere azaltzen dio Urdaxtik nola sartu Baztanen, Orreagatik eta Erronkaritik..Azkenean bere konklusioa da Orreagatik aratago ez dela pasten ahal, (Orreagako bidea txarra izan aren frantsak artillería hainbat alditan pastu duela) baina Baztandik ekialdera mendiak elurtuak daudela. Bitxikeri bezala aipatzen du Orreagako eta Burgeteko guarnizioei esker ezin izan aula Orbaizetako fabrica de armas ikertu ahal.

Pensatzekoa da Ruman koronela bidaiari-espia gise aritu zela Baztanen eta informazio horrekin uztailan Hillen soldaduak  Baztanen zerekin aurkituko zuten jakinda, sartuko zirela.

Kronika segituz, Uztaila erdialdera Baztan frantsik gabe gelditu zen, Inglesak, portugesak eta espainolak nagusiak dira, baina ez luzerako.Frantsak armada berrantolatzen hariko dira. Oinik Iruña eta Donosti Frantsen eskuetan daude eta Uztailaren 25an, William Stewart generalaren ardurapenean Baztango sarrera edo gerra liburutan zauzen den bezala “el paso de Mayas” (Alkurrunz eta Antsentegi mendiartekopasabidea) -ti sartuko dira Iruña inglesen asediotik askatzeko asmoz. Goizeko 9:00tan d’Erlon-en gizonak Antsetegira urbilduko dira eta Pringle ingles Brigadarekin topo eginen dute, brigadier honek bi egun lehenago ailegatu zen Baztanera ,Stewart jenerala Erratzu aldera joana zen (Auzan frantsa su haundiak piztu zuten), Sir Hill Alduidesen zagon eta Wellington Lesakan. Egun guztia lur eremu horretan borrokatzen egon ondoren, ilunabar aldera Inglesak, atzera iten dute Elizondora abiatuz, ta han, dena bilduz, Iruritan babesten dira.

Sir Hill eskapo eta frantsak atzetik ta bereien gibeletik  Lesakatik, Welligton, honek bere zahartzaroan bere biografian idazterakoan aipatuko du hori izan zela Independentziako gerran, izan zuen huts bakarra! Baztanen!

Baina abuztuaren batan Sorauren, Soulten ejercitoa (Orreagatik sartu ziren fransak ) topo eginen du Inglesekin (Pirineoko bataila izeneki zauzen dena) eta honetan bai inglesak aterako dira garaile. Hori Ikusita, Soult porrota galanta izan dula Soraure-nen, D’Erlon-ek (Lizason hartu ta garaitu zion Sir Hill-eri) etorri den bidetik atzera inen du eta Baztanera, Franziara bueltatuz

Abuztuan gerrako frentea finkatu da Baztango mendietan. Soldaduak, milaka, non nahi, espainiarrak, ingelesak eta portugaldarrak, fransak bakarrik Iruñan ta Donostin. Hilabeteak pasten dira,Iruñean diren frantsak ari dira errendizioa prestatzen. Azaroak 1, Iruñea errenditzen da, aliatuak Donostia eta Iruñea hartu ondoren, Frantziako inbasioa prestatzen hasten dira. Beren tropa guziak pilatzen ari dira mugetan.Erasoa Baiona aldera izanen da, Lapurdi aldera baina Nafarroa Behera, nolabait, alde batera uzten dute, Azaroaren 9an Baztanen Wellington zeukan 25.000 soldadu ak (inglesak portulgaldarrak eta espainiarrak), Otsondon barna, Urdazubi aldera pastuko dira, Lapurdi konkistatzera

Post hau iteko erabili den materiala

“Manuscritos ingleses sobre Navarra en 1813” Carlos Santacara Sanchezen-. Revista Prinzipe de Viana  Año LXXV Núm. 260 (2014)

erratzukokontuak-ballarena.blogspot.com. bloga

Carlos Canalesen “breve historia de la guerra de la independencia” liburua, Nowtilus S.L. 2006.

http://www.peninsularwar.org web horria. (Amaiurko batailaren deskribapena, inglesez dago)

http://remilitari.com web horria

 

1938ko maiatzaren 22an, Espainian Gerra Zibila hasi eta bi urtera, Ezkabako Gotorlekutik –San Kristobaleko Fortea ere deitzen zaiona, libre izateko intenzioarekin Errepublikarekiko leialak ziren 795 presok ihes egin zuten Frantziako mugara iristsi nahian.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Ezkabako gotorlekua. Argazkia ecorepublicano.com

Frankistek, pertsekuzio gupidagabe baten ondoren, iheslarietako 206 harrapatu eta bertan hil zituzten, eta gainerako gehienak ere preso hartu zituzten berriro. Hildakotaz erran gehienak Ezkarbarte mendiko iparraldean erahilak izan zirela (ansoainen hilak erregistratuak daude) bertziak hies bidean fusilatuak.

