Feeds:
Bidalketak
Iruzkinak

Kisua eta kisulabeak

1705 eta 1709 urte bitarte horretan, Nafarroaako Mendialdean goestia pairatu zen garaia izan zen. Urte hoietan,  leheneik Lekunberri inguruan eta gero Leitzaldean, landa lurrak berotzeko intenzioarekin, erretako karea hautsa botako da ( ondoren aberen simaurra, ongarri gise). Honek egien du, proporzionalki lur hoien uzta haundiago izatea eta urte hoietan Nafarroako bertze lur zabal eta beroko lekuekin (Erribera) konparatuz uzta haundiago izanen da. Kisuaren bidez arto gehiago izanen da,  eta hasiko  zen artoaren erreboluzioa eta berarekin gosetiaren amaiera . Arto amerikarra, Gipuzkoatik XVI. menean sartu baitzen arren,  lurretako zuritutakoaren teknika berri honen aurkikundera arte itxaron behar izan zen, artoa herrien bizitza soziala eta ekonomikoa aldatzeko.

Baztanen artoaren laborantzarekiko kareharri egosiaren erabilera, posiblea izango da XVIII mendean ere.  1691ko ordenantzetan ez da apeanas ja atratzen artoaz eta kisulabeaz, Baina urte batzuk ondoren bai Badakigu 1709an Lizarran uzta txarra izan ondoren Urdazubiko monasteriori 3.000 arto arroba erosi zietela. Baitere Elbeteko elizako 1776an “taizmako liburuan” artoaren alea agertzen dela hamarrenak ordaintzeko (diezmoa). Mende bat ondoren Madozen deamortizazioren bidez 1863 (bailarako herri-ondasunak desamortizatzea, kentzea) idatzia dago baztandarrak herri-ondasunen pribatizazioaren kontra egin zutela, eta arrazoi bakarra bezala argudiatuz; karea egosteko basoen beharra zela, ezinbestekoa zela “ongarri” hori gabe lur hotz  hauetan etekina atera,  gutxi edo batere izango zela kisurik gabe.

14991404_1615335711825496_1107569130090579373_o

Bergarako Kisulabea, Argazkia Pello San Millan

Lurrak berotzeko kisua behar eta kisua (karea hautsa) sortzeko kisulabeak behar. Hauek gure bailaran  XVIII. mendean zehar auserki eraikitzen hasi dire. Vidal Perez fraide kaputxinoa bere “Kisulabeak Hornos de cal” idazlanean, soilik Lekautzen  (1985an inguruan) 13 kisulabe badirela aipatzen digu eta Baztanen zehar 100 inguru zenbatuak ditula, baina gaur egun Juan Antonio Meokiri esker ziur badakigu 200 badirela (zenbatuak) eta 400 ra iristen ahal diren susmoak ditu.

Kisulabeak bi motakoak dira, etxe batenak ( etxalde haundia) eta herritarra normalki eta gehienbat baserri-auzoetan aurkitzen dira. Etxeko propioak kisua beraientzat egiteaz gain, bere lurreko maizterrendako egiten zen baita ere  bertze baserri edo etxe bati labealdi edo labekadaitea uzten zizaion (alokatu).

Eraikin aldetik bi kisulabe mota baziren, zaharrenak sugarra haundikoa ( harri kaliza erretzen da labearen barruan egun batzuz) eta sugarra motzakoak (berriagoak), harri kaliza kapaka erretzen da, goititik sartzen edo betetzen doazte, lehenengoak erretzen den biztartean (hautatik guttiago badire).

Zaharrenetakoak egiteko malda edo ezponda bat aprobetxatzen zen, malda horretan labea iten zen, Baztanen errexa zen labe iteko material apropoxa bazelako, harri gorria sua eta berotasuna oso ongi jasatzen duen materiala bai da. Labea zirkunferentzia irudia zuen, batzutan malda mugikorra baldin bazen albotan manposteriako paretak egiten ziren (Bergarako kisulabea). Auspoa, ahoa, lehorra eta meta kisulabearen zatiak ziren ( behitu irudia). Datuak eta neurriak ikusita Oharrizko labea (jauregikoa)  ……haundiena zen eta baita ere kisu gehina egiten zuna .

Captura de pantalla 2017-06-14 a la(s) 18.34.19

Marrazkia, Vidal Perez de Villarreal “Kisulabeak Hornos de cal” idazlanatik atraia dago.

 

Nahiz eta baztan are harri gorria izan nagusi, kare harri zuria auserki bada (haizetan) eta harria arrobietatik  ekartzen zen, harria erretzeko ere ez problemik dena erretzen zen (iratzea ezik). Nekazariek neguan moztutako , zartzak, adarrak…bildu ta gordetzen zuten (zama) eta zama  hauek (zamadarrak) labekaldiak hasten zirenean eramaten ziren. Norbaitek aipatu zun lehenego bi erretze egunetan hauetako 100 zama erretzen ziren. Sua kitzikatzeko “kuxine” izeneko sarde txikiak zuten,  “auspoa” garbi matentzeko  suko-agoa (isatsa luze bat)  eta “legorra” txukuna izateko “adaroa” erabiltzen zuten (media luna antzekoa).

Kare-labealdiak egiteko urtearen garai onena udaberria zen, ( apirila eta ekaina barne) ohikoak diren udaberriko euriak  zuritutako lur beroak segidan itzaliko zituen eta hori ona zen.

Etxe batek Labelkadi bat egiterakoan  labe maixu bat eta langileak kontratzen zituen eta labea piztu baino lehen bedeikatze rito bat bazen, lau otoiz egiten ziren, lehenengoa langilengatik, bigarna labeari ja ez gertatzeko, hirugarrena erregaiak eta harria bedeikatzen zen eta laugarrena suari,,,,,suaren indarrari.

