Feeds:
Bidalketak
Iruzkinak

Erraldoiak, antzinako mitologietan, literaturan eta erlijioan agertzen diren pertsonaiak dira. Ohi, giza itxurakoak dira, baina gizakiak baino askoz garaiagoak. Batzuk ilupeak izaten dira, baita maltzurrak ere, badire ankerrak direnak, basatiak eta bertze batzuk  gizakiei laguntzeko prest egoten direnak.

Gaur egun, urteen poderioz, erraldoi hitza “indartsua eta handia” denari errateko erabiltzen da. Koldo Mitxelenak, Juan Manuel Etxebarria eta halako hizkuntzalariak erraldoi hitzaren jatorria Erroldan personaian  (Errol(d)an) omen dago.

gettyimages-517200560-1024x1024Erroldan edo Errolan (Roldan gazteleraz, Hrōþiland frankoeraz), VIII. mendeko buruzagi franko bat zen, Bretainiako markako zaindaria eta Karlomagnoren iloba, eta euskaldun guztiok badakigun bezala, 778ko urtean Orreagako guduan hil izan zena da. Kronikak diotenez 778an, Zaragozari jarri eta huts egindako setiotik itzuleran, Karlomagmoren espedizioak Iruñeko harresiak suntsitzen ditu. Expedizio frankoa Pirineoak zeharkatzen hari zela (Orreaga eta Astobizkarretik)  euskaldunek Errolan (gibeleko zutabeko buru) eraso egin zioten mendietatik.  Karolingiar zutabea garaitua izan zen, eta Errolan hilik suertatu zen

XII. mendean, lau mende geroxago eta  lehenagoko kronika erreferentzia hartuta, Errolanen kantua sortu eta juglaren bidez zabaldua izanen da. Kantan (La Chanson de Roland, frantsaz) kronika zaharreko detaile ugari aldatuak izan ziren eta narrazio berri bat asmatu izan zen. Errolan, rol heroikoa hartuta agertzen zaigu: bere Durandal ezpataz mairuen kontra ausarki borrokatu ondoren, Olifante adarraz azken deiadar ozen bat emaren du, bertze karolingiar gerlariei ohartarazteko eta horrela salbatzeko.

Hortik aintzin, Errolan indar handiko pertsonaia bihurtu zen eta Euskal tradizioko kontakizunetan, Jentilen ipuinei lotuta ageri zaigu, baita leku-izenei ere. Leku aunitzetan aurki daitezke Errolan harriak, indar handiko jeinu batek jaurtirik han erori zirenak, errate baterako, Hendaiako Dunbarriak,  Aralar inguruko Errolan Harriak, Urrozko Roldan harria, Uharte Arakilen… baita ere  Atekagaitzeko zuloa eta goi Pirinioetako Errolanen Arraila, Errolanek in zituen, kasu hauetan ebaki omen zituen Durandal ezpataz, baita Itsasuko Pas de Rolan  edo Leizako “Errolanleizea” arraila.

Baztanen ere baditugu gure  gure “Errolan harriak”. Beartzun aldean Larramets, Basagar inguruan orografia aldetik Errolan harriak  izeneko dermioa dugu, eta inguru horretan, Errolan Trikuharria, Errolan harrespila eta Errolan tumulua daude.

12019781_1231555810203490_3224282779211772025_n1

Errolan trikuharrie. Argazkia Pello San Millan,

Errolan trikuharria Neolitiko garaikoa da, Brontze arokoa eta Errolan bezala trikuharri haundia da. Arlautzak mugituak izan arren, eta desitxuratua agertzen den, oraindik haunditasuna nabarie da.

Bitxikeri bezala, sortalde, Iparralde eta sartaldean falta zaion mukuruko (tumuluako) harriek, zihurh aunitz ondoan zegoen eta gaur egun ondarrak ikusten daiteken artzai borda (borobil forma duna) egiteko erabiliak izanen ziren.  Eulogioi Zudairek 1946an aurkitu zuen (katalogatu) eta 3 suharrizko laska berezi aurkitu zituen.

Tikuarriaren ondoan Errolanen kromlentxa dago, Burdin arokoa da eta zutik dauden hamaika harriz osatutako biribil erdia da (erdia falta zaio).

Alkurrutz bidean , bide ertzean baita bada haitz bat Erroldan harria bezala zauzen dena eta kondairak arabera Erroldan jentila (erraldoia) bota zuena.  Erratzu-Alduides estazio megalitikoan  Pas de Roldan edo Errolan harria dago eta baita ere muga hortan, Santiago Echandi  “Corpus de rolandiana pirenaica”  liburuan,  lau harri Errolanekin erlazionatzen ditu Baztanen. Aipatutako Errolan trikuharria, ” Ehiartze zutarria“, (Ehiartzeko lepoan), “Larreta harria” eta “Harrikulunke“… Erroldan jentilak Auzatik botatako harrie.

Ehiartze harribakarra (eroria bai dago)  lau metroko entsandt dagoen harria da et Errolanen bota zuela kontatzen omen da. Ehiartze harridan suharrizko karraskailu bat aurkitu zen.

Euskal Herria Errolan jentil handiak betetzen duen funtzio narratibo berdina betetzen eta pertsonaia baliokide Sanson dugu ere.

Post hau egiteko erabili den materiala,

Errolan. Wikipedia.

Roldan. Jose Miguel de Barandiaran. Auñamendi enziklopedia.

Baztango edesti aurreko oroitarriak. Josu Cabodevilla/ Itziar Zabaltza, Nafarroako Gobernua 2006

 

 

 

Haize dantza.