Presondegiatik atra ta ondoren ez zen plan orokor bat, mendi beiti egin eta Frantizarako norabidea hartu helburua zuten. Guttik izan ziren hegoaldera abiatu zirenak, hoietako lau biaramunean Artikan fusilatuak izan ziren (egun batzuetara Elkarten aurkitutako iheslari bat ere fusilatuko zuten)

Bertze batzuk ipar-ekialdeako bidea hartu zuten, Atarrabia eta Arre aldera eta hortik Eguesko ballara zeharkatuz Frantziara iristeko intenzioa zaukaten. Bailarako herrietara talde txikitan edo bakarka iritsiko dira, batzuk gosetuak eta zairituak herrietako alkateri entregatuko dira eta honek autoritatetara, batzuk, hor betan fusilatuak izanen dira (hamabi Julaspeñan, lau Ibirikun, Galdurozen bat, Belzunzen bertze bat….. Ekainaren 5 Urizen bi preso hatzemanduak izanen dira, ondoan Ardaizko amildegia dago, 1985 Satorrak espeologia taldeak bi gizonen gorpuzkiak aurkituko dituzte almindegian . Bitxikeri bezala aipatu, epaiketa ondoren ihesaldiaren burua izatea salatuak izandandako 17etatik, gehienak inguru hauetan harrapatuak izan zirela (14 Iruñan fusilatuak izanen dira)

Baina ipar-ekialdeako norabide ez zen gehiengorako ihes-bidea izan, harrapaketak eta fusilaketak ikusita Olaibar-eko, Odieta-ko eta Anue-ko haranetan emandak, seinalatzen dute, bailara hauetatik Alduideko bailarara iristea sahiatu zirela gehienak.

Karabineroen komandatzia (mugaz harduratzen ziren) notizia jakin bezain pronto, bere posiziak mugitzen dute eta Olabe-Ostiz “sektorea” indartu eta itxiko dute. Olaben (57 biztanlekin.), Mugazain-poliziak ihesegindako 412 preso eginen ditu (falangista errekete milizianoak eta guardi zibilen laguntzaz baliatuko dira). Gehienak Txaraka mendiko inguruan harrapatuak, haunitz autobusez iruñara bidaliko dute baina talde bat Olabeko lastegi (silo) batean atxikituko dute. Biharamunean Soraureko bidean fusilatuak izanen dira. Guzti honen harduraduna Ruperto Viñé Ovejero karabineroen tenientea izan zen eta bere nagusia, Salvador Sánchez Duart teniente koronela hitz hauekin zoriondu zion; “Le felicito por su sagacidad y resistencia física nada comunes, y por haber llevado el servicio con un espíritu y entusiasmo ejemplares y con un resultado brillantísimo”, en palabras de su teniente coronel, Salvador Sánchez Duart.

Baina batzuk “sektore” hau gainditzen dute, Lizaso eta Ostizen artean bi iheslari fusilatuko dute. Baita ere ostizen ekainaren 15an harrapatutako bi iheslari zuhaitz batetik urkatuko dituzte….Anueko bailaran ere, harrapatzailen barrasakeria nabaria da, Burutaineko eskolan biltzen zituzten harrapatzen zutenak, egun batzuen ondoren Arletako zubian hiltzen zituzten. Etsaien ere hiru iheslari lurperatuak daude. Etulainen inguruan 20 eta 23 urteko bi bilbotar arrapatu zuten egun batzuk ondoren Irungo bidean fusilatuak izan ziren (1999an Olagueko bariantea iten ari zirela, exkabadora bat bi gorukin topo egin zen, beraiek izaten ahal zirela pensatzen da), Aritzun bertze bi, Egozkuen bertze bat hila ta lurperatua….Lantzen talde bat harrapatua izan zen, dirudi, bildots bat hartu eta jan zutela eta sua salatu zien. Hauek ere errepidean fusilatuiak izan ziren zortzi ain zuzen.

Lantz pastuta, Baztango lurretan , Belaten iheslari bat fusilatu zuten. Kasu hontan harrapatu eta hil ziotenak Elizondo akuartelatua zegoen militar talde bat izan zen, hobe errana batallon horren buru zegoen tenientea hil zion. Kontatzen denez Asensio teniente (Elizondo akuartelatu) berak, bere pistolakin tiro bat buruan emanez hil zion, dirudi batalloneko soladauak fusilatzeari uko egin ziotela. Afera da, hilabete batzuen ondoren ( abuztua 25) Elizondon (behartuta) akuartelatua zegoen Luis Izaguirre soldadu Basauritarra zegola (solidarios Vascos militantea izana) Erratzuko bidea hartu eta desertatuko du. Ia Iparraldean, Hendaiako konsuladuan deklaratuko du, Elizondotik mugiarazi ziotela 700 iheslariekin topatzera erranez arras arriskusuak zirela (guardiak hil dituztela) eta agindua jaso zuela, presorik ez egiteko baizik eta aurkitzen zutenei tiro botatzea. Baita ere dio berak ez zula batere ikusi baina dakiela Belaten iheslari batekin topatu zirela eta Raimundo Asensio Tenienteak fusilatzea agindu zuela baina soldaduak ez zuten adore nahikorik fusilatzeko eta tenientea eta bi karabinero hil zutela Belateko portu gainean.