Bedeincatu bezain pronto pisten zen labealdiko nagusia pizten zuen adartxo bat eta hauek ahoan sartén zuen, lehenego bi egunetan zama eta adarrak erretzen ziren, berotasun ez haundiarekin gero bai indar guztiarekin erretzen zen labe barruan 1.000 g censiusetara iristen zen. Labea piztuta langileak bi taldetan banatzen ziren, hau da 12 horduko bi txandak baziren, ezin zen labea bakarrik utzi. Lehenego taldea ia gosalduta agertzen zen, gozaría labekaldiaren nagusian egiten zuteneta gauartio egon dire, bigardeen faldea etorri ratio hauek ere nausearen etxeatik afalduta etortzen ziren ( goizekoak nausearen etxean ere falten muten). Taldeak zortzi zazpi persona osatzen zuten (labearen araberaz). Harriaren egosia bortz sei egun irauntzen zuen metako arriak gorri gorri bihurtzen ziren artio, gauan ikuskizun poaregabea zela zion Marian Izeta. Marianok Baztanen egin den azken harri egosia lekukoa izan zen.

Metako harriak jausten zirenean, labea elikatzea uzten zen, eta horrekin eta ahotik legarra botatzen zutela labea izaltzen zen. Langile gaztenak izane dira ahotik sartuko zirenak eta buruzagiek kisuak beteko zutenak.

Langileak gehienetan gazteak ez zuten apenas ja kobratzen kontaratu bakarra mantenua zen. Ardoa eta ira ez zen inoiz falta zeta ere otorsuak, gosaria, hamaiketakoak, bazkaria, , merendua eta afaria, baita ere gaua pasteko  gasna ta oiga ezin falta,  den dena labekaldiaren etxekoandrearen kargu.

Lana labearen hustuketarekin eta kisua landetara eraman ondoren akituta ematen zen, eta akitu ondoren, labekaldiaren nagusiaren etxean biltzen ziren (ez soilik langileak, baita erem harriak ekarri zutenak, manduzainak, zama eraman zutenak) eta etxean zegoen oberena atratzen zen. Erran dugun bezala, Baztanen 1965an Oharrizko kisulabean,  Oharrizko Etxegaraia etxekoak azken labekoaldia egin zutela   suposatzen da eta Mariano Izetak han zegon eta azken egunean jan zutena dokumentatuta utzi digu.

Hasteko salda, txitxirikoak (garbantzuak) buru-arraiak (bildots buruak arrozakin), xuritabelxa, segitzeko; bildotxa, oilaskoa, ardoa eta postrerako gaztanbera. Bazkalondoan txistuaren soinuarekin bertsotan hasi ziren eta ondoren denek kantari, horrela goizeko biak edo hiruak arte, gosea berriz nabaritzen zela, sorgin afarie iten zen; barazuri zopa, bildotxa edo oiloa, kafea eta ardoa, patxarana…eguzkia atra artio,,,bakoitzak bere etxera bueltatzeko seinalea bai zen. Irrintziarekin eta ohikoa zen kanta batekin joan ziren Etxegaraiatik;

 Goazen etxera goazen etxera

erretiratu ordu da,

 gizon deboxak argi astera

erretiratzen baitira.

Mariano ez du aipatzen baina bai Villar Perez fraidea, lan-festa bukaera honekin lotura daukala Zurrume dantza (mutildantza), Aita Donostiak Antonio eta Maurizio Elizalderekin bildu eta idatzi zuen, eta Elizaldetarrak errana Kisulabeko lana akitzerakoan dantzatzen zen dantza da,,,hasieran mutildantza arrunt bat betzala dantzatuko zen eta bigarren fasea bi lerrotan zumurrekin dantzatuko da.

Kisua, aroa bezala oixkanaka pixkanak desagertu joan zaigu, Baztanen egiten zenkisua osoa lur landak zuritzeko ziren, etxeko paretak zuritzeko kanpotik ekartzen zen. Gaue egun badakigu kisua ez zela oingarriua baizik hemengo lur buztintsuak eta hezeak, gogortzen dituela, baita ere dakigu lur zelaiak erretzen zitula, baina hemengo  lurreko ph aldatu zitun, oberako.

1917an Iruritan Tifoiden sukarraren izurrite eman zen, garaiko mediku batek kisuari kulpa bota zion.

Post hau egiteko erabili den materiala

Kisulabeak Hornos de cal VIDAL PEREZ DE VILLARREAL. 1989

 

Captura de pantalla 2017-05-31 a la(s) 16.45.14

Bada xx. mendeko II. hamarkadako Arizkungo argazki zahar bat, Zapatonea eta gaur egun Herriko etxea dagoen tartean dorretxe bat ikusten dena, Dorretxea erdi aroko dorre babestzaile tipikoa da eta 30.hamarkada bota zen arito Beorlegitarren dorretxea edo Beorlegiko baroiaren dorretxea bezala zauzen zen.

Egia erteko dorretxe zarharra Arizkun dorretxea, jauregia edo bederen errenta berriko leinu etxea zen, dokumentatuta bai dago 1522an (konkista ondoren) Nafarroako auzitegi erreala   aitzatesiko (onartuko) dula Joanes de Arizcun, Arizkungo jauregiko jaun ta jabe bezala. Hemendik ainzin (agian lehenago ere) bai familia (eta gero herria), armarrie gise gurutz gorri baten lau aldetan lau hegazti beltz (batzuk beleak direla diote, bertze batzuk usoak) osatutako irudia erabiliko dute.

Baina nola, Arizkungo “palazioa”, iparraldeko Beorlegi herrian jatorria duen baroien eskuetan akituko da?…Ba errexa, famili jauntxon artero ezkontzen bidez.

Beorlegiko baronia Nafarroako errege zen Karlos III.a 1391ko abuztuaren 6aan sortutako   noblezia tituloa da. Toki aunitzetan diote Karlos .III Martin Beaumont-i Beorlegiko lehenengo baroia izendatu ziola eta hala izan zen, baina egia erteko, afera ez da horrela baizik zerbait komplexuagoa. Karlos II.ren anaia Evreuxko Luis infantea  Beaumond konde tituloa ere izanen du, honek ezkontza kampotik hiru sasikume izango zitun, hiru hauen Beaumontabizena artuko dute. Hauetako anai nagusia, Karlos Beamont Nafarroko alfera izanen da, honen semeak, bat Luis Beamont izanenda (Leringo lehenego kondea izango dena) eta bertzea Juan Elizgizona eta Jerusaleneko priorea. Prioreak Martin izeneko seme bat izanen du eta honek ja gabe gelditzeko Karlos III.a  bere chambelaneri (Bearneko Juan)  berriki sortutako Beorlegiko baroi tituloa, erosiko dio (Nafarroako lehenego noblezia tituloa izanenz).