2019ko udazkena (Urria)

Orain dela 11 hurte, udazkenean sartute Baztango Haizegoa izeneko blog honekin hasi ginen. Izena, buruko minak eta aldarteko gorabeherak eragiten omen dituen haizeatik hartu zen. Urte bat geroxago (hamarkada bat eginez) eta baita ere udazken baten hasmentan ero haize hori, Xorroxin irratiko Elizondoko estudioan satu zen, eta hortik eta intertenik… baztango aspaldiko kontu ttipiak “lau haizetara” zabalduko ziren…beno… lau haizetara ez! zeren “erratzuko kontuak” blogan dioten bezala, Baztanen lau haize? ez! bortz baizik ditugu, bortz!! eta bakoitzak leku ezberdinetatik sartzen zaizkigu!

Haizegoa (Hego haizea).

Teknikoki, hegomendebaldetik jozten duen haizea da, Atlantikoan, Iberiar Penintsulako mendebaldera finkatutako behe presio gune batek eragindakoa eta Foehn efektunabarmena sortzen duena. Foehn efektu hau mendi bat zeharkatu eta mendi-hegala jaistean berotu eta lehortu den haizea da. Haize zakarra izaten da eta batzuetan abiandura handiak hartzen ditu, 100 km/h-tik gora. Tenperatura igoera ekartzen du. Guretzat burukomiñarenaz gain, hitzilarien eta usoaen haizea da baita ere ostoak kentzen dituen haizea. Artesiaga, Saioa, Belate alde hortatik sartzen zaigu.

Haizegoa naiz eta udazkenean nabariagoa izan, edozein urtaroan jo dezake: Udan epela (sapa ere), eta goibel gutti, baina neguan neguan hotza eta latza da eta elurrak eta erauntsiak dakar, gainera bailaran elur haundienak haizegoak ekartzen ditu.

…Gogoaren mila bideetan, kausitzen dut aldiro

erreka honen kanta eta haizegoaren planta.

Haizegoak eken, haizegoak eman, ene haizegoaren baitan...

AZAROKO HAIZEGOAK Eduardo Gil Bera , 1989

Iperra (Ipar haizea)

Ipar mendebaldetik sartzén den haize hotza eta idorra, Bailaran Otsondo aldetik sartzen da. Iperrak lainoa eta herlainoa ekartzen du eta batzutan euri franko. Iperrarekin ihintzirik ez da izanen. Udan berriz euri guti baino laino aunitz!

Erten den bezala..Iperrak noiznahi jo dezake!

Bitxikeri bezala aipatu, udaberrian baita ere “Garizumehaizea” izanarekin ezagutzen dela.

…Alaitasunez mintzo gara eguzkitan,
nahiz betiko asmo galduak gomutan,
Garizumako haizea heldu da
areagotuz begien distirak…    

HAIZEA GARIZUMAKOA. Ruper Ordorika.

Mendebala.

Azpilkueta aldetik sartzen zaigun haize bustia. Ura dakarren haizea da eta berarekin goibelak eta erauntsiak dakar.
Zokoetan sendoa denean, arbolak bota ditzake.

Mendebala ere; Zehar haize, Itsats haize eso Aztak haize deitzen zaio.

 

…Eta hiru makal dira ibaiak hor azpian jarraitzen duen seinale bakar.

Denok dugu barruan uhola dakarren ibai estali bat.

Ez badira beldurrak, damuak dira. Ez badira zalantzak, ezinak.

Mendebal haizeak astintzen ditu makalak…

 IBAIA. Kirmen Uribe 2001.

Iduzki haizea. (Eguzki haizea).

Izena dio bezala, Eguzkia (Iguzkia) sortzen den aldetik jotzen  duen haize freskoa eta sanoa da, goxo denean ihintza dakar Edozein urtaroan jo dezake baina akaso gutien udazkenean. Neguan horma dakar eta hortus leku batzuetan, Erratzun bezala Hormaizea erten zaio.

Baztanen eguzkia  Ubedo/Buztanzelai aldetik sortzen da.

Hego xuria.

Haize fin eta sano honekin …eguraldi ederra!, zeru garbia, ez sobera beroa, eta goizetan ihintza gutti. Hego ekialdetik sartzen zaigu, Baztangoizan Iñarbegi aldetik jotzen dula erten da.

Urriko hego-xuri goiz batez.

Emile Larre (euskal idazlea, bertsolaria, euskaltzain osoa, apaiza).

Baztanen, Elizondon hain zuzen ipuintxo bat kontatzen dute pertsonifikatutako gainontzeko haizei buruz.

“Zehar-haizearen (Mendebala) alabak dira Ipar-haize eta Haize-Egoaren andreak. Ipar-haizearen andrea oso arretatsua da, eta bere senarrari baratxuri-salda egiten dio. Eta gero gizona haserretu gabe egoten da beti. Haize-hegoak andre lazoa du, ez dio egiten baratxuri-salda, eta gero gizona haserretzen da. Haserretzen da senarra eta aita-arrebengana joaten da eta andrearen dotea eskatzera. Lehen agindu ziolako eta ez ziola eman, gero emango ziola aginduz. Aita-arrebak, negar iturriekin erten dio orain ez duela, gero emango diola. Orduan baketzen da Haize egoa”

Post hau egiteko erabili den materiala.

erratzuko kontuak blogaren “Haizeak” posta.

wikipedia “Hegoi” Wikia (ipuntxoa).

basquepoetry.com Euskal poesiaren ataria.