Jovino-Fernandez

Jovino Fernandez leondarra muga bakarrik gaindizea lortu zun. Argazkia http://www.losfugadosdeezkaba1938.com

Azken sektore hau gainditu zutenak ( ia exkas) Esteribar ibarratik Kinto realera abiatzen dira, Alduideko bailarantz. Nafarroako gobernadore militarraren kezka iheslariak Kintoko basoetara urbiltzea zen, han sartutamuga errex irabaziko bai zuten. Muga hori Armadarekin, miliziareki, mugazainekin eta guardia zibilakin bereziki zainduko dute…baina bidean hainbat harrapatu eta hil arren ..Erro eta Baztan tartetik, Urkiaga eta Lindus menditik hiri lortu zuten albuidesko lurretara iristea,,, hamar eta hamalau egun bitarteko ihesaldi epiko baten ondoren: Jovino Fernández (CNTeko), José Marinero eta Valentín Lorenzo, CNTko eta UGTko sindikalistak bere helburua lortu zuten.

Halako ihesaldirik ez da izan Europako historia osoan, ainbertze iheslariekin eta animaliko errepresioarekin. Datu ofizialak 206 hil zutela diote baina testiganzak bilduz eta aportazio ta dokumentu berriekin erten da seguraski berreun gehiago kontatu behar direla…baita ere diote laugarren bat lortu zula iparraldera pasatzea.

Jatorriz Azagratarraeta adin txikikoa zen preso zegoenean gotorlekuaneta ihesaldian bere lagunak galdurik eta beso batean zaurituta zegola, Bankako baserri batera iritsi omen zen, Olabarrietako baserrira Haria errekaren ondoan. Baserrian babestu zuen artzain Martin Urrels izena zuen .

Post hau iteko erabili den materiala:

Ezkabako Gotorlekuko iheslariak, 1938 web gunea

Los fugados de Ezkaba 1938. Fermin Ezkieta Yaben. (Pamiela 2013

Apirila osoa, Dolores Redondok bere Baztan” triologiarentzan sortutako fikzio munduan murgilduta egon naiz. Aritzakunen polizia zientifika ikusi nun nerabe baten korpuari argazkia atratzen, Bertizko pagadian Basajauna nabari nun, Babordiko mehategi galdu batean hezur mukuruak aurkitu, Lesakan ,Engaxi  izebaren etxeko lehioak busti nitun, Leurtzan Ane Arbizu aurkitzera lagundu nien eta baita ere Elizondoko hilerrian Ane galduaren hobiratzean (ehorzketan) egon nintzen.

11709609_1182594871766251_2558405066282113536_n

“Arbizutarren” hilobiaren aingerua

Liburuan, Aneren familiaren hilobiaz erten digu “ …Arbizu familiaren hilobia adar-bide bat hasten zen lekuan zegoen; panteoiaren gainean aingeru bat zuen, nagitasunez eta asper-itxuraz, gizakien saminari jaramonik egin gabe, lauza altzairuzko barra batzuen gainean herrestarazia zuten lur-emailei begira balego bezala….” argi uzten, Elizondoko hilerriko egiazko hilobi batez oinarritu edo erabili duela, Iturzaeta-Barno familako panteoia.

Marmol txurizko eta harri grixaz egindako panteón familiarra, itxura paregabekoa du eta kalitate haundiko konposizio eskultorikoa da (aingeruaren irudiagatik batez ere). Marmolezko Eskultura, gogoetako posizioan sarkofago gainean erdi etzanda dagon aingeru bat du protagonista, eta bere gibelean, erdian zintzelatutako arantza koroa bat duen  gurutze haundi bat ageri da. Sepultura XX. mendeko II.hamarkada bukaerakoa da eta “T. Altuna. San Sebastian” firma ageri da, hau da Tomas Altuna eskultore-argin donostiarra da, Tomas Altuna eskultore preziatuak egindako sepultura bat da.

Tomas XIX. mende bukaeran eta XX.mende hasieran izandako marmolista dugu, dokumentatu dago 189o bere tailerra Donostiako Polloeko hilerri ondoan kokatua dagola, eta ia hilerri erromantiko horretan (bere maixu Domingo Ezeiza batera) hainbat panteoi ikusgarrien egilea dela; Sotomayor dukeen hileta-monumentoa, Echebarria Lorbes familiaren panteoia edo Echeguren familaren mausoleoa. Dirudi, Tomas arterako trebezia dula (bere maixua baino gehiago) eta ia 1898an eskultor marmolista bezala ageri da (baitere argin gise). Bere lan gehiena Gipuzkuan  egin zuen baina ikusi dugunez Nafarroan ere eta ez soilik Elizondon, baizik baita ere Baztan-Bidasoan zehar hainbat panteoi utzi digu.

Elizondoko hilerrian aingeruarena aparte, bertze bi daude, biak ere garai berekoak , bata 1928koa (Burdaspal-Ainziburu familia) eta bertze 20. hamarkadakoa ere (zehaztu gabe), eta material berberan eraikiak. Bi hauek, nahiz eta Iturzaetarren  panteoiarekin konparatuz xumeagoak izan, baita ere kalitate artiskoko lana dira, bai bere frontisagatik, baita erreliebeagatik (Iraizoz Larralde eta Ziáurriz Iraizoz familiakoan emakume pensakor bat zinzelatua agertzen da) bertzeetatik nabarmentzen dira. Arizkunen ere bertze hiru daude, Ixurnea etxekoa, 1923koa eta zarberritua izan arren Altunaren frontisa matendu dutena, Elizainzenea etxeakoa eta Pertalatx familiakoa (altunaren diseinu tipikoa duena). Zigan Arretxeako etxearena Altunak egindakoa da eta hontan errealismo haundiko Jesusen busto baten eskutura ageri da eta kalitate haundikoa lana izanez gain inpakto bisual haundia du.