Urteak pasa, Beaumont izeneko lau baroi segitu zioten Marini, azkena, IV. Beorlegiko baroia, emakumea izanez, hain justu Martina Beaumont. Martina Beaumont 1546 urtean Gerendiainen sortutako emakumea zen eta Pedro Arizcun arizkundarra eta Arizkun jauregiko nausiarekin ezkondu zen.  Hauen semea Martín de Arizcún y Beaumont 1602-Beorlegiko V. baroia izanenen da eta Baztandar jatorria izanen due lehen baroia, ere. Juan de Arizcún VI. baroia izanen da eta honen semea  Juan Ventura VII, (aparte erran Beaumon adarratik Sada eta Gerendiaineko palazioko jabeak zirela, baita ere Arberoako bizkondeak).

Juan Venturaren semea, Joakin Franzisko Arizkun eta Beaumont izan zen, bere tituloen arabera Arberoako bizkondea,  Beorleguiko baroia, eta Gerendiáin, Sada  eta Arizkungo jauna zen…edo bederen hori erabiltzen zuen, eta titulo hori erabiltzeagatik ain justu arizkundarrekin eta Baztango bailararekin auzietan ibiliko da. 1677 Baztango bailara Beorlegiko baroiari epaietaera bidaliko dio eta auzia irabatziko du. Sententzia garbia izanen da, Beorlegiko baroia ez da Arizkungo jauna eta ez denez ezin du titulo hir erabili baizik Arizkun jauregiko jauna. Erran behar auzi hau hasi zela Baroia eta Ursuako jauna bere urbileko erretore bat jarri nahi zian zutela Arizkungo herrian eta herriak bertze elizgizon bat aukeratua zuten (Aurtiz vs Garay). Herritarrek zioten  Baroia again Gerendiainen edo Sadan botere hori izanen zuela baina Baztanen  ezin zuela iñor izendatu, nahita baroia izan han bertze herritar bat zen herritar aske ta noblen artean (kaperatasuna).

Jauzak ez zizaion ongi atra Beorlegiko baroiari, zeren honekin baronia desagertuko zen (nahiz eta ondorengoak segitu zuten erabiliz), Arizkun jauregia Baroien bide berdina segitu zun, Erdi aroko eraikin zaharra eta iluna ez zuen zentzu XVII eta XVIII. mendeko arkitekturan, eta nekazal etxea hasieran eta gero ustua eta abandonatua akitu zuen eta Beorlegiko baroiak bezala egun batea bota eta desagertu zen.

3f1c68c876038a0_large (1)

Manuel Gónzalez de Castejón y Entrala. Beorlegiko XVII baroia eta Albaniako erregaia

P.D. 1915an Espainako Alfonso XIII berreizten du Beorlegiko baroi tituloaeta  Francisco Javier González de Castejón y Elío, XVI. baroia izanen da, XVII. Manuel Gónzalez de Castejón y Entrala, Bizkaiko Gueñesko Salzedo dorrean sortua. Honek gizon bitxia izanen da eta bere arbasoa  Iñigo Arista zela aldarrikatuko zuen  eta horo kontuan hartuz Nafarroako erregai gise agertuko da, baina ezta hori soilik Beorlegiko baroi bezala eta Luis Beamonetik datorrenez Albaniako koroa ere aldarrikatu zun…eta..Andorrakoa (Urgulleko kondetik ere etortzen bai zen). Gizajoa 1936an Bilbon, anarkistek harrapatua izan ondoren, fusilatuta hilko da

Post hau iteko erabili den Materiala

Wikipediako Baronia de Beorlegui wikia.

Mikel Zuzaren Cronicas irreales blogaren “El ultimo rey de Navarra fue fusilado” posta.

Gran Enciclopedia de Navarra

 

Historian, istorio bitxiak badire, bitxikeri istoriko hoietako bat María Josefa Lastiri Lozanoren bizitza izaten ahal da, historiarako, hainbat errialdetako “primera dama” gise pastu bai da, hain zuzen hiru estatu ezberdineko primera dama izan da.

María Josefa Lastiri Lozano 1792k o urriaren 20an San Miguel de Tegucigalpa de Heredia herían sortu zen (Gaur egun Tegucigalpa) , Juan Miguel Lastiri “mekatari españarra”, eta Margarita Lozano y Borjasen (Comayagua-koa) alaba zen.

Captura de pantalla 2017-05-17 a la(s) 19.48.59Ongi akomodatutako familia izanda Amerikako independentzia garaia bizitu eta sufritu zuen, familia monarkikoa izan arren (aita peninsularra zen) berak independentistekin bat egin zuen. 1811 San Salvadorren criolloak espainiar autoritaeen contra altxatu ciren, hilabete batzuk geroago Nikaragua…1812 Josefa 20 urte zula Tegucigalpan kriolloak matxinatu ziren, Lastiri gaztea bere laguntza eskaini zien. Matxinada ez zuen aurre egin baina kriolloak pribilejio batzuk lortu zuten.

1813 Espainian Jose Bonaparte errege zela, matxinadak suertatu ziren, bat bertzearen atzetik, urteak pastuta Borbonak koroa zeukatela 1814an berriz altxatu ziren, hau gerra urte batzuen ondoren, ondarrian 1821an Hondurasen (Spainatik) independentzia ekarriko zuen.

Urte hauetan Lastari gaztea José Esteban González Travieso nekazari aberatsarekin ezkonduko zen (1818) baina honek 1925 hilko da….Travieso lagun zuen Franzisco Morazan Quesada, honek independentzia gerran haritutakoa zen, presoa izandako eta Gonzalez Travieso-Lastiri etxean  urte hoietan ezkutatutakoa. Josefa alarguna geldituta Gonzalez Morazarekin ezkonduko da.