 

 

 

Dena 1608ko abenduan Maria Ximildegikin hasi zen. Maria, Ziburun urte batzuk pastu ondoren bere herrira (Zugarramurdira) bueltatu zen. Gauz hauniz zeukan kontatzeko…haien artean, sorgiña zela! Onartuz gain, Maria Juretegia salatu zuen eta honek berriz, bere izeba Maria Txipia Barrenetxeri, Graziana eta bere alabei… Graziana eta bere familia bere intenzio onarekin sorgiñak eta aztiak ez zirela  logroñora azaltzera joan ziren. Inkisizioaren atea jo zuen…baina…eraman zuten gia eta itzultzaile (ez zakiten gazteleraz) fraide putakumea, sorginak zirela baieztatu omen zun, Graziana, bi alacak eta senarrak espetxeratu zuten, Zugarramurdira inkisidorak bidali zituzten ( Valle Albarado eta Alonso Bezerra)  eta sorgin ehiza hasia zen.

Sorgin-ikara euskaualdean zabaldu zen, eta 1610eko azaroaren “Logroñon auto de fe” bat izan arren (12 Zugarramurditar sutan erretzea kondenatuak izan ziren) sorginkeria ez zen akitu (bukatu),  sorginak agertzen segitzen zuten. 1611ko martxorako Logroñoko inkisidoreak hainbat eta hainbat akusazio dute. Nafarroko iparraldeko herrietan 287 sorgin eta azti aitormena dituzte eta susmagarriak izatea 1271 igotzen zen; Zugarramurdi eta Urdazubin konfesoak 34, susmagarriak 124; Bera 32 eta 187 susmagarri; Etxalarren 19 eta 22, Lesakan 23 eta 230 anti-sorgin susmagarri, Donezteben 509 eta 119, Legasan, gazteluz, Zubieta…Baztanen Oronozen (Oieregi eta Narbartekin batera) 17 aitortuak eta 73 susmarekin, Arraiozen eta Zigan 20 eta 40, Garzainen bat….

800px-Francisco_de_Goya_y_Lucientes_-_Witches_Sabbath_-_Google_Art_Project

Akelarre. Franzisko Goya. Margot

Baina kasu hontan zerbait aldatuko da, Eskualdeko elizgizon batzuk, Igantziko Irisarri apeiza bezala (gizon jakintsu fama zuena) , sorgin salaketak eta gehien bat sorgin aitormenak, indarrez, bortxata eta torturatu izan ondoren lortzen zirela aipatuko du. Bere kexa Iruñako apezpikuari iritsiko zaio eta honek Inkisiziora eramango ditu.

Inkisizio gorenak berri hoiekin, Logroñoko 1610eko “auto de Fe-ko hirugarren inkisidoreari  ( bertze biak, Valle Alvarado eta Bezerra ziren), Nafarroako iparreko eskualdeak bisita zitzala eskatu zion. Inkisidoreak, akusatuak entzun, probak bilatu eta adiskidatu (reconciliar) behar zitun. Barkamen kopik ere ekarriko zun, baita ere biztalei ( akusatuei) “edicto de grazia” baten bidez bere akatsez damutzera gonbidatzen zien, zigor sententziarik ez zutela izanen erranez.

Irugarren inkisidore hori, Alonso Salazar Frias zen. Salazarrek 1609an “Santu Ofizioan” inkisidore gise sartu zen, Zugarramurdiko prezesoa irekita zegoenean. 1610eko ekainean inkisidoreek akusatuen hogeita bederatziko erruduntasun sententzia hitzartu zuten. Hala ere, Alonso de Salazar galdeketetan  parte artu ez zuenez, María Arburu-ren  kondenan siñatzerakoan (sutarako zigorra) kontra bozkatu zuen. Salazarrek igantziko apeza bezala aitormenei ez zien garrantzia maten (nola lortuak ziren ikusita), berak probak beher zituen kondenatzeko.

Horrela zela ta, Salazarrek eta bere kompania 1611ko maiatzan atra eta Iruñatik pastu ondoren Ekainaren bukaeran gure eskualdean zeuden; Donezteben uztailak 5artio egonen da,  Zubietan 14 artio , 22an Elizondon.

Saio edo bilera bakoitzan, herri ezberdinetan istorio berdintsuak entzun zitun; akelarrera egaz joaten zirela, deabruarekin sexu harremanak izaten zituztela,  baina iñork ez zuen probatzen ahal sorgiña edo aztia zenik. Gehienak damutzen ziren eta salazarrek normalki bizpa “aitagurekin” errekonziliatzen (kristautu) zien. Elizondon zortzi sorgin eta azti batera errekonziliatu zituen nahiz eta eta haien artean, 16 urteko Arizkungo Katalina Sastrearena zagon.

Katalina sorgiña zela onartzen zuen, Salazarren gana agertu zen bertze lau arizkundar gaztekin (baita ere sorgin ta aztiz akusatuta) errekonziliazera, baina hasieratik argi utzi zun Elizondora hegaz etorri zela eta bere lagunak berari hegaz ere segitu ziotela. Lagunak (13 urteko mutil bat eta 15-16 urteko hiru neska) hori gezurra zela erten zuten, lauak oinez etorri zirela asegurtuz. Katalina berriz, ez soilik etortzerako hegan egin zuela,  bazik errekonziliazio saiora sartu baino lehen ere akelarrerra garraitua izan zela adierazten du. Salazarrek,  lagune eta kanpoan Katalinarekin egon zirenei ea zerbait arraoa somatu omen duten Katalinan, galdetu zien…denek erantzun zuten ezetz!, kanpoan Katalinarekin solastu eta jan omen dute ezer arrarorik sumatu gabe eta doike! iñorat Joana dela, baieztatu zuten.

Katalina han zegoen (audientzian), istorio eta kontu  iduritsuak kontatzeagatik. Arizkunen meza batean zegola, bapatean akelarre batean agertu zela egun batean  aipatu zuen (eta hori mezaz ez enteratzeko aitzakia gise balio izan zion). Baita ere, bertze egun batean prozesion  zegola …jakin gabe nola! bera eta bere lagun batzuk, deabruren prozesion batean agertu ziren!..eta…doike!.guzti hori haireatzeagatik sorgin gise leporatua izan zen.