Baztandik aparte,  Doneztebeko hilerrian hiru badire, 1919-1920 urtetan hiruak eginak, Igantzin bat (Irrisarri familiako) 192o koa, Oieregin (Narbarteko hilerrian) Lasaga-Oharriz familiako panteoia 1923koa. Hilerri beran, bertze bide badire Etxebarria familiakoa, talde eskultoriko haundi batekin, Jesus guruzatua, frontisa zutabez apaindua, harrizko jarroiak sugarrekin….Bertzia, Bidartea etxekoa, bi kolumna jonikoaz enmarkatuta kalitate haundiko San Francisco de Asisen erreliebe batekin. Handik ez urrun Legasan,Nafarroan baden eskultura-diseinu panteoi ederrenetako bat dago. Hontan, bi pitxerren artean aingeru bat agertzen da apal baten gainean, dimentsio handikoa eta apokaliptiko kutsuarekin. Konposizioa Gurutzean Aurpegia Santuarekin  ixten da. Tomás Altunaren kalitate artistiko arras oneko lana da, dotoretsua. Gainera panteoia, hilerriaaren aldapa batean kokatua dago eta bertzengandik aurseki nabarmentzen da. Bertze panteoi eskultorikoa bat eta baita ere, aingeru batekin (hontan egalak irekiak) Ituren aurkitzen da (hau ere Nafarroko ederrenetako bat da).

Iturengoarena antzekoa ere, Berako kanposantuan aurkitzen dugu,Arozena Astondoa etxeko panteoia. Edertasun handiko eta kalitate haundiko lana, gogoeta-jarreran, sarkofago baten gainean jarrita aingeru bat agertzen da turuta bat bere eskuetan dula. Konposizioa marmol txuriz eta harriz grixaz egina dago eta baita ere 20. hamarkadan sinatuta dago. Beran ere Altunaren bertze 2 panteoi aurkitzen ahal dira, biak ere bere apaingarri, ornamentu eta eskultura ederrekin, Etxandi familiakoa Elizondoko aingeruaren iduritsua (turuta bat du eskuean) eta Ezponda familiarena bere dama pensakorrarekin, baita ere.

José Ma Muruzábal del Solar historiatzailea (doktorea) 2013an Baztan Bidasoako hilerriak bisitatu eta ikertu zitun Altunaren panteoiak bilatuz, denetara 19 bildu zitu, aipatuz agian gehiago izaten ahal direla zeren aunitzetan artistaren sinadura desagertu da. Altunai buruz badakiguna 40. hamarkadan utzi zula eskulpitzeaz eta tailerra bere semeak segitu zutela, baina hauek aitaren esku artistikoa ez zutela harria eta marmola guttiago erabili eta hormigoizko panteoiak egiten hasi izan ziren .

Post hau iteko erabili den materiala

El Escultor Tomás Altuna en Navarra: obras en la comarca Baztan Bidasoa” Muruzábal del Solar, José María. Geografìa eta Historia 22.Z. Iruña: Nafarroako Unibertsitate Publikoa, 2015. Págs. 193-217

Argazkiak

“El Escultor Tomás Altuna en Navarra: obras en la comarca Baztan Bidasoa” Muruzábal del Solar, José María. Geografìa eta Historia 22.Z. Iruña: Nafarroako Unibertsitate Publikoa, 2015. Págs. 193-217

Bakeola burdinola.

Burdinola bat, burdin minerala landu eta burdina lortzen zen antzinako lantegia da. Lehenengo burdinolak mendietan kokaturik zeuden , bertan burdin minerala eta, egurrikatza egiteko beharrezkoa zen , egurra zeudelako . Haizeola edo agorrola (lehorreko olak) izena hartzen zuten eta mendian eraikitzen ziren harrizko labeak ziren. Garai hontako aztarna gutxi aurkitzen da Euskalerrian, euri eta haizearen eraginean dauden tokitan eraiki zirenez, hormak behera erori eta desagertu direlako gehienak.

XIV. mendean hasi zen uraren indarra erabiltzen, mendietatik ibai-ertzeetara mugituz burdinolak. Burdinolen urrezko garaia XVI. mendean izan zen, ontzigintza zibil eta militarraren beharrek eraginda, Kantauri ixurian zabaldu ziren , baita ere gure eskualdean, Baztanen hiru dokumentatuak daude, Olazar Elbeten eta bertze biak  Urdazubiko monastegiak kudeatuak. Hoietako bat Beheko-ola zen. Odoldizun zubiaren ondoan zegon, hauxe da Dantxarinean eta 1414tik funzionatzen zuela ageri zaigu. eya monje premontretarrak 1839an (Mendizabalen desamortizazioa gertatu zen) alde egin zuten artio funzionatu zun. Bertzia, monastegiatik gora zegon eta Gaineko-ola zuen izena eta 1577an funtzionatzen hasi zen. Monjeak  Baztán-eko lurretan ereiki zuten (Azpilkuetan) eta jakinda burdinola zenbat baliabide naturalak erabiltzen zutela eta kanpotarrak gise hartu zituztela, baztandarrak funzionatzen hasi bezain pronto burdinola suntsitu zuten.

