Feeds:
Postak
Iruzkinak

1897ko Otsailak 3an Erratzuko Etxebeltxan etxean Blas Fagoaga Ariztia idazle, elizgizona, euskaltzale fin eta sutsua, euskara irakasle, euskaltzain urgazlea eta filosogia irakaslea  jaio zen.

Gazte zenean eliz ikasketak Iruñean burutu zitun eta 23 urte zuela Iruña bertan apeztu zen (1920). Lau urte geroago Iruñako seminarioko liburuzaina eta irakaslea izanen da. Irakasle bezala, filosogia ((logika, critika eta ontolojia) irakasiz gain, seminaristen euskarazko irakaslea zen, etorkizuneko apaizei eskuara irakasten zien.

captura-de-pantalla-2017-02-08-a-las-20-59-50

Etxebeltxea (Erratzu). Iñaki Caperochipi Photography

Euskaltzale fin eta sutsua,  Nafarroako Aldundiaren euskara Katedra berea zen, euskaltzain urgazlea izan zen eta Euskararen Adiskideak taldekidea ere. Talde honek Iruñean 1925. urtean sortutako elkarte euskaltzalea izan zen eta euskara eta euskal ohiturak sustatzea zuen helburu, euskal jaiak eta euskararen eguna ospatu zituen. (Sortzaileak Jenaro Larratxe, Damaso Intza, Gerardo Valcarlos, Miguel Intxaurrondo, Miguel Esparza, José María de Huarte eta Domingo Beuntza izan ziren).

Idazle bezala, olerkiak idatzi zituen euskaraz zein gaztelaniaz eta 1933an “Euskararen Adiskideak”Iruñean antolatutako sariketa literarioan 200 pezetako lehenbiziko sariaren irabazlea izan zen. Euskal hiztegigintzan, lan aipagarri bat egin zuen: “Azkue’ren iztegi berritu eta osoturako”, Joakin Lizarraga Elkanoko Apaizaren liburu argitaragabekoetatik ateratako hitz saila liburua (1959). Lexikografian ere ibili zen eta “Euskera” aldizkarian baita ere. Azkenik, eta eskakizun praktikoagoetara moldatu beharrez, euskal katekesietan erabilgarria suertatuko zen “Lenbiziko yaunartzerako kristau ikasbidea” izenburuko lana prestatu zigun.

 

Dokumentazio, artxibo eta biltze lanetan ere aritu zen Erratzutarra eta honetan jakinak direnak (federen Antoni Urra Maeztuk)  gehien nabarmentzen duren lana 1962an  titulado “Guía eclesiástica y estado del personal del Obispado de Pamplona el 1 de septiembre de 1904” izenarekin argitaratutako lana da. Lan honetan 1904tik 1962r a Nafarrroan izandako elizgizon euskaldunak eta bere eskuara aztertzen du. Lanan,  nabari da duen amaorrua ikustean nola 58 hurte hoietan nafarroan euskara presencia galdu den. Hori eginen dio dokumentatzea, euskararekin zerikusia duen dokumentuak biltzea, erakustea euskara nafarro osoaren izkuntza dela, bere lana arlo horretan arras garranzitsua izan zen frankismoko garai ilun hoietan.

captura-de-pantalla-2017-02-08-a-las-19-55-51

“proceso matrimonial vasco de Esparza de Galar (1557)” oharpenak.

Adibide hoietako bat da 1961 “Euskara” aldizkarian argitarautako “promesa matrimonial procedente de Esparza de Galar” lana. Artikulo hontan Iruñako artxibo diocesanoan aurkitutako dokumentua ezagutzera ekartzen du, eta (gutti gorabera laburtuz) 1557ko urtean Espartzan (Galarkoan ez Zaraitzun) bi maintalen promes kontatzen digu. Dirudi garai hartan Espartzako jauntxoaren semea, Joanes Ramiriz  etxean dagon Maria Tajonar zerbizariaz maiteminduta dago eta maitasun hori Ramiriztarren artean ez dago ongi ikusita. Aunizetan, Joanes urbildu zaio erranez desiotan dagola eta Mariak erantzuten dio ezkondu artio ez diola jaramonik kasu eginen. Dokumentuan hiru zati ditu, lehenegoan bereaien arteko promesa ageri da, lekukorik  gabe, maitatzen direla eta ezkondu gabe daudenez ez dutela elaziorik izan (ezkontza-eginbideakez dute bete) idatzita dago. Bigarren zatian Santa Luzia egunaren bezpera ematen da, Iruñean eta bi lekukoekin Mariaren izeba eta bertze emakume zahar baten aurrean (Maria Zozaia) bikotea aitortzen du senar emazteak direla eta Maria Tajonar gaua pastu dula bere senarrarekin gau hori eta ondokoa eta ezkontza egin bideak bete dituztela, hori lekukoak baieztatzen dute (adibide bat)

Nic daudacut fede cu emazte arceco alaber cuc arcenauzu senarcat

Galdezen dio lekukoak eta emaztea erantzuten du;

nic alaber arcen caytut”

. Hirugarren zatian berditsua da eta auzitegirako balio du esukara eta latinez dago (adibide bat).

Joannes cuc arcen ducu mary ori cure emaztecat

et prefatus reus respondit

bayez

Promes honekin bikotea lortzen du, bere ezkontza onartzea eta deben aurrean senar emazteak izatea eta Joanes dion bezala “…arcen caytu cu Maria neure emactecat eta egun eta neure vician ez verce emacteric eguiteco pmetacen draucut cu vici careen artean erromaco eche sanduac mandasen duden vecala …eta hala, izan zela  pensatzea federen pollita da.