Franciskok militarra da, independentziako gerra ondoren, Iturbideren imperio Mexikarra etorriko da,, Imperioa Honduras anexionatuko du baina Teguazigalpako  herria bezala beretze horren kontra harituko da  eta Morazan Honduraseko askatasunagatik borrokatuko du. 1822an Honduras Mexikoko imperiaren zati bat da…baina Iturbide emperadorea soilik urte bat eginen du eta imperioa desegiten da, horren ondorioz imperioan barne zeuden errialdeak República Federal de Centroamérica sortuko dute baina hau bakea ez zuen karriko ere eta Federalisten artean (konsebadorak eta liberalak) borrokan arituko dira

Franxisko, Lastiri gaztearekin ezkonduta, honen dirua-hazienda eta abizenaren bidez borrokan segitzeko balioko zion. Morazanen militar ausartaren eta argiaren irudi historikoa urte hauetan landuko da…baina  gerraurte hoietan Josefak, etxean gelditzeko emakimea ez zena, bere senarra kanpoan borrokatzen ari zela, Teguzigalpa hiria federal konsebadoretik defendituko du, berak sortu eta mugituko zun hiriko miliziak eta abar. Senarra porrota jaso ondoren Josefari esker Teguzigualpara erretiratzea lortuko du eta han berriz, bere ejerzitoa txukunduko du eta prestatuko du.

Emaztea Morazán generalaren aktibitate politiko eta militarrak  finanziatuko du, honek eginen du pixkanaka pixkana bere dirutza galtzea. Baina azkenean 1827an Morazan garaile atrako da (Trinitateko batallan). Ospea emanen dio batalla hau eta liberatzaile bezala agertuko da “el Liberador” eta doike bere emaztea “la libertadora” goitizenarekin ezagutuko dituzte,  Franzisko Honduraseko presidentea izendatuko dute, baina bertze errialdetan federal konsebatzailen aurka borrokatzen segituko du.

490px-Escudo_de_la_República_Federal_de_Centro_América.svgJosefa Listari 1827tik 1930ra  Honduasko primera dama izanen da, 1830an Morazanek konserbatzaile guztiak gainditu ditula…1830-1834 Federazioko buru izatea lortuko du. 1835-1839 urtetan Federazioaren Bigarren  mandatua  lortuko du,bozketetan irabazle aterata…baina mandatu hau gaizki akituko da.

1837 gauz aunitz pastu ziren Ertamerikan, colera izurrite bat agertu zen, indiar haunitz hil ziren, apezak zurumurrua askatu zuten gobernu liberala izan zela ibaiak kutsatu zituenak. Indigenak armetan altxatu ziren, Carrerra Jenerala indijenoa agertu zen, elizak zion liberalen aurka borrokatzeko Jangoikoa bidalitakoa zela . Morazan Carrera bile joan zen bat eta bein baina ez zion iñoz garaitu ahal, ezta harrapatui!…horrez gain arazoak sortzen dira federazioa osatzen duten errialdekin eta 1938an Honduras, Nikaragua, eta Costa Rica federaziotik atratzen dira, 1839ko otsailaren 1an Lasteri Ertainameriketako primera dama izatea utziko zun.

1839an El Salvadorrek  aberri horren lehendakaria izateko proposatzen dio, eta doike baietz erranen du, Josefa Lastiri El salvadorreko primera dama bihurtuko da. Baina ez denbora aunitzerako zeren 1840an herria senarraren politikarekin aserre egonda, eta honek kapoan zegola armetan altxatzen dira eta Josefina eta bere alaba Adela bahitzen dute.

Morazan gogor erasoko du, altxatuak libre utziko dute Lastiri andrea eta bere alaba eta Kostariara joanen dira. Bertze aldetik Carrera jenerala agertuko da berriz eta boterea galduko du, Mazaron Perun errefuxiatuko da.

1842an Kosta Ricatik laguntza eskatzen diote (“Libertadore” irudia oinik matentzen da ) eta Kostarikako buruzagia bihurtzen da, Josefa 49 urtekin Kosta Rikako lehenego dama bihurtuko da. Baina 5 hilabete geroxago herri batzuk armetan altxatu ziren (Nikaraguarekin afera zuten) eta Morazanek gogorki eraso zitun, Honek hiriburuaN aserrea sortu eta kriston bataila jasan zen. Bataila hontan Josefina eta bere alaba  Adela berriz preso hartuak izan ziren….Bi aste ondoren senarra fusilatua izan zen. Lau errialdetako primera dama izandakoa bakarrik zegoen. Ez dirurik ez jabetzik ez zeukan ja, Kosta Rikan gelditzea eskatu zun baina gobernu berria bota zion,,,San Salvadorrera buelatau zen eta miserian bizi izan zuen azken urteak 1846an zendu zen, 52 urte zitun Ertañaamerikako dama izandakoa.

Istoria bitxia  irakurrita protagonistaren abizenan arreta piztu zizaidan, Lastiri! bederen Baztanen entzuna da, Toponimia aldetik Arizkundik Erratzura doan bidea Lastiriko Bidea izena du, Lastiriko Borda bada Azpilkuetan eta baita ere Arizkunen. Lastiriko erreka (Arizkunaldea) eta Lastirizarrea baserria, horrez gain bai Arizkunen eta Erratzun Lastiri izeneko etxea bada, baita ere Lastiri abizena dutenak.

Erran dugunez Maria Josefaren aita biografietan Juan Miguel Lastiri “mekatari españarra” agertzen da. Juan Miguel Lastiri Madrilen jaiotakoa da. Lastiritarrek XVII mende hasieratik Baztandar famili haunitz bezala, (Goienetxetarrak, Mendinueta..) gortearen inguruan dabiltza Juan Migel Latiri merkataria  Juan Francisco de Lastiri eta Gaston Iriaterenki paretasuna du,  bain urbiltzen gaituna Juan Miguelek Pedro Lastiri kapitainaren lehengusua ella da, zeren santiago ordeneko zaldun honen biografían aitetxi gise Miguel Listari Irigoien erratzutarra agertzen da…

Asike, munduan izan den Lau errialdeko “lehenego andrea” bakarra, jatorria Erratzuko herrian du.