Toberagile_Pagina_05_Imagen_0001

Azkue burdinola (Ibarra Gipuzkoa) 1917. Fototeka Kutxa, Fondo Marin

Honen bidez Monastegia eta Baztanen arteko auzia izan zen eta auzi honek 1584ko sentetzia arbitrarioarekin amaitu zen. Mugak eta bazka-eskubideak zehaztu aparte, bien artean parte berdinetan Gaineko-ola zegoen inguruan burdinola berreikitzea agintzen zuen eta baita ere burdinolaren izena erabakitzen zuen, burdinola berria, Bakeola deituko zen, bakearen burdinola.

Bi alderdiak sententzia arbitrarioa behin betiko eran onartuta, 1584ko maiatzaren 4an biltzen dira, Baztan eta Urdazubiko mostegiaren arteko bizikidetasun soziala eta kolaborazio industrialaren abiapuntua izanen da. Negoziaziotan  Baztan, bailarako alkate “perpetua” zen Sancho Iturbide jauna ordezkatuko du, monastegiari Abada. Bileran hiru “testigo jakintsu” ekartzen dute, hiru hauek ferronak dira, burdingizonak. Garaiko “ingeniero hauek”, maese Juan de Hualde Lesakarra, “emaesse” Domingo  Iparraguerre eta  Domingo  Dolagaray, azken bi hauek  Ezpeletarrak, izan ziren. Iparraldeko ferronak  Senperen eta  Ainhoan zeukaten burdinolak eta Lesakarra Bortziri burdingizon haundienetako bat zen. Hiruak, presa, auspoa, labeak, kanalak, etxolak, animaliak (burdina garraiatzekoa), burdigizonen etxebizitza….kostatuko zuen balorazio “in situ” egin zuten. Maese Hualdek, gauz  guztiak kontuan hartu, bideak konpondu, burdina eta etxebizitzako zati gehiena egurrez izanda…lanako kostea 1.900 dukadokoa izanen zela zion eta 300etan arrendatzen (alokatu)  zula . Iparraguirrek baieztatzen du baina erten du kanalak iterakoan  lekua ikusita “haitzak” agertuko zirela eta kostea gehiago izanen zela. Urteroko alokairuari buruz, eskarmentu haundiko gizona zela ( bortz burdinola arrendatuak ditu) dio eta ikatza garraiatzea  arazorik ez dagonez (bai burdina zeren landutako burdina Beheko-olara eraman behar zenez) 200 dukadotan arrendatzea dio. Bitxikeri bezala, eskribanoa idatzia utzi zun emaesse Iparagerre ez zula testrifikazioa sinatu idazten ez bai zekien. Hirugarren  burdigizona ofizioko gizon xumea zela aipatzen du eta azalpen haundirik gabe  lanak 1.800 dukado kostu zuela eta 150 etan alokatuko zula erten du (honek ere ez zuen sinatu).

Bi egun geroxago (maiatzaren 6an) junta, berriz Elizondon biltzen da  eta erabakitzen dute  11 urte terdiz Urdazubiko monastegiak Bakeolaren kudaketa izanen dula (lanaren kostea monastegioarena izanen da) baita ere Huarte eta Iparagerre “maesei” (Dolagaray ez da dokumentutan ia gehiago agertuko) galdetzen diete  zenbat kostatuko den ferronen etxebiziza harrizkoa izaten bada. Biek 80 dukado gehitu beharko zela errango dute.

_hierro_15e4045c

Burdinaren eguna Urdazubin. Argazkia diariodenavarra.es

1584ko Maiatzaren 17an Urdazubiko monastegian bilduta akordioa sinatzen dute: Monastegiak bi budingizonen informea segituz kostearen ardura hartuko zuela. Hamaika hurte terdiz  kudeatuko zula irabaziak beraientzat izasen oso osorik, hamaika urte terdi hoien ondoren Baztanek irabazien erdian jasango zun. Ikatza egiteko egurre mozteko eskubide osoa izanen dutela (salbuespen batzuekin), Monastegiak nahi badu burdinola bertze hirugarren bati alokatzen ahal diola…

Monjeak prisa emanen dira eta 1585ko Apirilan 23an, Baztandarrei notifikatzen diete Bakeola burutua dagola (beno etxebizitza akitu gabe dago oinik). Ezpeletarra zion bezala “haizak” agertu ziren kanalak iterakoan eta horren ondorioz sortutako kosteak konpensatzeko kudapena 14 urtera gehitzea eskatuko dute.

1586ko urriaren 10an bi maesek monastegiako eta bailarako ordezkariakin biltzen dira erranez burdinolaren lan guztiak amaituta  daudela baina funzionamenduan abenduartio ez zela egongo. Usufruktuaren 14 urteak 1686ko urtarrilaren 1tetik kontatzen hasi zen.