Dokumentu hau bezala, eskuara herritarren ratea eta bizizan errotuta zegola adierazten zutenak, hainbertze bildu eta erakustera ekarri zuen Blas Fagoagak, adibide guisa ere aipatzen ahal dugu “Pelegrinus dat gaudium apecari ez oroc axeguin ” izenarekin argitaratu zuna. Kasu huntan  1412k o ekaina 12ko datakin, “ultrapuetotako” (iparralde) Ugarcaun herrian (Uharzan gaur egun) Errobi ibaian  errota bat ereikitzeko baimena da. Notarioa Pelegrinus da, eta escribanoa Atahondo izenarekin siñatzen du, eta doike eskuaraz eta latines idatzita dago.

Blas Fagoaga  lan hauen garaian gaixotu zen eta sendatzera edo bederen zerbait lasaigo egoteko, Erratzura bueltau zen, bi urte pastu zitun Baztanen sendatu ezin eta ondarrian 1966.ko ekainaren 22an hil zen.

Post hau egiteko erabili den materiala

“Anotaciones al proceso matrimonial vasco de Esparza de Galar (1557)”.  JM Satrústegui – ‎1977

“Blas Fagoaga Ariztia”. Antonio Urra Maeztu. www.noticiasdenavarra.com

“Miscelanea de textos antiguos vascos” . JM Satrústegui – ‎1991

Bordatarrak

Amaiur herrian, etxeko armarrietan, Nafarroako Erregeak Lapurdirekiko mugan zuen zaintzailea adierazten duen ezkila eta xake irudia ageri dira, baina baita ere bertze ikurrak ikusten ahal ditugu, hain zuzen Arraztoa palazioako eta  Borda jauregiko ilargi erdi xakedunak (ikur zaharra nafarroan ) . Borda palazioko armarria, harrizko bi leoi gainean dauden bi haurren artean, lau zatitan zatitutako armarria, Bordatarren ilargiakin batera, Arretxea eta Etxenike familien ikurraz gain Baztango xakea, osatzen dute. Armarria aipatzen diguna Bordatarrak (garai hortakoak) ere Baztango bertze famili haudietatik ere zetorrela , Etxenike, Arretxea….denak jauntxoak baina… ez ziren famili hauek bakarrak Bordatarren eskuetan bere ondareak akituko direnak, zeren Amaiurko etxe hortatik, Baztanen izan den famili aberetsena eta garranzi haundienetakoa bat, atrako da.

captura-de-pantalla-2017-01-26-a-las-00-43-29

Amaiurko Borda palazioko armarria.  Argazkia wikipedia

Diotenez, Borda familiaren jatorria Frantzian dago, Nafarroko lehenego errege dinastia franzesakin etorriko ziren (dirudi) eta garaiko momentu batean Amaiurren kokatuko ziren . Dokumentutan agertzen den lehenego Bodatarra amaiurtarra 1545an inguruan jaiotako Juanes de Borda dugu, baina historian nabarmenzen den lehenego Bordatar amauirtarra, Martin de Borda da, 1622 jaioa eta Maria Arretxeakin ( Arretxea etxekoa )  ezkondu zena eta ezkontzarekin Bordatarren mairoazkoa sortuko duena ( maiorazkoari esker lurrak ez ziren zatitzen). Martinei buruz ez dago aunitz idatzita baina bai jakina da negozioak Baionan zuela eta ongi joaten zizaiola, zeren beri buruz dauden dokumentuak maileguak dira, Baztan-Bidasoako jendei dirua uzten zuen. Maiorazko hau, Borda etxea, Arretxea, Etxeberria etxea eta urte batzuk lehenago Jabierko kondeari erositako Arraztoa etxea (hauez gain hainbertze lurraK, etxeak, Baztanen eta Baztandik kanpo). Bitxikeri bezala erran Pilarreko amabirginaren deboziozkoak zirela eta Zaragozako basilikarako 6.000 sos emanez gain  bere etxe ondoan dagon Pilarreko baseliza ereiki zuten.

 

1682an maiorazko oinordekoa (jabegai) bere seme nagusia Juan izendatzen dute. Honek bertz baztandar aunitz bezala Iruñan begibista patzen du eta Baztandarren hidalgia aprobetxatuz bere negozioak hiriburura eta erregeordearen (Nafarroako virreya) inguruan  trasladatzen ditu. Juanek Erratzuko Etxenike jauregiko Maria Etxenikerekin ezkonduko da eta ezkontza honen bidez Maiaren gurasoak hiltzerakoan Etxenikeko ondasunak maiorazkora gehituko ziren.

1700 urtean, Juan  Borda, erreinuko fiskalarekin arazotxo bat du, Iruñan, kale nagusian bi etxe erosi du eta animaliko armarriak jarri ditu, kuartelatuak, etxeniketarren ilargi erdiekin, Arraztoako ilargieerdiek bezalakoak, Arretxearen gaztelua (leinu etxea zenez)…. Fiskaliak dio, bera ez dula eskubiderik armarri hoietarako, ezin dula erabili. Baina prozesu judiziala segidan geldituko da, zeren arazorik gabe bere geneologia  erakutsiko du; Amaiurko Borda, Eskortz eta Arretxea (hau, cabo de armeria zen berriki lortue, leinuetxea) etorriz gain, Goinetxe eta Etxenike (palazioa) familiatik etortzen zen (emaztea).