Bertze aunitz bezala, Salazarrek, galdetzerakoan  nola “garraiatzen” zen toki hoietara  …Katalina (ta gehienak) ez zekien (zekiten) azaltzen, baina Katalinak hegan egiterakoan bele bat bezala ikusten edo sentitzen zela aipatu zion. Baita ere erranen dio, Akelarretan Salazar inkisidorea , Arizkungo apeza eta fray Domingo de Sardo (predikadore bat) erreak izan zirela…Salazarrek, humorez berak (eta herriko apeza ere, han zegolakoz) arras biziak zeudela eta kontatutako hori, akaso gezurra hutsa zela, erran zion. Ez konten horrekin, Katalinak erantzun zion, berak (Salazarrek) Donezteben egon zenean,  lagunekin batera Donoztebera joan zirela (hegaz) , eta lo zegon biztartean hauts majikoak bota ziotela eta seguidan hilko zela ohartarazi zion. Istori hau, bertze bileretan ere entzuna zun, eta berriz humorez komentatuko du; “dirudi gau gehienetan sorgin kuadrilla bat logelan sartzen zait ta pozoizen naute“.

Hiru saio izan zituen Katalina eta arizkundar taldearekin, azken bitan neska mutilak Katalina erten zuena errepikazen eta baieztatzen zuten…Salazarrek segidan konturatu zen gazteak ados gelditu zutela eta berarekin jolasten ari zirela…azkenian sorgiña ez, baina bai, Katalinak neskatiko fantasiosa bat zela iruditu zizaion! eta erran dugun bezala, zerbait kostata (damutzen ez zelako) errekonziliatu zion (benetan arazoa zuten sorgina izatea ukatzen zutena, baieztatzen bazenu eta damutzen ba zinen, zigor batekin errekonziliatzen ziren)

Elizondon, hilabete akitu artio egon zen. Abuztuan Zugarramurdin eta Urdazubin ibiliko da, 8an Lesakan, 19an Beran eta handik Gipuzkoaldera abiuatuko da.

Salazarrek ia ai 8 hilabete ibili zen audientziak ematen lurralde hauetan eta 1612ko martxoaren 24an, Gorenari bere txostena aurkeztu zion. Oroitza-txosten luze zen eta 1802 pertsona adiskidetu zituela berean baieztatzen zuen, gehiengoa umeak eta nerabeak, eta akelarreez hitz egiten zuten aitormen guztietan probarik gabe ziren eta Salazarrek hurrengo erabakiera iristsiko da;

Ez dut ziurtasunik aurkitu sorginkeria erreala den. Leku hauetan Sorginik ez zen egon ezta izan, soilik sorgiñaz  eta sorgindutaz idatzi eta solastu zen artio.

Alonso_Salzar_y_Frías

Alonso Salazar Frias inkisidorearen siñadura

P.D. Salazar joan zenean, hairean galdera bat geratu zen… zer gertatuko zen 1609an Bezerra eta Valle inkisidoreak etorri beharrean, Salazar etorriko bazen? auskalo! baina agian, iñork ez zen suan errea izanen.

Post hau egiteko erabili den materiala;

” El abogado de las brujas, Brujeria vasca e inquisicion española”.Gustav Henningsen. Alianza editorial. 2010 (edizio berria)

www.euskonews.com-en Gustav Henningsen egindako elkarrizketa (harras interesgarrie dena).

 

 

 

 

 

 

 

Ingume

Nahiz eta gazte garaian neretzat Inguma talde gaupasero bat izan…Inguma gauetan  lo gaudenean logelan sartu eta amets estugarriak eta ametsgaiztoak  sortzen digun izaki mitologikoa da.  Gaueko mamu hau, lotiari bularra zapaldu, bularra estutu eta arnas zailtasuna pairatzen dio. Gauetan ematen den gertakari honi (arnas zailtasuna…) herriko tradizioan Inguma edo Ingume izeneko zedazko baina pisu haundiko izakiari eragile egiten dio. Ezpeletan eta Saran honakoa abesten dute Inguma ager ez dadin[1]:

Inguma, enauk hire izu

Jainkoa eta Andre Maria

hartzentiak lagun;

zeruan izar, lurrean belar, kostan hare

haiek denak zenbatu arte

etzadiela niganat ager.”Iparraldean espirituei, hilda daudenen agerraldie (mamuei) baita ere inguma deitzen diote eta Baigorrin, bullarrak zapaltzen duen lurruntsu (baina astun) forma duen izakiari “Maumau” erten zaio…eta Baztanen Ingume gise ezagutzen da.

Ba bai, euskal mitolojiren Inguma edo Ingume (Baztanen) “gauekoren” (gauan ateratzen den itzkia) ren tradizio eta herri oroitzamena Baztanen ere bada eta Aita Donostiak imguma aurkako otoitzak eta testigantza batzuk “Oraciones, prácticas religiosas y medicinales populares” bildu zitúen.  Aita Donostiaren lan hau, Jorge Riezu Aitaren bidez 1972an argitaratu zen, baina Aita Donostiak 1933ko Irailaren 9an Gasteizen emandako hitzaldi batean oinarritua dago.

Lan hontan, aipatzen digu Iruritan, Iruritar batek (aspaldi) gau batean inguma harrapatzea lortu zuela ziurtatu ziotela. Esnatu eta aurrean zuen animal “biguin”  (zedazkoa edo lurruntsua) eta ertañako tamainuzko horri, esku batekin hankengatik heldu eta bertzeakin gorputzatik zintzurreraino heldu zion eta bi pusketan apurtu ondoren ohe azpian bota zuen. Baita ere aipatu zioten argirik izan ez arren ohe azpitik  lurruina igotzen ikusi zula. Batna hurrengo goizean ohe azpian ez zeguela ja erran zioten, desagertu ziren ingumaren bi puskek!