Post hau egiteko erabili den material

apellidolastiri.wordpress.com…..Latiri abizenaren bloga,

La libertadora María Josefa Lastiri Lozano.Anarella Vélez. 2011KO URRIA

Francisco Morazán, Wikipediako wikia.

Legateko gurutzea.

1901ko maiatzaren 3an Kaputxinoek bultzatutako  (Aita Llevaneras buruzagi zela- rik) eta azken urtetan zehar  Legateko kaskoan eraiki zuten Gurutzea, Elizkizun hunkigarria eginik, “inaguratu” eta bedeinkatu zuten.

Mariano Izetak “Nafarkari” aldizkaria kontatzen digu, hor omen zirela Elizgizon aunitz eta hainbertze kristau baztandar, Lekarozko erretore jauna Juan Istilart meza emaile gise eta Krisostomo Elizondoko erretorea. Aralarko Migel Aingeruaren Iduria ere hor omen zen ospakizunari ohore haundia emanez, eta egun gogoangarri izan zela aipatzen digu.

18320830_1893178437374554_3797662351907628925_o

Jatorrizko harrizko gurutzea

Kristauen ohitura ,mendi kaskotan gurutzeak patzea, Jesusen Kalbario (Golgota) mendian gertatutakoa simbologikoki oroitzea edo azaltzeko gogoekin dator, hortaz ere gurutzekin batera (Legaten ere) gurutz osatutako bideak badira, “kalbario bideak” Piedad ekintza, otoitza, Jesus Kristoren pasioa eta heriotzan, meditazio helburua du bideak….Baina ohitura hau kristauak aurretik ere zerbait batzen bai kultuar paganoan erroman  garaian, mendi kaskotan ( markatzekoz  gain balio zuela) gehienbat udaberritan oparotasuna erakartzeko, bai harriak (hito), gurutzeak (kristau kutsurik gabekoak)…patzeko ohitua zen,,,akaso hau baino lejenago zutarriak zerbait iduritsua ziren….porzierto Legate neolitiko megalitoz beteta dago (edo zegon), zutarriak, trikuharriak, harrespilak…baina hau bertze istorioa da.

Lekauzko kaputxinoak sustatuta gurutzeari  buruz erran,  harrizko zela (ez da gaur egun dagoen burdinezko gurutzea), 10 metrotako harriz landutako gurutze bat zen eta Joxe “argiñe” argiñak zintzelatutakoa.  Erten da harri batzuk mila kilo pisatzen zutela eta leraz eraman ziren Zarborta baserritik, kaskora. Zarbortaneako larraiñan egin bai ziren. Erten da ere lera horren “gurdizaina” emakume bat izan zela, Elizondoko Angela “beratarrak“,  garai haietan emakumeendako ohiko lana ez omen zen mandozainarena, baina zonaldean, lanbide horretan onenetakoa zen Angelak.  Maiatzako inaugurazioan eunka baztandar joan zirela diote kronikak, baina ekaitzak, aide-gaixtoak, haize bortitzak eta urteak ondatu zuten gurutzea eta azkenean haize ukaldi indartsu batek bota zuen lurrera, urtea 1977zen.

1P1019175Bi urte pasa ondoren eta botaia  segitzen zuela, 1979an Mariano Izetak zerbait egin behar zela proposatuko du, eta baztandarrak erabakitzen dute berri bat egitea baina aldi hontan burdinezkoa izanen da. Lehenengoa argin bat egin bazun, kasu hontan arotz bat izanen da egilea, ain justu Eugenio San Miguel Zubietarra (jatorriz Baztandarra), eta Franzisko Etxenike Oronoztarra kaskoan montatuko zun gurutze berria. 1979ko Abuztuaren 5an inaguratuko da gurutze berria, 5m izanen du eta harrizko pedestalekin 8metrotara iristen da. Jende aunitz bildu zen egun hortan Legaten, Mariano Zionez “milla ta-gun eta gehiago hain segur“…ta artzapezpikua, gozaia eta doike Aralarko Miguel aingerua ere. Geroztik urtero urte eta abuztuko lenbiziko igandean ospatzen zuten Legaten “Gurutze berriaren” urteburua.

Mariano Izetak, urteburuaz gain hainbertzetan igo zuen Leagte gurutziaraino, erraten da 100 aldiz baño gehiagotan eta ehungarren horretan, ospakizun xume bat egin zen eta  gurutzearen inguruan mutildantzetan aritu ziren.

Post hau iteko erabili den materiala:

Lander Santa Mariaren “San Miguel en el País del Bidasoa” idazlana.

“Las cuatro estaciones en el Valle del Baztan” (Diario de noticias, Baztango Herri Unibersitatea. 2006) Lander Santa Mariaren liburua.

Mariano Izetaren ” Baztango kontuak” ( Bilbao Bizkaia Kutxa. 1999) liburua.

Nafarkaria aladizkaria. Mariano Izeta. 1992-08-14

 

Apirila iristean, Blogan errepubikaz  (II) eta ondoren etorri zenaz aunitzetan aritu gara, eta hontan ere betiko martxa jarraituko dugu, baina kasu honta, lehenenguari buruz! Lehenengo Errepublikako bitxikeri batzuk ekartzen dugu edo hobe erranda ,bailara hontan  izan ez zen errepublikaz arituko gara

1873ko otsailean Amadeo Savoiakoak abdikatu egin behar izan zuen, zituen arazo politiko eta sozialak eta bere erregetzak zuen oposizio gogorra zela eta, beraz otsailan errepublika ezartzen da. Gobernu berri honen lehenego auteskundeak martxoan egiten dira hain zuzen 10tik 13ra, bakarrik gizonak izanen dute aukera bozkatzeko….beno Baztanen ezta gizonik! Estadu osoan bozkatuko da baina zortzi hautesbarrutietab (distriti elektoralak) ez; Catalunyako Berga, Olot, Puigcerdà, Sort, Tremp eta Nafarroako JOAQUIN ELIOAgoitz , Lizarra eta Baztan . Egun hoietan Maiatzak 12 ain justu Baztandik, Baztango ateatik, Ibañetatik 67 urteko  Joaquín Elío y Ezpeleta jeneral karlista sartzenda ejerzito karlistaren buru eta gerrarako gobernu karlistaren mistroa dena. Baztan zeharkatu eta Donozteben patukodu bere “estado mayo” liberalak desagertu dira Inguruko guztiak Elizondon gongor egin dira. Elizondon Maldonado jenerala ta 1.000 soldadu Karlistea eraso baten beldurrez geldi geldirik irango dute…