Horren ondorioz, Juan Borda bertze Baztandar dirudun aunitz bezala, jaiotetxea berrituko du, eta Borda etxea gaur egun duen itxura emanen dio. 1702an Juan eta Pedro Gaztambide aita eta seme lapurtar arginak kontratauko ditu eta  Juan Antonio San Juan erainkin maixuaren planoak segituz Borda eraikitzen hasiko dira. Juan Antonio San Juan garai haietako eraikitzaile famatuenetakoa zen, Baztanen etxe hau eta Lamierritako Etxeberria (Goienetxeren enkargua) ereikiko du. Borda etxe zaharra bota eta Borda etxe berri eta haundiago bat inen dute eta San Juanek Elizondon berriki ereiki den balleko etxean oinarrituko da. Borda etxe berrien, Juanek Iruñan jarri zuen armarrien antzekoa zintzelatzera enkargatuko du (hasieran aipatu duguna), hau da Borda maiorazkoaren armarria.

1709an Juan gaixo zela, Amaiurren herrian  Borda, Etxenike, Arretxea familietako apoderadoak bildu ziren eta  Juanen semea, Juan Tomas Borda Etxenike maiorazkoaren oinordekoa izendatzen dute. Juan Tomas Borda urte bat lehenago Franziska Bertizekin  (Oronozko leinuetxeko alabarekin) ezkondu zen. Aitaren negozioak segituko du eta  Nafarroako koortetan aulki bat lortuz gain (1724), baita ere  Borda etxea, leinuetxean bihurtzea (jauregia) lortuko du. Hau, leinuetxea izatea diruaren bidez lortuko du. 1724an Orreagako kolegiata sute haundi bat jasanen du eta ia ia dena sunsituko da,  garai haietan erreinuko kutxak ez zeuden bere garai honenetan eta kolegita berreiraikitzeko partikularren donazioak hartzera behartuko da Nafarroako kortea. Juan Tomas ezhoizkoa den egoeraz aprobetxatuz diru sorta haundia emanen du (zilarrezko 4.000 erreal)  kolegiata berria ereikitzeko. Garaiko Nafarroako Jose Cepada erregeordea (virey),  diruarena eskertuz eta nabarmenduz jauntxo famili zahar batetatik datorrela, Bordatarren sortetxea, palazio kategoria emanen dio.

XVIII. mendean Bordatarrak  ondasun haundiko familiaz gain, familiako nagusia kortetan ahulkia du, sortetxea jauregia da eta “palacianoak” dira, jauntxoen artean igo dira  eta ia ez dira hidalgo hutsak. Urrengo nagusia Juan Tomasen semea izanen da, Manuel Tomas Borda Bertiz, 1710an Amaiurren sortua baina bere biziza Iruñan egingo zuna. Manuel Tomas 1738an Fermina Josefa Goienetxe Mendinueta iruñatarrarekin ezkondu zen, Fermina Baztandar jatorria zuen eta Pedro Fermin Goinetxeren  alaba zen. Pedro Fermin (blogan berriki ekarri genun) garai haietan Nafarroan zegon gizon garranzisuenetako bat zen, Madrilgo korteakin harremanak estuak zituen, ejerzitoaren suministrazailea zen, Tesoreiaren administrazailea….dena zen Nafarroan eta Juan Tomas bere seme politikoa bihurtu zen. Bien ezkontza, bi maiorazgoak lotu zuten, ezkontzan, bi familiak siñatu zuten Juan Tomasen eta Ferminaren semea izanen zela Borda Goinetxe (izen horrekin handik aintzin) maiorazgoaren oinordekoa. Bordatarra bere aitaginarrebarekin lan egingo du, Goienetxetarren etxean biziko da, 1744an Tesorero de Guerra izendatuko dute, pixkanaka pixkana aitaginarrebaren laguntzarekin Nafarroako gizon garranzisuenetako bat bihurtuko da. Baina zer falata zizaien Bordatarrei bere prestijio soziala haunditzeko? ba… militar orden bateko kidea izendatzea, eta halaxe izan zen, Juan Tomas (militarra izan gabe) Santigo ordeneko ( espainako erregearen zalduna) kidea edo “caballeroa” izan zen, hemen ere, diruaren medioz, beno…. eta familiaren izenagatik. Kontatzen da Madriletik onartzeko  bidali zutela hiru personaBordatarrek Iruñan zeukaten etxetatik pasteko eta baieztatzeko famili nobletik zetorrela eta hauek ikusita harri txuriko bi leoi gainean dauden bi haurren artean, lau zatitan zatitutako armarria; Bordatarren eta Etxeniketarren ilargi erdiak, Arretxea gazteluarekin…Baztango xakeakin, ikusita….famili hoien sortetxera  joan ziren eta hiru “informante” horiek, Erratzu eta Amaiurko herrietan ibili ziren eta  dudarik gabe baieztatu zuten.

Emaztea 1748an hil zen eta bere “progenitorea” eta maixua 1759an…Goienetxe maiorazgoaren nagusia bihurtuko da. Madrileko kortetan aibertzetan egon zen, bai Nafarroko korteko kide gise,bai, Santiagoko zaldun gise bezala. Iruñeko alkatea izan zen , Nafarroko ejerzitoaren buru…erten ahal da garaiko kargu politiko guztietatik pastu edo, izan zuen. Juan Tomas 1782an Iruñan zenduko da.