1280px-John_Henry_Fuseli_-_The_Nightmare

Amesgaiztoa, Henry Fuseliren margolana. 1781

Inguma-ren agerpenaren kontra, jendeen gau-kezka horretan, ez da ezagutzen baden erremedio enpirikoren baten bat, baizik ikusi dugun bezala herriko superstizioan oheratu baino lehen otoitza iter soluzioa zen. Otoiza hoietan  liturgia katolikoko eta “paganismoa” nahasten dira.

Aita Donostiak, baita ere Lekauzen gauarekin zerikusia duten halako otoitzak biltzen ditu. Aipatzen digu oheratzerakoan eta inguma ez agertzeko (gau on bat izateko) gelan ur bedeinkatua eskaini ondoren “Zeruan alkar ikusi gaitezela”,erraten zen edo bertze bertsioa hau ere; “Artzen dut ur bedeikatue/ apezak salutatue,/ Kristok bedeikatue./ Artzazu gure arima/ sendatue eta salbatue”. Gaua ona pasa ondoren (Inguma agerturik gabe) goizean:

Yaune, man datazu/ gabon bat pasatzeko grazie: /eskatzen dazut/ egun on bat pasatzeko;/ gañera, egiten duten bekatu/ guzien, barkamendu” esaldia errzitatzen omen zen.  Baita ere bailaran ere ohikoa zen Santa Inesi erregutzea; “Santa Inés/inbiaut amets:/ ittekotan ona/ betzenaz baterez.

Ingumaren afera ez da soilik euskal mitolojian ematen, bularreko presio hori eta larriz esnatzea Extremagura eta Gaztelanian “subir el muerto” erten zen eta bertze kulturetan imguma beharrean gnomo maltzur bat zen edo vampiro antzeko izakiak ziren edo amesgaiztoak deabruek eragindakotzat jotzen ziren.

. Gaur egun badakigu gure arbasoei itzuten zizaiona zientifikoki “loaren parálisis” (paralisis del sueño) deitzen diote, Inguma ez zen fisikoki  erreala, gaueko pasarte izugarri horiek lokartzerakoan garuna edo burmuinaren deskonexioarekin zerikusia du, REM faserekin lotuta dago. Erdi lo erdi esnatua gauden faserekin eta haluzinazioak ikusten ahal dira….baina beno hori zientzilariak diotena!….baina hemen “izena duena, izana da” erten deniz, Inguma erreala izan da eta…akaso gau hontan zure gainean agertzen ahal da.

Post hau egiteko erabili den materiala.

Oraciones, prácticas religiosas y medicinales populares. Aita Donostia, Iruña 1972.

 

 

Bi anai Erratzutarren arteko korrespondentziari esker, XVIII. mendeko azken urteak nolakoa izan ziren Baztanen, idei bat egiten ahal gara.

Anaiak Erratzuko Buztinaga etxeko Fernando  Lorenzo Irigoien Etxenike elizgizona eta Miguel Fernando Dutari Irigoien dira. Miguel Fernando anai zaharrena zen eta Dutari abizena, aurretik darama Buztinaga etxeako nagusia izateko (etxea eta ondasunak jarauntsteko) beharrezkoa zelako, etxea Dutari familitik etortzen zen eta.

Buztinaga, etxe hundí bat da, XVIII. mendean aurrera egin zuen etxe edo famili hoietakoak, eta bertze etxalde haundiekin ahaideatua zegoen; Erratzuko Iriarteekin, Iñarbilgo Etxeniquekin, Iruritako Gaston Iriatekoekin….bere harrizko armarriarekin eta (gaur egun) bere  bi “vitorekin” (egurrezko arranoak etxeko seme preziatua omenzen duen ikurra), bata Juan Lorenzo Irigoyen Dutari apezpikuaren omenez ( historio hontako bi anaien osaba) eta bertzea Miguel Jose Irigoyen Dolarea (Miguel Fernandoren seme nagusia eta gutun hauetan batzutan osaba apezari idazten Dion mutikoa). Istorio hontako protagonistak ere bere presenzia zuten Baztanen. Buztinagako Nicolás Irigoyen eta María Teresa Echenique (Etxenike palaziokoa) semeak ziren. Miguel Fernando Dutari 1736ko maiatzaren 30an Erratzun sortu zen. Gaztetik, bere osaba, gero apezpikua izango zena eta garai haietan Belateko priorea zenarekin bizizera eta ikastera joan zen. Ikasketak Iruñan, Roman eta Franzian seguituko zuen eta Madrilen ibili ondoren Baztanerat bueltatuko zen, Baztanen alkate eta kapitan de armas izan zen (1778-81) eta bi aldiz ezkondu ondoren lau seme-alaba izan zuen. Bertze anaia 1743ko azaroaren 8an Erratzun sortu zen eta bere anaia belala osaba apezpikuarekin bizizera Joan zen eta Salamanka ikasi ondoren Segoviako kanonigoa izendatu zuten.

Captura de pantalla 2019-05-08 a las 23.08.21

Buztinaga etxean. ARGAZKIA “Vida cotidiana de una casa baztanesa en el siglo xviii a través de la correspondencia familiar”.

Bi anaien arteko korrespondentzia (105 gutun),  bien bizitzako azken urtetan ematen da, hain justu 1793 ko urtarrilatik 1798 abendura artio Fermin Lorenzo Irigoien  (elizgizona) zendu zen hilabete bat lenago artio.