Karlistak 1872an altxatu ziren, eta Euskal Herrian apirilarren 22tik gerran daude, hasieran Savoiako Amadeoren gobernuarekin eta orain Errepublikarekin. Hasierako altxamendua txikia izan arren,(gerrilla batzuk altxatzen dira) maiatzaren 2an Karlos VII.a karlisten nagusia, Beratik sartuko da..baina ez du iraungo aunitz zeren 4an berriz hieska iparralderanz abiatuko da.  Baina hilabeteak pasa Amadeoren gobernua gero eta pattal eta ahuliago egonez abendurako altxamendua forma indartzen da. Baztanen kasuan erten ahal da Baztan osoa Karlisten eskuetan dagola Elizondoko fortea edo plaza ezik. Abenduan Dantxarineatik Ollo Bidaurreta brigadierra 27 gizonekin sartu zen, Nafarroako karlisten jenerala izendatu berrie eta bere lana gerrillak biltzea (Endarlatza aldean Santa Kruz apaizaren gerrilla dabiltza) eta ejerzito regular batean bihurtzea izan en da, urte bat ondoren lortua izanen du.

Infantería Republicana Mayo 1873

Errepublikako soldadua

1873 urtera bueltata, Maiatzako hauteskundeak ondoren ekaiana-uztailan errepublika ezartzen da (martxan hasten da). Elio jenerala etorri zenetik dena aldatu da, Baztango karlistak Elizondon, aduanero karlistak izanen dira eta Maldonadoren kolumna Elizondotik ez atratzea lortuko dute. Uztailaren 16an Carlos VII Baztandik sartuko da, (Zugarramurdi-Ibañeta) eta Atxurian Karlisten duten gotorlekuan gaua pastuko du. 12an Gares eroria zen Karlisten eskuetan, 24 Ibero 26 los Arcos 30an Orduña eta pero Gernika, Abuztuan Maldonado errenditu eta tiro bota gabe Elizondo bereganatuko dute. Baztan, Bidasoa eta iaia ia Euskal herria osoa (hiriburuak ezik) Karlista da. Karlista Lizarran jarrikodute bere gortea, hiriburua , lurralde hauetan (Baztan barne) errege bat da nagusi, errepublika ez da ezarriko iñoiz, zeren karlistadaren aferaz, kantonal altxamunduagatik eta Paviako estatu kolpearen ondorioz 1874ko abenduaren 29an Errepublika federala desagertu zen.

RBMSS_151641-1873_08_23_0001

El Cuartel general aldizkaria, azkenak Baaztango Artxuriko gorlekuan imprimitu ziren

Karlistak berriz jaun ta jabe segitzen zuten gure artean, lau diputazioen bidez zergak kobratzen dute, eskolak kontrolatzen dituzte, bere txanponak,  bere egunkaria “Kuartel General” imprimituko dute (azken aleak Baztanen editatuak izanen dira Artxuriako gotorlrkutik), 1975 artio ongi doazte eta Estadu Karlista bat bezala funzionatzen du Euskal Herria, Nafarroa deitutako “Estado Federal Vasco Carlista” barne dago. 24.000 soldaduko jercito bat babesten zun estadua, bakea dago Baztanen eta estadu hortako nagusiak baztandik paso edo ostatua hartuko dute, adibidez Alfonso Karlos Borboikoa eta bere emaztea, Braganzako Maria de las Nieves Baionatik heldu zirela, Lizarraga jenerala eta halakoak.

1875atik aintzin makurtzen hasi zen afera karlistentzat, Alfontsinoak fuerte arituko dira, 120.000 soldadu eta liberal bolondresak kontra eginen diote, baita ere karlistei bere estatua gobernatzea gero eta zaiago izanen zaio, diru biltzea, gastuak…azkenian Lizarra erori ondoren , Tolosatik pastuz, Baztnen babestuz  1876ko otsailaren 28an Luzaidetik Karlos VII alde egin zuen,,,kontatzen dutenez muga pastu besan pronto “bueltatuko naiz” erran zuen…. ia ia Nafarroako Labrit erregea bezala, azken finean erten ahal da heno izan dela Nafarroa aske gobernante duen azken erregea.

Post hau egiteko erabili den materiala.

HISTORIA DEL CARLISMO. Aitzol Altuna Enzunza. Lehoinabarra.blogspot.com.

UDABE, 26 de Junio de 1873. El giro estratégico en el Norte. Pardillan. Humo gris y estandartes.

 Elecciones a Cortes de la Republica, 1 de mayo 1873

 

Apirileko lehen asteburuan abiatu zen Baztan-Errekako Laxoa txapelketaren XXXVIII. edizioa. Aurtengoan (2017) hamar talde ariko dira, 6 Doneztebekoak, 2 Iruritakoak eta Arraioz eta Oizko bana. Gaur egun, 1960ko hamarkadan egindako berreskuratze ahaleginari esker Baztango bi herri hoietan laxoa edo joko luzea presentzia du, baina… bazen garai batean Baztango herri guztietan  laxoan aritzen zirela, partidoak, desafioak, eta jolas modukoa normala zen, bederen jaiegunetan.

Guzti hau argi uzten digu  1781ko apirilaren 17ko datarekin duen akta batek. XVIII.mendeko dokumentu hau Oronoz-Mugaire herriko auzotarrek aurkeztutako eskari bat da, eta Bailarako udalari, bake-epaile bezala aritzea edo esku-hartzea eskatzen dute. Afera da herritarrek lekuko famili batekin hauzi batean sartuta daudela….jaiegunetan pilotan jokatzeagatik. Eskaria dio, Oronozko biztanleak eta gazteak bereziki bere plaza publikoan pilotan jokatzeko egoera ez baketsu batean aurkitzen direla (nabarmentzen du soilik jaiegunetana eta ofizio erlijiosoa ospatu ondoren jolasten direla) zeren joanden urtetik ona berritasun arraroarekiko batekin topo egin dira.