Juan Tomasen semea, Manuel Vicente Borda Goienetxe, bi maiorazkoak jarauntsi zitun, baita ere bere bertze bir-aitatxiren (Franzisko Mendinueta) ondasunak. Manuel Vicente Bordatarren ain ongi joan zizaien ezkontza politikarekin jarraituz…jatorrizko famili baztandar batekin ezkonduko da, ain justu  Madrilgo Maria Antonia Goienetxe Indaburuarekin (Juan de Goienetxe ezagunaren iloba zen).

Ezkontza hau, ezkontz haundia izan zen, bi famili haundia batu ziren erten da Maria Antoniaren dotea 1.051.973 ko reales de vellon izan zirela. Dirua aparte arte lanak, txinako porzelanak, bohemiako cristaleria,,,,ekarri zun Maria Antonia. Manuel Vicente familiako kargo berak manten du zun , “oidor de comptos” erreinuko tesorero jenerala…eta bitxikeri bezala hiru urtez Amaiurko capitan de armas izendatu zute,,,erran behar, bakarrik kargua hartzeko egunean agertu zela Amaiurtik, beno gaixo zela ta hiltzera ere Amaiurrera urbildu zen.

Ondasun guztia eta maiorazkoak bere semea Miguel Joseri pastu zen, kasu ematen da semea adin gabea zela eta bere ama Maria Antonia Indaburu kudeatu zuen. Bada ezpada maiorazkoetako apoderadoreak ondasunen inbentarioa bat eskatu zuten eta jakin denez inbettario hori, urte terdi bat itea kostatu zun; Amaiurko Borda, Arretxea, Arraztoa, Txipitxoenea, Errekaldea, Gartzaingo haibat etxe, Etxenike jauregia, Iganzin, Elizondoko Istekoenea jauregia….Iruñan Goienetxetarren etxeak, Madrilen etxe pare batzuk…Holandako tapizak, txinatar porzelana, Damaskoko ohilak, turkiako armak, Marfileko eskulturak, Murilloko koadroak, zedazko jantziak, urrezko hariz jositako matelak…pile eta pile liburuak, bitxiak, perlazkoak, gemak….

captura-de-pantalla-2017-01-26-a-las-00-49-21

Amaiurko Borda jauregia Bordatarren sortetxea. Argazkia wikipedia

Miguel Jose Borda Goienetxe, baztandar endogamia jarraituz, Elizondoko Javiera Arizkun Dolarrearekin ezkondu zen. Javiera, Pedro Javier Arizkun Bordaren alaba zen, eta honek “puerto de Mayako” gobernazailea izanez gain Elizondoko Arozarena jauregiko nagusia zen (Miguel Arizkun, Arizkuneneako jaunaren biloba). Miguel Jose Borda,  bertze bordatarren pausuak segitu zun, kortetan ahulkia izanez, ejerzitoaren hornitzailea, camara de composko ministroa…… baina ez zun suerte haundia izan. Familiari, zor haundi batzuk agertu zizaion, eta jabetzak saltzen hasiko da, Konbentzio gerran, bere Baztango lurretako ondasun batzuk suntsituak eta erreak izan ziren eta gero, urte batzuk geroxago, fratzestadetan (Napoleon ejerzitoaren aurkako gerran, baita ere independentzia gerra deituan) galera haundiak ere jasan zituen. Gerra hortan, Napoleonen ejerzitua uzten duen azken hiria Iruña da, Gerra hasieratik frantsak egon dira, Bordatarren etxean “rango” haundiko ofizialak ostatua hartu dute, etxen hartuz gain ofizialak eta tropak elikatu ditu (elikagaiak eta bolbora ornitzen zuten ejerzitoari) eta doike, ihesaldian frantsak fakturak ordainfu gabe joango dire. 1808 an Amaiurko Borda jauregia ere, okupatua izanen da.

1836an Miguel Jose Borda Goinetxe zenduko zen, ez zun semerik (izan zituzten bi semeak hilak zeuden) berarekin, Borda familia eta maiorazkoa desagertu ziren.

Post hau egiteko erabili den materiala.

La casa, la familia y los negocios en el siglo XVIII: Los Borda de Maya (Baztan). Pilar Andueza Unanua. ISSN 0032-8472, nº 66, Nº 235, 2005,

Genealogia del palacio de Borda euskalnet.net

Gamazada, XIX. mendeko Nafarroa Garaian izan zen herri matxinada bat da. Sagastaren gobernuaren Ogasun Ministroak, German Gamazo liberalak zena, 1841eko Lege Hitzartuak ezarritako zerga-araubide forala ezereztatzea saiatu zenean sortu zen herri mugimendu izan zen. 1893 eta 1894 urteetan Nafarroa Garaian, bai herriaren, bai erakundeen mobilizazio orokorrak manifestazioak eta sinadura bilketak eragin zituen. Iruñean, 1893ko ekainaren 4an, Gamazoren neurriaren aurkako manifestazio batek estamendu eta ideologia guztietako 15.000 lagun baino gehiago bildu zituen kaleetan, Nafarroan ordura arte izandako manifestaziorik handiena izan zen.