Urte hoiek, urte gogorrak dira 1793tik 1795 eta konbentzio kontrako gerra izan zen. Hasiera batean, Baztán  tropaz beteta zegoen eta ejerzitoa bai hazienda, elikagaiak eta uzta probesten zuen . Urte hoietan gutunengatik badakigu Buztinagan Etxeko nahusia, honen ama, seme-alaba eta hiru  zerbitzari  bizi direla eta 1792tik Rosa Dolarea etxekoandrea (Miguel Fernando Dutari Irigoienen bigarren emaztea ) hil zenetik luto daudela. Luto engonda 1873an Maria Teresa Echenique etxekoandre xarra (anaien ama) zenduko da.

Gerra hoñik hasi gabe egon arren eskasi garaia zen, eta garaiko gutunetan  Fernandok (Buztinagako nahusiak)  Lorenzori (Segovbako anaiak) dirua, arropa (haurrentzat)… bidaltzeagatik eta laguntzeagatik eskertzen dio.

1794ko udaberrian gerra hasten da, Konbenzionista frantsak Baztanen sartzen dira, Buztinagako Irigoienetarrak baztandar aunitz bezala etxea utzi eta lehenik Iruñan eta gero Segovian babestuko dira. 1796ko udan  Miguel Fernando Dutari, bere hiru seme-alabekin (bat Segovian osabarekin geldituko da) Erratzura bueltatuko dira. Familiarekin ere Tomás de Barazabal, Pedro de Istillar y Catalina de Zamarrena zerbitzariak bueltatuko dira. Etorri eta fite Catalina hilko da (adiña zuen).

Erratzura iritsi bezain pronto kanonigoak kezka bat azaltzen die; ea Gorostapoloko ermitak eta bere amabirgiña Fransak profanatu dute, Anai zaharren “baiez” eratzungo dio

Bueltatutako lehenengo egun hoietan Familia ez dula haziendarik konturatzen dira, dirudi frantsak egon diren denboran aberekin gelditu direla. Fransen egonaldian bailarako %44 artaldea galdu zen, %33 behiak eta  zerrien %67. Horrez aparta hazienda lapurretak maiz emate dira. Gutunetan kontatzen dute nola beraiei eta baita inguruko etxetan (Etxebertzean, Sumusunean…)  hazienda lapurtu dutela, normalki kulpak  Baigorritarrei edo agoteei botatzen diote edo aipatzen dute. Erten dute baita ere lehen ukuiluak beteta baldin bazeuden gaur egun bi ehi edo bizpa hiru zerri daudela.

Fermin Lorenzo Irigoyen animatuta eta lagunduta  lehen  erostan duten abereak bi, behi dira (kanonigoaren laguntzarekin), baita ere kanonigoak aipatzen dio ardiak erosteko, azkenian familiar baten bildots batzuk oparituko diote eta 1797ko udaberrirako artzaizi gazte bat kontratatuko dute. Gutun batean seme hundienak bere osabari idatziko dio ardi gasna daukatela eta marrakukuak jatea gustatzen zaion gehiena dela,

Iritsi bezain pronto sagarren biltzea  hasten da (iralia), gutun batean aipatzen dute gustora eginen zutela sagardoa baina konturatu dira etxeko kupelei burdinezko uztaria falta zaiela, segurao frantsas hartu edo lapurtu zituztela. Buztinaga landatzeko lurrak zituen, batzuk beraiek erabiltzen zutenak eta bertze batzuk maizterretan emanda, baina gerra urtetan ez dira apenas erabili. Hazienda bezala baratza ere Lapurren eskuak sentituko dute. Gutun batean usain gehienak eta marrubiak desagertu direla kontatuko diote anai kanonigoari.

1778an eta negu gogor  baten ondoren ( eskerrak gaztainak falta izan ez zutela) gauzak hobe joaten zaiela dirudi ( kampoko parienten laguntzarekin) eta sagarerak izan arren sagardoa ez elite erabakiko dute eta Artajonatik ardoa ekarriko dutela idazten die. Abere gehiago erosiko dute eta hazienda haudituz pixkanaka pixkanaka aurrera atrako dira, baita ere urte horretan (1798) uzta estera izanen dute.

Karta guztiak (105) erdaraz idatzita daude, baina eskuarazko hitz unitz agertzen dira; muxu, goraintziak, marrakuku, maizter, errekaitazen ( elkagai berezia behi erditu baten dako), jarleku (elizako hilerria), chita, cherricumes, “morkoza”…Cascaluze eta Demonche goitizenak, esamoldeak eta adierazpenak  “Baratzean kusiut sagarroie, Sagarroiek on iten du” “guezurra, beti bat, guziz galdua”bearduenac churituco du y an compon”, “Bata verzearen iduria”, “habra hecho buenos ochines” edo “es un Cacazu sin calzones”, azken hau  Murillo del Cuende, Juan Francisco Lastiri Gastón  Iriarte markesari zuzendua.

. Haurrak Segovian egondako garaian gaztelania ezagutu zuten, eta Erratzura bueltatu bezain pronto ikasketak erderaz eginen dute baina  gutunetan ikusten da gurasoarekin eta zerbitzariekin euskaraz egiten dutela baina osabari idazterakoan eta bi anaieen arten erdaraz , nahiz eta aunitzetan erdarako esaldia euskarako estruktura izan.

Gutunak Fermin Lorenzoren eriotzearikin etendu ziren (1799ko urtarrilan). Urte berbereko (1799) udazkenan Buztinagako anai nagusiak Miguel Fernando Dutary hilko da. Karta hauetan, Miguel José Irigoyen Dolarea (10 urteko mutikoa marrakukau gustatzen zaiona idazten duna) idaztera hausartuko da. Migel  1785ko maiatzeren 4an Buztinaga etxean jaioa zen, bere osaba eta airaren eriotzen ondoren Iruñako seminarion ikasketak eginen du, gero Zaragozan “leyes” ikasiko zue, Oñatin “Cánones” , 1807an Iruako katedraleko kanonikoa izan zen, gobernadore eta epaile eklesiastikoa, Zamorako apezpikua (1847) eta 1850an Kalahorrakoa. 1852an 67 urte zuelarik martxoaren 18an Kalahorran zendu zen.