Orain dela urte bat, Martín Aldaz eta María Régil senar-emazteak eta Borteneako jabeak direnak , bere zorioneko lortu zuten, Erreinuko Batzorde Erreal eta Gorenak (Real Consejo Supremo) bere alde itea eta bere baratzean eta Borteneako teilatuan sartzen ta gelditzen diren pelotak bereak izateko baimena jaso zuten. Teilatuko tellak  auxten diren eta baratzea hondatzen den aitzakiarekin Borteneneakoak baimena dute, herritarrek pilota berreskuratu nahi badute , pilota hori ordaintzea. Baratzean sartzen edo bidaltzen duten  pilotagatik “marabedi” bat ordaindu beharko dute eta teilatuan gelditzen bada, lau ordea.

Oronoztarrak  berritasun arraro hori ez dela ematen ezta erabiltzen bailarako hamalauetako inongo herrietan, eta pelota bat baratze batean sartzeagatik ez dela  baratzea hondatzen eta gutxiago Borteneako baratzea zeren normalki iñoiz ez dago ezer landua eta dagoenean exkasa da.

Baztango juntak onartzen du, iñoiz ez dela ohiturik izan baratzean edo larre batean sartutako pelota batengatik ordaintzea eta teilatutan gelditzen direnaz, bai aipatzen du badela ohitura Azpilkuetan eta Zigan lau maravedi ordaitzea pilota bidaltzeagatik, gehienbat teilak austeko beldurragatik eta ondoren itexurek agertzea.

Eztakigu Oronoztarrak ordaindu beharko zuten edo ez argi ez bai da gelditzen, baina bitxia da orain dela gutti arte arraroa ez zela desafioetan teilatu, lehio edo sortutako bertze arazo  batengatik (edo kirolarie emateko), atsedenaldian publiko artean eskularroa pasatzea eta hauek sosa pixket uztea.

Baina akta honek argi uzten diguna da, garai haietan Baztango herri guztietan (jaiegunetan eta ofizio erlijiopsoak ospatu ondoren) laxoara jokatzeko ohitura bazela….beno, egia erteko urte hoiei (XVIII. eta XIX. mendeetakoa) laxoaren urrezko urteak bezala ezagutzen da, laxoaren loraldia izan zen, gehien jokatzen zen pilota jokoaren zen eta orduko hartan, Euskal Herri osoan, Errioxan eta Aragoiko zenbait aldetan jokatzen zen.( XX. mendearen hasieran gainbehera etorri zen).

Bortanea gaur egun iritsi zaigu, berriz Oronozko plaza ez! 1847 Iruña-Dantxarinea errepidea egin zutenean, plaza bitan zatitua izan zen, baina hori ez zuen eragin igande atsaldetan ofizio erlijiosua ospatu ondoren laxoa jokatzeko eta ikusteko biltzea.

Post hau egiteko erabili den materiala:

Etnografía bataneada Retazos (1984).Vidal Pérez de Villarreal. Cuadernos de etnología y etnografía de Navarra, , Zº 43, horria153-192

Laxoa: La pelota en la plaza (2010). Tiburcio Arraztoa. Cenlit ediciones.

Ezaguna da Baztan eta Kaputxinoen artean izandako elkarbizitza. 100 urtebaino gehiago gure bailaraan egon dira (Lekauzko kolegioa) eta orrokorrean onura handia ekarri zuten bailarara, fraideak bat egin zuten Baztanekin eta bai kuturalki aunitz daukagu eskertzekoa. Baina arras ezaguna ez dena…XVIII.garren mendean  Kaputxinoak ere egon zirela, kasu hontan Elizondon eta arremana, orokorrean ez zen hain ona izan eta bailara, bere alde egiten zutenak eta bere kontra aritu zutenen artean, banatu zun .

1726an Kaputxinoak bailaren presentzia behar dutela suposatzen dute, hain zuzen “hospizio” bat eta urte hortan, Baztango Junta Generalarekin biltzeko eta fraide hauen intenzioa aipatzeko Jaime de Corella kaputxinoa bidaltzen dute. Bilera hau ez zen eman eta ez zen deus ona atra baina kaputxinoen koskorkeriaz , urte hortako abenduaren 1an bertze bi fraide bidaliko dute eta hontakoan  Juntarekin biltzea, lortuko zuten. Juntak, “diputadu” bat ezik  (Lekauzko Matias de Jauregia) onartzen du ,baina bailarako 14 herriak ( Amaiur Baztanen ez zuen egiten) ados egon behar dira edo baieztatu behar dute, nahi dutela  Elizondon kaputxinok “hospizioa” bat irekitzea.

capuchinos

Fraide kaputxinoak

 

Abenduaren 8an “herri galdeketa” eta botazioak egiten dira; Errazu, Elbete, Elizondo, Irurita, Ziga, Aniz, Berroeta eta Almandoz baiez bozkatzen dute , bertziak Arizkun, Azpilkueta, Lekaroz, Arraioz, Gartzain eta Oronoz kontra egiten dute.

Honekin konten ez egonda, kaputxinoak Iruñeko apezpikuaria behartzen diote hospizioaren sorrerra baimentzea. Apezpikua bailarako errektoren iritzia jakin nahi du,eta hemen ere banaketa ematen da. Ziga, Berroeta, Almandoz, Aniz, Lekaroz, Oronoz, Irurita eta Errazuko elizgizonek diote ez dela arazorik, irekitzea!, Elbetekoa azken momentua irizitz aldatu zuen eta Arizkungoa aipatu zuen ez zela idei ona. Elizondoko errektorea Premostrandarra zena (Urdazubiko monastegiko ordenekoa) aipatu zun “ez zuela kontra egiten ahal beretze elizgizon batzuen aurka….baina…egia dela…bere lana ezinezkoa zela…zeren lur hauek arras zailla dira bizitzeko eta herri  batetik bertzera bide luzeak direla…). Gartzaingoa eta Arraiozkoa hauek ere premostradarrak dira eta  ere uko eginen diote apezpikuaren konsultari.