Bake garaiak ziren eta bederen 50 urtez dirudi dena ongi joan zela, dokumentatuta dago 1600 urtatik Baztango bailara irabaziak jasotzen hasi zela. 1622an Bakeola Donibaneko Lohitzuneko Juanes eta Juanot Araneder anahiei arrendatzea erabakitzen da, garai honetan negoziaziotan Baztango alkate gise  Ursuako Sancho ageri da. 400 dukadogatik bi burdinolak kudeatuko dute bi anaiek .

Burdian bizkaiko mehategietatik itsatsontziz Donibane Lohitzunera ekartzen zuten. Donibanen monjeak bere enbarkaderoa zuten, hortik ibaiaz Askainera eta hemendik idiz tiratutako gurditan Monastegiko biltegira. Bi anaiak alokairua bi mugako txanponetan ordaindu behar zuten, erdia Frantsez sosakin ta bertze erdia Espainako erreinuko sosakin.

Burdinolaren konpoketak, presa, etxebizitza, hauspoa… bere kargu zen, baina erretzen bazen edo bi erreinu arteko gerra baten ondorioz izandako kalteak Baztango bailara eta Monastegian artean ordaindu beharko zuten…eta hori pastu zen, 1936an Frantziako erreinua 30 urteko deitutako gerran (Europa erdian 1618-1648 artean izandako gerra edo parte hartze militarrak) parte hartzen du (Espainako erreinua sartua zagon europako erdialdean zeukan lurraldetan) eta mugan izandako erasoaldi batean (1638an franziarrak Irun eta hondarrabia hartuko zuten) Bakearen burdinola eraso eta sunsituko dute.

Hortik ainzin Monastegiak sahiatuko da berreikitzen baina Baztango bailara ez du ongi ikusten zeren irabazten zuenarekin, ez zuen pena merezi dirua sartzea eta horduen pues… Bakeola ez zen gehiago erabiliko… burdinola gise.

bakeolaweb

Ilustrazioa,  Dorrea elkartea. dorrea.blogspotcom

Egia da Burdinolen urrezko garaia XVI. mendean izan zen, ontzigintza zibil eta militarraren beharrek eraginda, baina XVII. mendean euren gainbehera hasi zen, ingeles eta suediarren teknologia aurreratuagoei aurre egin ezin zietela. Dena den,  Euskal Herrian azken burdinolek XIX. mendera arte iraun zuten…..Gaur egun Azpilkuetan Bakeola izeneko baserrie dago ta Orabidean, izen berbereko borda ba da.

Post egiteko erabili den materiala

Ferrerías y ferrones por tierras de Baztán.Pérez de Villarreal, Vidal.Cuadernos de etnología y etnografía de Navarra Pamplona, urtea 10, zº. 28 (ur.-apir. 1978)

 

2002tik honat urtero Ramon Latasa Saria antolatzen da Sunbillan. 2005an Antton Espelosin sunbillandarraren “Ramon Latasa, Basoko aizkolaria” liburua argitaratu zen. Horrez gain, 2007an inauguratutako herriko plaza berriak Ramon Latasa plaza izena du eta  bertan aizkolariaren brontzeko eskultura bat paratu zuten. 2016an bere heriozaren 25. urteurrena dela ta martxoaren 6an omenaldia eskeini zioten, bere sorterrian. Herritarrek historiako aizkolari hoberenetako bat izan zenaren memoria mantentzen dute….baina ez da beti hala izan, bakarrik eta ahaztua hil bai zen  1991ko otsailaren 25ean Elizondoko zarretxean.

Buruan daukat hil zen eguna, lagun baten ama, zarretxean lan iten zun eta lagun horren etxean negoen bere ama etorri zenean berriarekin…..egie erteko kaso aunitz ez genion egin, egie erteko…ez nekien nori buruz solasten ari zen!  eta….” izandako aizkolari onena” “omenaldi gabe joan zaigu”  eta halako esaldiak, inportanzia gutti zitun , metallicako “justice for all” disco berria enzuten ari ziren 17 urteko bi mutikoentzat.

latasa-ramon_29567_1

Ramon Latasa Elizondo. Argazkia euskomedia

Denborarekin (gehienbat Espesolinen liburuarekin) jakin nun, nor izan zen Ramon Latasa eta konturatu ta ulertu nun Mari-ren (lagunaren ama) hitzak eta haserrea, Ramon Latasa Elizondo, historiako aizkolari hoberenetako bat, izan zela …baina baita ere fama, ospea, dirua, miseria zorigaizak eta bakartasuna zautu zuen gizona izan zen.

Ramon 1930eko maiatzaren 24ko Sunbillako Aguria baserrian sortu zen, familia xume batean (erten dute oinutsik hazi zela, alpargata pare batendako ez baizuten). Aita basoko lanean aritzen zen, idi parearekin enborrak ateratzen. Eskola laster utzi eta aitari laguntzen hasi zen. 17 urterekin Iratiko oihanera joan zen lanera. Langile bizkorra zen eta sekulako trebetasuna zuen aizkorarekin. Melillan, soldadutza iten zegola afrikar sukarra harrapatu zun baina sendatu orduko berriz ere oihaneko lanari lotu zen. 1954an 24 urterekin, lankideek animaturik, lehenbiziko apustua jokatu eta irabazi zuen Lekunberrin.