Post hau egiteko erabili den materiala.

“Vida cotidiana de una casa baztanesa en el siglo xviii a través de la correspondencia familiar”.  Naiara Ardanaz-Iñarga. CUADERNOS de Etnología y Etnografía de Navarra.

Año XLIX urtea. N.º 91. zk. 2017

 

1936ko uztailaren 18ko altxamendu nazionalaren ondoren, Nafarro gehiena altxatuen (errebelden) eskuetan gelditu zen, baina ala izan arren Nafartar aunitz gerrako lehenego egun hoietan faxitei aurre egin zieten.

Ez dakigu zehatz mehatz zenbat Napar izan ziren bai errepublikako ejerzituan (Aragoiko frentean), Euzkadiko gobernuko Euzko gudarostean, edo hasieran sortutako milizietan errepublika defenditu zutenak. Baina bai dakiguna da, eusko gudarostean eta Euskadiko milizietan hildako nafarrak.

Errepublika armakin defenditu zuten hildako nafartarren artean, baztandarren presentzia eskaxa da, bederen zonaldeko Beratar eta Lesakarrekin konparatuz. Nahiz eta hauek ere Sakanako gazte hildakoen kopuruarekin konparatuz gutti izan (soilik Altsasutarrak 50 hildakoak ageri dira). Erten da, gerrako lehengo eguneta Sakanatik ia ia 600 gazte gipuzkuara pastu zirela errepublika alde borrokatzerako intentzioarekin.

Baztanen Gipuzkuara pasatzea baino  muga igarotzea errexagoa zen, horrez gain Baztanen ez zen borrokaldirik izan, altxamenduaren egun berberan Guardia Zibilen Arrezibita kapitana altxatuekin bat egin eta tiro bat bota gabe faxistek Baztan aranaz jabetu ziren. Honek egin zuen baztandar aunitzek (errepublikatzaileak, ezkertiar militanteak, abertzaleak…) Frantziako muga (urbiltasunagatik) pasatzea.  Bera eta Lesakan gerra hasieran egun batzuz ( Irungo karabineroekin batera) altxatuei aurre egin zieten.

Muga pasta zutenak Baztango herri guztietako eta ofizio ezberdinetako jendea bada; Jacinto Upertegia lekauztarra, Juan eta Jose Urrutia anai elizondarrak, Jesusa Villahoz Tapia modista elizondarra, Blas Marin alkate ohia, Erratzuko Jose Zabalza Elorza dentista, Francisco Zugibide, Vicente Mendiburu Azpilkuetarra, Faustino Jauregi Borda Amaiurtarra ta P.N.Vko afilatua, Iruritako Martin, Ramon eta Benito Arraztoa anaiak, Juan Bidegain Arizkundarra, Cecilia Corral elizondarra, Erratzuko Intxospe anaiak eta beren lehegusu Ramon Berroetarra, Zigako Javier Iñarrea…. (47 nik kontatuak).

Gutti batzuei, altxamendua Gipuzkuan edo Bizkaian arrapatu zizaien; Ignazioa Iturria alkate jeltzalea bezala,   Elizondoko ikastolako Pilare Alba andereñoa bezala (euskadiko gobernurako andereño lanan ibiliko da gerra iraunten duen bizartean) edo Miguel Pedroarena almandozarra bezala. Miguel gerra hasi zenean Eibarren zogen, Irailan faxistak Irun hartu eta hilabete bukaeran Bizkaiko mugan aurkitzen dira, Eibar erresistitzen du (hemen sortu zen errepublika bortz urte lenago), uztailan milizia popular bat hiria defendatzeko sortu da, Miguel milizian alistatzen da, eta Eibar defenditzen  1936ko urriaren 18an almadoztarrak bizia utziko du.

Bertze baztandar bat ere bizitza faxisten aurka burrukatzen eman zuna Karlos Bizkarrondo Azkue oronoztarra izan zen. Karlos jeltzalea zen eta Eusko Gudarostea formatu zen bezain pronto PNV ko Intxarkundia batallonan izena eman zuen. Batallona eusko gudarosteko 17. zen eta Legutioko erasoaldian (Villareal, Gasteiz askatzeko batailan) ibili zen. 1937ko ekainaren 24an batallona eta Oronoztarra Gueñesen zeuden , Bilboko burdinezko harresian (cinturon de Hierro). Bilbo defenditzen ari zela faxisten erasoaldi batean hil zuten.

Bertze baztandar bat, Eusko gudarostean ibili zena (suposatzen dugu) Xalbador Elorga lekauztarra izan zen. Xalbador Burgosko Miranda Ebroko kontzentrazio-esparruan hil zen. Mirandara Iparraldeko frenten harrapatutako gudariak bidaltzen zituztenez pentsatzekoa da lekauztarra gudaria izatea.

Erratekoa da baztandar batzuk ejerzitoan edo armarik hartu gabe, errepublika edo Euzkadiko gobernuren alde, bai klandestinitatean ( Vittori Etxeberria eta bere taldea bezala “Araba” sarea) edo bai iparraldetik (errefuxatuak) Blas Marin bezalaxe haritu ziren.

Blas Marinek Baionatik Vittoriren antzeko sare gubernamental bat zuzentzen zuen, sare honek Belatetik iparraldera  errepublikatzaleak pasatzea laguntzen zuen…baina hau Bertze historioa da.