1727ko lehengo juntan, gauza zikintzen da (1691 eta 1696ko ordenatzetan  zehaztu zen Juntetara soilik 50 persona joaten ahal zirela), Alkatea, idazkaria , 14 herrietako juradoak eta 34 “diputadoak ( Elizondo, Erratzu, Irurita lau dituzte, Arizkun 3 eta Aniz ezik bat zuela, bertze guztiak 2), ia ia eskuetara iristen dira. Bai bozkatu zutenak gehiago izan arren Alkatea eta Idazkaria kontra daude. Azken juntan gelditutakoa ez dago argi, batzuk diote juntan hartan baieztatu zela irekitzea, herrietako botazio soilik iritzia jakiteko zela zioten alde zeudenak, bertziak berriz ,argi gelditu zela herri guztiak ados egon behar zirela ….Kontran daudenak bere arrazoiak erakusten dute; bailara miserian, premia gorrian dagola elikagai gabezia edo eskasia badela diote, baita ere ez direla beharrezkoak “atencio espirituala” auserki badela bailaran, baita ere diote, fraideak elikatzen diren elikagaiak Baztanen ez direla, ardoa ,ogia eta olioa kanpotik ekarri beharko zen. Gosez hilko dira gizagoak! zion Martin Jauregiak…Hospizioaren aldekoak berriz; beharrezkoa da hospizia halakorik ez baida dago zortzi lehuetan, Herritar gehienak nahi dutelako, baita ere zioten bailara ez zela hain “behartsua” eta elikatzen ahal ziela problemarik gabe 12 fraide kaputxinoei.

Horrela joan zen urtea, herrietan  bazarrez batzarrez, eztabaida eztabaidaz, herri batzutan iritzia aldatzen da( Elbete kasuan) edo bederen saiatzen dira alde batekoak eta bertzekoak. 1727ko azaroaren 12an Iruñeko gotzainak ados ez zirenez jartzen lizentzia eman zun Elizondoko Arretxea “jauregian” Kaputxinoen hospizioa sortzea , baina oinik urte batzuk pastuko dira sartu artio zeren batzarreak, hika mikak eta epaiketa batzuk izatea faltako dira.

Kaputxinoen “etsai” nagusia edo prinzipala, Oharriz jauregiko Matias Jauregia genun (Lekauzko diputadoa 1711tik eta alkate eta bailarako kapitan en guerra 1729-31), berarekin zeuden bere hiloba Antonio Aldecoa eta Datue  (Datue jauregikoa) eta Elizondarra izan arren Arizkundik aurka egin zuena ( Pierresenea etxekoa nagusia zen) Elizondotik ez bai zun posible hospizioaren alde bai zegon herria. Hauekin ere Juan Thomas Etxebertzea eskribanoa Martinen lagun fina zena, zegon.

Bailarako bertze eskribanoa kaputxinoen alde zegon, Joseph Narbarte eta aipatzen da, herrie aunitzetan bere alde egon (kaputxinon alde) zirela, honek informazio guzia (iruñatik etortzen zena) “lengua baskongadara” pastu eta zabaldu zuelako, aipazak mezetan irakurtzeko edo ahoz ahoz kontatzeko balio izan zuen eta. Alde ere zegon Alexos de Urrutia elizondarra.

Garai haietan, gaur bezala Baztan kuarteletan banatua zegon, Elizondoko kuartela, Elizondo, Elbete eta Lekaroz osatzen dute eta gastu administratiboak hiru herria artean banatzen dira, horien artean eskolako gastuak, hiru herriak eskola bat bakarra bai dute (Elizondon). 1729ko urtarrilako 25an Alejo Urrutiak Elizondoko juradoa zena, Elbeteko juradoari (Nicolas Amorena) erten dio Elbeteko aurrak ( Elbete irizia aldatu du eta hospizioaren kontra dago) ez zirela onartuak izango Elizondoko eskolan , Amorena kasurik egin gabe edo meatxuari inportanzia eman gabe ez du ezer erten eta biharamunian beti bezala Elbeteko haurralk eskolara joanen dira. Alejok hori ikusita  Enerizko Juan Jose Morales y Valencia maixuari (kasualitatea ematen da maixuaren etxebizitza  Arretxea “jauregian” dagola, eraikinan bertze maisterrak bizi ziren, geletan banatuta bai zegoen) derrigortzen dio Elbeteko haurrak eskolatik atratzea eta kanporatzea, maixua ez da ausartzen hori egitea eta modu txarrez Alejo Urrutiak berberak elbetearrak banan banan eskolatik atrako ditu , baina Lekauzko haurrekin ez da ausartzen, agian Alkatea Martin Jauregia delakoz.

Elbeteko herria kexa bat bidaliko du “Consejo Real”ari eta hemendik,  maixuak Elbeteko haurrak onartzea eta 500 liberako ixuna ordaintzea agitzen dio baita ere Alejori 100 liberako multa ezartzen diote. Handik guttira (Ez dago data argi) 12 fraide kaputxinoak Arretxea “jauregian” sartuko dira, Maixua eta bertze maisterrak (bi famili) etxea utzi beharko dute. Gaueko 10 etan Jauregiko jauana Martin Goienetxe, Narbarteko Joseph eskribau reala eta herriko apaiz batzuk iritsi ziren, maisterrak esnatu eta kanporatu zituztenean, eraikina libre egonda, bi fraide kaputxino agertu ziren eta eskribua jabetza eman zien.

Ondarrian erran behar da, limosna ttika zela (egur gurdiak) edo ez, elikagaiak bazituztela edo ez, bere lana inten ahal zutela edo ez!,,,guztia hau “liatu ” ondoren urte gutti batzuk pastuta, kaputxinoak hospitzioa itxi eta alde egin zuten …ze kuriosoi Lekauzkoak 2003an egin zuten bezala.

Post hau egiteko erabili den materiala

De bazarres y consistorios del Baztán en el siglo XVIII. Claudio Zudaire Huarte.

Cuadernos de etnología y etnografía de Navarra, ISSN 0590-1871,  11. urtea , Zº 32, 1979, horriak. 221-248.