 

Erakundeek 120.000 sinadura inguru bildu zituzten neurriaren aurka, Nafarroa Garaiak 300.000 biztanle izanik. Hala ere, ezin izan zuten neurria baliogabe utzi, baina ministroak kargua utzi zuenez, legea ez zen inoiz indarrean jarri. Foruen defentsak Hegoaldeko herrialde guztien batasuna indartu zuen, bai eta Laurak Bat goiburua ere, bizkaitarrak, gipuzkoarrak eta arabartarrak “gamazadaren” alde agertu bai ziren. Adibide gise, 1894ko otsailaren 18an Nafarroako Castejón udalerrian, lortutakoa ospatzeko  manifestazio masibo eta erraldoi bat antolatu zen. Hori dela eta, Arana Goiri anaiak eta abertzale talde batekin Bilbotik Iruñera ailegatu zen. Arana anaien talde abertzale hau manifestazio hartara batu eta bizkaitarrek nafarrenganako elkartasuna adierazten zuen honako esaldia zeraman pankarta  erakutsi zuten:

< Jaun-Goikua eta Lagi-Zarra. – Bizkaitarrak agur eiten deutse Naparrei>

monumento-a-los-fueros-3

Foruen monumentua eraikitzen. Argazkia gerindabai.blogspot.com hartuta

 

Horrela zela ta, Gamazada goresteko, Nafarroa Garaiko herri eta hiri aunitzek kale eta plaza nagusiei Foruak izena jarri zieten (Elizondoren kasua). Iruñean bertan, Sarasate pasealekuan Foruen monumentua eraiki zen, nafar askatasuna gogoratzeko, Nafarroako Jauregiaren ondoan….eta…doike…bai monumento hau eraikitzeko eta aurrera ateratzeko    sortu zen batzordeko lehendakaria eta 1893an Iruñan izandako kristoneko manifestazioaren antolakuntzaz  harduratu zen lan taldearen lehendakaria… baztandar bat izan zen, Fermin Iñarra Etxenike elizondarra ain zuzen.

 

Fermin Iñarra, Elizondon sortutako politikaria izan zen, nahiz eta zuzenbide ikasketak egin zun eta letradoz eta epailez lan egin. Ferminen aita, Pedro Martín Iñarra Ezkurra elizondarra zen (bere anaia Juan Bernado Iñarra Ezkurra diputatu forala zen), amak berriz,  Luisa Echenique Garmendia urdazubitarra zen ( Bruno Etxenike idazle eta Napoleon prizipearen laguntzailaren arreba zen).

Fermin, gaztetik politikaren interesa piztua zuen, 20 urtekin berriki erail zuten Prim generalaren ( Espainako presidentea) omenez estatua bat altxatzeko 10 erreal dohaintzan eman zuen. Baina garai haietan bere ideologia ez zegon zehaztua, soilik argi zegon, Antikarlista zela ( azken karlistadan junta karlistak familiari Baztango ondasunak bahitu zizkioten) …baina… liberalentzan konsebadorea zen, konsebadorentzat …pixket liberala, horrez gain euskaroa zen, “Asociación Euskara”-ren kide fundatzailea eta idazkaria izan zen eta euskalduna zenez, garaiko Abadiek sortutako “lore joko“-en antolatzailea eta epailea izan zen.

1881an Aoizen, ordezko epaile bezala aurkitzen dugu. Han, María Pilar Ruiz Sudor aoiztarra ezagutu eta ezkonduko da. Maria Pilar, Teodoro Ruiz Buelta foru ahaldunaren alaba zen. 1883an foru ahalduna (diputatu forala) aukeratu atrako da (baina urte bat barru dimitituko du). 1885ko hauteskundetan bere aurkaria zen Genaro Martín Villoch euskaroa irabaziz berriz ahaldun gise aukeratua izan zen. Garai hauetan familia Iruñan ezartzen dute bizitokia eta hiriko gizon nabarmenduenetako bat bihurtuko da.

1993an Nuevo Casinoko lehendakaria da eta hau, aistion aipatu dugun bezala aukera emanen dio, Gamazoren aurkako Iruñan izan zen manifestazioaren batzorde antolatzailearen lehendakaria izatea  eta “Foruen estatua-ren” batzorde exekutiboaren lehendakaria izatea ere.

1900 “Asociacion de Catolicos”-eko baztordekidea da, 1907ko Espainiar Kortetako auteskundetarako Rodezno konde karlistari babesa eta laguntza emanen dio. Baina gazte garaian bezala, ibilbide independientea eramaten segitu zun, konserbadoren, liberalen eta euskaroen artean kulunkatuz eta bere azken eguneetan  “egurra” toki guztietik ematen zioten. Karlista joera zeukan “El Pensamiento Navarro” aldizkaria, gaztetasunaren anti-karlismoa berrpiztu zizaiola baieztatzen zun, bertzealdetik, alderdi liberaleko “El Democrata Navarro” egunkariak, anti-liberal bat zela zion!, berriz… Euzko Alderdi Jeltzalearen “Napartarra” bere “navarrismoa” eta euskal kulturaren konpromisoa nabarmen du zun.

Fermim Iñarra Etxenike 1911 ren urtarrilaren 12an, Donostin hilko da.