Post hau egiteko erabili den materiala:

Listado de asesinados en Navarra 1936. www.errepublika.org

Espainako gerra Euskal Herrian. wikipedia.

 

Aspalditik (urte dexente ia) Monterey hirian, Mexikoko Nueva Leon eskualdean, urtean behin, inguruko (Estatu Batuetako, Mexikoko eta Karibeko baten bat) “Elizondo” familia edo Elizondo abizena dutenak biltzen dira.

Monterreyeko “Elizondotar” biltzar hontan, elkartasun bazkariaz gain Elizondo Izena-abizenaren inguruko solasaldiak, ponentziak eta ikerketak ezagutzera ematen dira. Argi dute Elizondo abizen toponimikoa dela eta Baztango hiriburuko herritik datorren abizena dela…baina…ikerketa lan hoietan denetatik entzuten ahal da; Nueva Leongo lehenego Elizondo iritsitako zena XVI.mendearen bukaeran izan zela, edo Franzisko Elizondo izan zela (1598 sortua) , Bertze batzuk Maurizio Elizalde izan omen zen eta Elizondokoa zenez Maurizio Elizondo bezala ezagutua izan zen….Elizondo abizena sefardita zela (etnikoki euskalduna boina erlijiosoki judetarra)…Afera da Monterreyen, Elizondo abizeneko judutar  presentzia nabaria badela.

Egie da Monterreyen eta Nueva Leonen Elizondo abizena arras edatue eta zabaldue dago (baita Mexiko osan eta orohar Amerika Latinan): muebles Elizondo, Elizondo abokatuak eta halakoa ugari dira. Hangoak, Pepe Elizondo narkokorridos abeslari ezaguna eta Los tigres del Norteko Hernandez-Elizondo anaiak dira, baita ere Elizondo zen Fernando urte aunitz Nueva Leongo  gobernatzailea izan dena eta Ricardo Elizondo Elizondo idazle mexikarra Baita ere jatorria Evanjelina Elizondo (mexikoko actoresa famatua)Monterreyen du eta  Humberto Elizondo (aktorea)….eta ez mejikarrak baino bai Elizondo badira; Hector  Elizondo aktore (Prety woman) amerikanarra edo  Horacio Elizondo arjentinatar arbrito internazionala bertze batzuen artean.

Ikusita, Monterreyen ta Mexikon ohiko abizena dela, Elizondotarrak arro daude bere familiaz, bere ospetsuez , denak miresgarria edo zoragarriak direla dirudi….denak? denak ez! familia guztietan bezala ardi beltzà bat dago eta hontan, Ignazio Elizondo du Izena eta “El Traidor Elizondo” bezala ezagutzen zaio, Mexikoko errepublikako personai gorrotoenetako bat izanez ( Iturbide emperadorea bezala, jatorriz baztandarra ere zena).

Ignacio Elizondo Nuevo Reino de León-en 1766ko martxoaren 4a jaioko da, bere aita José Marcos Elizondo ( 1734-1793) eta honen aita Monterreyen sortutako Bartolome Elizondo.

Elizondo_captures_insurgents_at_Bajan_1910_postcard

Elizondo Hidalgo ta bertze matxinoen atzematea 1910, Tarjeta postala.

Bartolome kapitaina zen eta bere aita  Pedro de Elizondo bezala. De Elizondo honek Monterreyera XVI.mendearen bukaeran iritsitako hidalgo bat zen. Militar gise ibili ondoren sosekin “hacienda erosi” era aberastu omen zen. Bere ondokoek,  militarrak izan ziren  arren  bere ondasuna ( lekulo aberatsenetakoak zien) abeltzaitzan eta nekazaritzan izan zuten. Ignaziok miltar karrera berandu hasi zen bizitzeko ez zun ja falta ezta eta titau batean! Independentziako gerra hasi zenean Ignazio errebeldekin bat egin zuen. Ekimen batzuen ondorez bere teniente koronela izendatu zioten, berarentzat mando hori gutti iruditzen zizaion eta Allenderii (errebelden nagusienetako bat) teniente general izendatzea eskatu zien. Honek ezetz erantzun zion eta Ignazio Elizondori haundiuste bat denez erabaki hori bere harrotasuna mindu zio eta mendekua artzea erabaki zun. Gerra hasiera hortan Benegas birreiak altxatutako buruzagiei indultua eskeini zien.  Allende, Hidalgo, Abasolo eta halako buruzagi errebeldeak indultoa ez zute onartu eta Estatu Batuetan ezkutatzea erabaki zuten. Bidean zigoaztela  Elizondo teniente koronelak  300 soldadukin  beraiekin bildu zen. Hidalgori homenaldia eskeintzeko aitzakiarekin agertu zen, baina segada (emboskada) bat pretatu zion. Konturatu gabe 1811ko  martxoaren 21an  errebeldeak Ignazioren eskuetan erori ziren, honek altxatuen buruzagi gehienak preso hartu zien.  Mindu zion Allende eta bertzea buruzagiek etsairi eman zion, batzuk epaituak eta ajustiziatuak izan ziren. Elizondo bandoz aldatuko zen eta Errealisten ejerzitoaren koronela izendatu zioten. Erten da prisioneroekin arra bastia zela eta matxinatuek traidoreagatik bere atzetik akabatu artio ibiliko zirela . Heriotza segidan etorri zizaion 1813ko irailaren 2an erreboltarien teniente batek ezagutu eta labankadaz hil zion.

 

Post hau egiteko erabili den materiala:

101 villanos de la historia de México (Spanish Edition). Sandra Molina. 2008.

Ignacio Elizondo, el traidor. archivohistorico.monterrey.gob.mx.

La familia Elizondo. euskalkultura.com portala.

Quien fue el traidor, Ignacio Elizondo. Arturo Rios. mexiconuevaera.com