1956an Tolosan,  Alberdiri irabazten dio, 1957an  Ramón Yurrebasorieta Tolosan eta Urretxun ere…baina urte haietan, aizkolari nabarmenena ,”erregea” Juan José Narvaiza «Luxia» gipuzkuarra da eta harekin ere 1959ko apirilaren 26an Donostin apustu mitikoa jokatuko du. Historian izandako apustu haundiena izan da, aurkari bakoitzak 500.000 pezta jokatzen zen. Ikusmin ikaragarria piztu zuen apostua. Zezen plaza lepo bete zen, 17.890 ikusle. Luxia 50eko hamarkadako aizkolari hoberena zenez gero, dirua bere alde atera zen. Latasa, ordea, sasoi betean zegoen, sei hilabete baitzeramatzan apustua prestatzen. Eta ezustea gertatu zen: lan erdietan sunbildarrak minutu bat eta 18 segundoko aldea kentzen zion azkoitiarrari eta azkenean abantaila askoz handiagoa izan zen. Egun horretaz  “Lexoti” bertsolariak halako bertsoak bota zitun Latasari buruz.

Naparra lanian ikusitako zenbaitek esan genduan:

«gure Jainkuak len olakorik izan ote du munduan»,

orrek egurra ebakitzen du zerra makinan moduan,

aundiyak txiki gelditzen dira Ramón Latasa’n onduan,

odol beroko azkoitiarra orra nola utzi duan»

Urte horretako ekainaren 14an, Lekeition beste balentria handi bat egin zuen: 5 metro eta 15 zentimetroko zirkunferentzia zuen eukalipto enborra 3 ordu eta 17 segundotan ebaki zuen. Handik aurrera, zenbait urtez aizkora probetan jaun eta jabe izan zen.

Luxiarekin jokatutako apostutako diruarekin zerrategi bat jarri zun eta horretaz bizitzea pensatua zun baina….egun batian zerrategia sua hartu eta dena kiskalita gelditu zen, gainera, bere bazkidea hartaz aprobetxatu zen eta Latasak lur jota berriz zerotik hasi behar, berriz… mendian lanean hasi zen, mendian eta gau lanean.

1963ko urtarrilean, pakete  (zama) bat pasatzen ari zela, guardia zibilekin topo egin zuten. Latasa, paketea lurrera botata, ihesi joan zen, baino guardia zibil baten tiroak izterrean jo zuen. Etxera iritsi eta han egun batzuz sendatzen saiatu zen, etxetik atra gabe, baina ezin sendatuz ondarrian, medikuarengana joan behar izan zuen. Iruñean operatu zuten eta urte bat behar izan zuen sendatzeko. Guzti honek gastu eta diru galera handiak ekarri zizkion (250.000 pezeta ordaindu behar izan zituen)

1964ko abenduan errekuperatuta Polipasoren (Mikel Irazusta) aurka jokatu zuen apustua,   gipuzkoarra nagusituz . Handik aurrera gorabehera handiak izan zituen bere jardueretan. Kontuan hartu behar da Latasa mendian oso gogor aritzen zela lanean eta ez zela beti sasoi betean plazara ailegatzen, baina garaipenak ere izan zituen. 1966an Donostian  “Arriya”rekin batera  Espainiako binakako aizkolaris txapelketan parte harzten du ta irabazten dute, hau izan zen irabazitako, lehenbiziko txapela. 1967an Espainiako banakakoa irabazi zuen, 1968an Espainiako zutikako txapelketa eta 1974an Espainiako binakakoa Usategietarekin, honek azken saioa izango da.

Latasak belaunaldi berrietako aizkolari aunizen maixua izan zen, Latasarekin ibili ziren ikasten; Migel Berakoetxea, Patxi Astibia, Arria II.a, Mikel Mindegia…

Azken urteak Elizondoko zahar etxean pasatu zituen eta erran dugun bezala han hil zen 1991ko otsailaren 25ean, 60 urte zituela.

 

Post hau iteko erabili de materiala

Ramon Latasa” wikia. Wikipedia.eus

Ramon Latasa Elizondo” sarrera. Auñamendi enziklopedia.

 

 

 

 

 

 

Aroztegiko Jauregiak historia luzea gordetzen du bere horma sendo eta harri zintzelatuen gibelean. Ahaide Nagusien jauregi bat da, XIV. mendekoa ain zuzen, “cabo de armeria” hoietakoa. Jatorrian, horrelako etxeak leinuen burutako hartzen ziren, noblezia zaharrenaren oinetxea, nahiz eta famili honen kasuan, dokumentu zaharretan noble hoietako baten bat apenas agertu. Ez dugu erreferenzirik blog hontarako, arotzaren semeen eta ondorengiien historia baten bat kontatzeko; ez armetan haritutakoak, ez ameriketan indioak “salbatzen” egondakoak, ezta ere karlistadetan ibilikoak….historian ixilik eta apal pastutakoak direla dirudi.

Baina….haren noblezia eta pribilegioak egiaztaturik daude, Juan IIak eta Blanca Nafarrokoak, Nafarroako errege-erreginek, 1439. urtean sinatutako zedula batean ageri dira, gero Carlosek, Vianako printzeak, konfirmatu zituenak 1445. urtean eta Fernando II “falsarioa”ak 1513an, konkista ondoren.