Post hau egiteko erabili den materiala

Fermín Iñarra Echenique. Auñamendi Eusko Entziklopedia. www.euskomedia.org 

“Diccionario Biografico de los Diputados Forales de Navarra (1840-1931)” . Nafarroako Gobernua (1996) liburua. Angel García Sanz Marcotegui.

http://www.wikipedia.org. Gamazada wikia

Espaniar zinea  gustukoa duena, ezaguna eginen zaio Luis Cigues izna. Cigues jauna,  2.002ko abenduarean 11an 81 urtekin zen du zen aktore (sekundario) ezagun ta ospetsu bat zen. bere azken pelikula “La gran aventura de Mortadelo y Filemon” izan zen, baina “frikiak” (neuk) “El milagro de P.Tinto” pelikulagatik oroituko gara, nahiz eta 1996an ” actor de reparto gise Goya sari bat irabazi zuen.

captura-de-pantalla-2016-12-28-a-las-18-20-13

Luis Cigues 1921KO maiatzaren 10an Madrilen jaio zen, Bere aita politikari errepublikarra zen eta bere ama Azorin idazlearen arreba. Nazionalak 1936ko uztailan altxatzen direnean Luis 15 ditu eta ere aita Avilako gobernadorea da. Aita urte hortako abuztuaren 30an fusilatuko dute, amak eta arrebak, familia deus gabe gelditu zela ta konbentu batean sartuko dira, Luis eta bere anaia, derrigorrez fraide monastegi batean sortuko dituzte.

18 urte bete zula, monastegian fraidearako segitzea edo… reketeen ” Tercio de Orden y Policía ” sartzea aukera ematen diote. Fraide izatea ez zuenez nahi “polize” gise Baztanera bidaltzen diote.

Gerra amaitzekotan dago (6 hilabete faltazen dira), baina Baztanen altxamenduatik, hasiera hasieratik Antonio Virseis kapitainaren errekete kompania dago.  1936ko uztailan  Cañas Komandanteak, Elizondon, inguruan bildutako bolondresekin “Destacamento de Elizondo y fronteras” errekete destakamendua osatuko du eta agintea Virseis kapitanainari emanen dio. Gerra hasieran. destacamentua nazionalak Endarlatza bereganatu ondoren  zainzea izanen du buru (Endarlatzako karabineroak en zuten ados e gin altxamenduarekin eta faszistei aire e gin zieten Endarlatzako postuan). Baina, Irunen nazionalen garaipenarekin mugak babestera bueltatuko dira eta horrela egonen dira gerra osan. Destakamendu hau “Tercio de Nuestra Señora de Roncesvalles-Fronteras” -kin batera Endarlatza eta Orreagako arteko muga zainduko dute, horretarako 80 errekete izanen dita.

captura-de-pantalla-2016-12-28-a-las-18-09-06

Erreketeak Arizkunenea aurrean, aragazkiko gibelan bolondresen izenak agertzen dira. Argazkia http://www.todocoleccion.net

Destacamento de Elizondo y fronteras hasieran inguruko jendekin sortu arren pixkanaka pixkana kanpotarrez beteko da. kataluniar karlista  aunitz, kataluina utzi franziara pastu eta Dantxarinetik sartén ziren, kataluniar hauek “nuestra señora de Monserrat” tezioa sortu arte Elizondoko destakamenduan agoten ziren.  Urtea astuta ta guerra urruntzen ari zenenan Mugako destakamenduan tokikoak soilik adineko bolondresak ziren (gazteak frentera eramanen dute). Bukaeran eta gerra finkatutazegoenean  Luis Cigues bezalako kanpotik etorriko “bolondreasak” destakamendua osatuko dute.

Luis Ciguesek 1999an El Pais egunkarian  argitaratutako “La portentosa biografía de Luis Cigues” elkarrrizketan, aipatuko du “Así que nos fuimos […] A Elizondo, con los requetés, a andar las vías del tren por si había petardos, y a cerrar los burdeles que viéramos abiertos” hora baiz en teneore hortan destacamenduko lan bakarra, mugak militarrak, guardia zibilak zaizen bai zuten ere.

Destakamendu honez gain, gerra hasieran “Tercio de Elizondo” izeneko terzio bat bazen ere. Erran behar “terzio” hau ez zela en Baztandarrez ezta Elizondarrez osatutata, baizik Artajona Larraga eta inguru hoietako bolondresakin osatua zegon. Terzio hau hasieran ez zuen izena, bere capitainaren izenarekin ezaguzen zen “Compañia del Capitan Laureano Valenzuela. Baina Uztailaren 20an Lesakako terziarekin batera Endarlatzan borrokatzen zeuden ia. Lesakako Terzioa Lizarraztarrez osatua zegon eta egun bat lehenago Lesakako herrian gerrarekin lehenego kontaktua izan zutenez , herri hortako izena hartu zuten.  Valenzuelaren konpañia, Lesakako terzioa gise “Tercio de Vera” izena hartuko du herri hortan hauek izan bai zuten lehenengo kontaktua…baina Endarlatzako bataila akitu ondoren “Terzio de Elizondo” izena hartuko dute. Dirudi Iruñatik frenterako bidean, Mugairen atsedena hartu zutela eta Capitaina eta mandoak Elizondora joan zirela eta doike Arizkunenea bisitatu zuten, han izan bai zen 1834ko uztailaren 12an On Karlos eta Zumalakarregi jeneralak “Elizondok manifestua” batera idatzi zuten tokia….«Españoles: mostraos dóciles a la voz de la razón y de la justicia. Economicemos la sangre española» hasten zen manifestua… eta doike ! Valenzuelari bere konpañiarako  Elizondo izena aproposagoa irudituko zizaion.