Baztanen dauden 12 Ahaide Nagusien jauregietako bat da Aroztegia eta diotenez bere garaian Baztanen lur eremu gehiena zeukan jauregia zen. “Erresumaren nomina zaharrekoa”(konkista baino lehen) gainera. Harrizko armarria gordetzen du fatxada nagusian, zuhaitz batekin eta aurkaz aurka dauden bi hegaztirekin, XVI. mendeko Nafarroako Erresumaren Libro de Armeriak deskribatzen zuen bezalaxe.

Txikitan, ikastolako ibilbide batean, kusi nun lehen aldiz Aroztegia, laino sartutako eguna zen eta bide estu eta alboetan harrizko paretaz babestuta, denbora dexente (behitiko ikastolatik) ibili ondoren topatu ninzen jauregiarekin. Jendea bizi zela oroitzen naiz, nik ia gaztelu batekin irudikatu nun, nahiz eta jakin hango emakumea ez zela prinzesa ezta gizona zalduna, zerriak ibiltzen ziren jauregi barna, baita ere oiloak eta txitak. Pensatzen dut maisterrak izanen zirela eta hango “noblezia” aspaldi utzi zula jauregian bizitzea.

Urte batzuk geroxago, nere lehenego kamara reflex (analogika) nula Elizondo goitik ikastolatik gora Bordatxuri aldera, argazkiak atraz eta atraz, nahi gabe, Aroztegiako bidea hartu (bide estu eta alboetan harrizko paretaz babestuta) eta berriz topatu nizen Palazioa eta bere inguruko eraikinekin. Huntakoan eguna eguzkitsua zengon, lehioak itsiak, kristal autxi batetik kortina zahar eta gastatu bat ageri zen,ez zen jenderik bizitzen baina bai ardiek eta oiloak baziren…karreteko 36 argazkia zuri beltzak han amaitu nituen (non egonen dire). Disparorik gabe nengoela, irudimenareki irudikatzen hasi nintzen, “fijo hortik Espoz y Mina liberalak pastu zela Lekauzen babestutako karlisten bila (Elizondoko sitioan karlisten artilleria Bordatxuri ingurutan zagon , han munizio puske aurkitu dira ta).

Urteak pasatuta segitzen dut irudikatzen….Irudikatzen dut liberal ejerzitoa Aroztegia aurretik pasten Espoz y Mina generala buru joanez, baita ere, irudikatzen dut ejerzito hortako retaguardian Ros de Olano gaztea urrundik ikusten Lekauzko herria erretzen, eta imajinatzen dut irudi hori geldituko zizaiola bere barruko sakontasunan eta ia erromantiko idazlea bihurtu zenean, hainbatetan (Cuentos Estramboticos bilduman adibitzez) giro eta atmosfera hori irudikatzen (Ros de Olano militarra ta idazlearen literatura, Edgar Alla Poerenarekin antzematen dute).

2015-02-26_15.59.18

Aroztegia jauregia. Polo Gartzia Oltzaranen akuarela  pologartzia.blogspot.com

Irudikatzen dut Ramón María del Valle-Inclán hortik pasaietan, jauregiaz eta paisaiaz notatxoak hartzen , hau ere gero bere prosa modernistako liburuetan ikusitakoa eta susmatutakoa irudikatzeko (“Las gerras Carlistas” triolojia, “La Marquesa Rosalinda”). Irudikatzen dut Barojaren personaiak…Zalakain kontrabandista ostatua eskatzen adibidez…Irudikatzen dut, palazio abandonatua “Con la otra casa de Mazon” Juan Beneten liburuko hondamenean dago etxearekin. Etxe bat, familia aspalditik utzi zula baina oinik nabari direla iraganeko oroizapen krudelak, inzestua, indarkeria….Irudikatzen dut Lekauzko fraide bat, aita Ondarrua adibidez, palazioaren armarria marrazten, anotatzen arkuaren dobelak, klabea…eta zergatik ez! irudikatzen dut Aita Donostia paisaietan ere eta garaiko palazioko maisterrari galdetzen melodia batengatik edo kanta herrikoi batengatik….irudikatzen dut artistak Aroztegia margotzen, azkenetako bat Polo Gartzia Olazaran eta bere akuarela zoragarriak….Irudikatzen bertze kanpotar bat ere, eta bi, hiru ta lau…guztiek bere golf makile bolsarekin bizkarrrean, beno denek ez, batzuei nere seme nerabeak eta barridearen semea eramaten dituzte eta kadi deitzen diete… Irudikatzen dut, Bordatxuriko bide estua eta albotan harrizko paretaz babestua dagona ia ez dagola, ezta ere Elizondobizkarreko pinudia, labaderoko belagia…irudikatzen ingurua etxez pile beteta eta Ros de Olano kapitaina burua altxatzen Lekauzko herria nola erretzen ari den ikusi nahian….baina ezin

Espero soilik irudimena izatea, bederen espero dut herriari galdetzea zer nahi duen, duten, edo dugun… espero dut …bederen HERRI GALDEKETA BAT IZATEA…orain!!

 

 

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

29 harpidedun