Elizondoko terzioa eta Lesakakoa gipuzkoa pastu eta Bilbon arituko dira, baita ere Asturiasen. Iparraldeko frentea lasaitu zenean bi terzioak San Fermin compañiarekin batera “Tercio de San Fermin ” osatuko dute.

Post hau egiteko erabile den materiala

COMPAÑÍA DEL CAPITÁN VISIERS.www.requetes.com

TERCIO DE ELIZONDO O TERCIO DE VERA o (Compañía del Capitán Valenzuela). www.requetes.com

TERCIO DE REQUETÉS DE SAN FERMÍN.www.requetes.com

“Las portentosas memorias de Luis Ciges”. Miguel Mora. 1999-1-17. elpais.com

Luis Ciges. wikipedia.org

Kondestablea.

Kondestablea edo AMAIAUR: AZKEN GAZTELUA titulua eramaten ahal zuen abenduko post hau, kondestrableko jauregiaz eta han  ikusgai den erakusketari buruz doa ta.

Urriaren 29tik urtarrilaren bitarte, Amaiur azken gaztelua izenburupean, gazteluari buruzko erakusketa antolatu du Iruñeko Udalak, Aranzadi zientzia elkartearen laguntzarekin. Gazteluari buruzko lehen erakusketa da eta indusketako azken urteetan aurkitutako arrasto arkeologikoak ikusteko aukera dago; ezpata, kañoi bolak, teilak….

amaiur

Erakusketako kartela

Kondestablearen atarian (zaguan)sarreran, setioaren garaitik 1982raino idazleek gazteluari buruz idatzi dituzten pasarteak jasoko ditu erakusketak: Jose Maria Jimeno Jurio (Amaiur sinbolo de Navarra erran zuna), Lauaxeta (Gaztelu baltza olerkiaren sortzailea), Arturo Kanpion, Serapio Esparza, Julio Altadill… Konkista garaiko  gaztelu barrukoen eskutitze, sensazioa ‘Hau bukatu da, gu gara azkenak, akabo’»…

Larrainen (patioan), erakusketaren bigarren zatian, gazteluari buruzko artisten begirada jasotzen du, Landaren ilustrazioak, Martintxo Altzuelaren marrazkiak, urmargoak, grabatuak…. nabarmenduz Xabier Morrasen “Heroes anonimos navarros” margolan ikusgarria. Eta irugarren aretoak ikuspegi historikoa jasoko du. Hala nola Erdi Aroan Nafarroan gazteluetan egin ohi zen bizimodua azalduko da. Konkistaren garaiak izango du protagonismo berezia, eta indusketetan jasotako arrastoak erakusten dira, harri azpian, Aranzadikoak topatuko ezpata osoa, artilleria zatiak, zeramika zatiak eta aizkora bat. Ezpatari buruz erran, normalki aurkitzen dituzten ezpatak hil ospakizunen testuinguruetan izan dira, jauntxoak bere ezpatarekin lurperatuta. Amaiurren, aldiz, aurkitu zen ezpata gerra testuinguruan izan da.

Guzti hau toki paregabe batean, Kondestablearen jauregian , paregabea eta bitxia! historioki begiratzen badugu!.

Eraikina, kale Nagusiaren eta Jarauta kalearen arteko elkargunean dagoen eraikin historikoaz gain,  XVI. mendeko Iruñeko arkitektura zibilaren adierazgarri bakarra da eta izena dion bezala Nafarroako kondestablearen jauregi-etxea izan zen. 1548. urtean, Luis Beaumontekoak, Leringo IV. kondea eta Nafarroako kondestablea, kale Nagusiko kantoian zegoen bere etxea handitzeko asmoarekin, elkarren ondoan zeuden 4 etxe erosi zituen. Erran behar Kondestablearen titulua XV. mendearen lehen herenetik dator eta erregeren estandartea eramateko ardura zuten nobleak deitzeko erabiltzen zen.

Lehengogo kondea Luis Behamout 1412an Lerinen jaio zen eta Nafarroako Karlos III.ren  Juana sasi-alabarekinezkondu zen, errege berberak 1424an beraientzat Leringon kondarria sortu zuela eta Luiseri kondestablea izendatu zun. Bianako principearen alde egin zuen. 1451 preso hartu zioten eta Aragoiko Juan II. ren (Bianako prinzipearen aita) prisionero bezala 1460an hilko zen.

Bigarren kondea, Luis Behamunen semea izan zen baita ere Luis izenekoa, eta aitak preso hartua izan zenean bera gelditu zen Behamundarren bandoaren buru gise. 1464an Tarragonako trataua sinatu ondoren, armak uzten dita eta Aragoiko Juan II oinperatzen da, hauxe da Behamondarrak bandoz aldatzen dute eta Foixko Leonorrek (garai hoietan Nafarroko erresumerako jaurenslea) errebeldian izendatuko dio. 1500 zela eta Nafarroako erre berrien  Nafarroko Catalina eta Albreteko Joan III koronatze eguna zela ta, Leringo kondeari bere  jabetzak bueltatzen zaio eta baita ere kondestable tituloa.

Honen semea,  Luis Behamount Leringo III kondea, berriz ere 1506an kondestable tiruloa galduko du, Albret erregea bere aurkako jabezetan  fuerte ariko zen zeren  leringo III kondea Nafarroko erregen aurka asiera asieratik egonen da. Eta berriz titulo ta lurrik gabe  bere kuñatua den Aragoiko Fernando IIren oinetan babestuko da.1512an, Aragoiko Fernandoren tropekin eta Albako II. dukaren eskutik nafarroan sartzen da eta konkistan parte nabarmena izanen du. 1524an berreskuratuko ditu bere lurrak eta baita ere kondestable tituloa. 1530 bere semea Luis Behamount, Leringo IV kondean bihurtuko da.

iruna3

Gaztelu abesbatza kantari kondestablean.

Aipatu dugón bezala urte batzuk geroxago Leringo IV Kondea, Kondestable jauregia ereiko du. Eraikin hortan Brianda de Behamont,  Leringo V kontesa, biziko da. Brianda,  Albako II. dukearen seme batekin ezkonduko da, bikote honen semea, Antonio Álvarez de Toledo y Beaumont, izango da; Albako V dukea, Huéscarko II.dukea,  Leríngo IV. kondea eta Nafarroako kondestablea……ta kondado  ta markesado gehiagoen titulo eta grande de españa ere izango da.

Mende batzuk geroxago, Españako hundi honen sortetxean, bere zilborran, bere bihotzean, sustraietan…. bere bi aitetxiak odolez eta sarraskien bidez menderatuak izan zirenak….Nafarroko heroi gisa agertzen dire margolan ikusgari batean, bere aitetxieen aurka altaxtutako ezpata ikusgai dago, Amaiurren erreinu independiente bat defenditu zutenei , baztandarrak, Napartartarrek, Amaiurko gaztelu abesbatzaren medioz, kantuz omendu eta oroituak izan dituzte….erakusketan egon ninzen, ilustrazio majiko eta zerba fantastiko hoiek ikusten nuen bitartean eta jakinda non nengoen…..sensazioa ederra izan nuen…. bortzeun urte ondoren, …azkenian irabazi dugula… sentitu nun!!!….

Gora Amaiurko heroi anonimoak

Post hau egiteko erabili den informazioa.

Kondestablearen jauregia. turismo.navarra.es

Amaiurko gaztelu beltza, sinbolo zena harri azpitik altxatuta. Berriko artikula. Joxean Senar. 2016-09-17

Luis de Beaumont. Wikipedia

Los condes de Lerin (I) Nabarralde.con. Iñigo Saldise

Nafarroa bat, baina ezberdiña, klima aldetik  hezea eta idorra, paisaia aldetik berdea eta marroia…Bata harrizko etxeak haundiak eta bertze eremuan ladrillio edo adobeko etxe ttipiak. Faktore ezberdinak han eta hemen bideratu dute, ohiturak, tradizioak, izaerak…eta baita ere, garai edo modak aparte, arkitektura…Baina batzutan, urrun egon arren eta faktore ezberdiñak izanda, gauz berbera aurkitu edo ereike izan d…Subizako jaurgia bezala-

Subizako Jauregia, izen berberako herrian dagon jauregia eta leinuetxea da. Subiza Iruñerrian dago eta jauregia inguru hortan dauden bertze jauregiekin arkitektura, estiloa eta estruktura aldetik ez du zerikusirik, ezberdiña da, arras ezberdiña…erten dute “mendialdelko” palazioa dela, erten diote Iruñerriko Baztango jauregia!

Egia erteko Jauregia ikusita, argi dago Baztango bi jauregia, burura etortzen zaigula, Erratzuko Iriartea edo Goienetxea eta Iruritako Iriarteko Gastonen dorretxea (plazan berean) biak barrokoak eta biak dirudienez estilo aldetik Oieregiko Reparazea jauregian oinarrituta daudenak, nahiz eta estruktura aldetik dirudi Elizondoko Arizkunenean jatorria dutela.

Bien (Erreparazearekin hiruak) etxaurrearen egitura berdiña da, hiru maila dituen atal nagusia eta hegaletan bi dorre, atarian bi zutabe eta balkoiez betetak. Ezberdintasunak txikiak dira Erratzukoa (XVIII. mendekoa), eta Subizakoa (Oieregikoa ere) atea dintelatua dute eta Gastoneako  irurita arkoduna da.

Berdin berdintsiuak izatea, ez da kasulitatea eta badu bere zergaitia. Iruritakoa eta Erratzuko adar ezberdiñeko famili berberekoak dira; Iriarte-Goienetxe familiakoak…Subizakoa Rada eta Mutiloa familiako izan arren, XVII. mendean gaur egun daukan irudia hartu zuenean,  Goienetxetar bati esker edo bidez izan zen, Pedro Fermin Goineche irunsemeari esker.

Perdro Fermin Goinetxe Iruñan sortu arren jatorriz Baztango Goinetxendarra zen, baina ez  lehen aipatutako leinukoa, ezta ere Ordokiko Goinetxeko adarrekoa, baizik bere aita, Miguel Goienetxe Gartzainen iten duen Burraldea etxekoa (ama ere, Mª Josefa Berazeartea baztandarra zen). Miguel, garai haietan bertze baztandar aunitz bezala, bailara “hidalgia” tituloa ematen ziela ta, Pio Barojak deituko zun “hora Navarra” egitera joanjo zen. Ez Madrilera eta ezta ere indietara, baizik aise urrbilago, Iruñara. Iruña garai hoietan Espainako erreinuan barne zagon arren, oinik erreinu tituloa zeukan (1841 arte) eta Nafarrokoa bireiaren “kortetxoan” bere negoziaok egiten asi zen. Denbora guttin merkatari ezaguna egin zen, Madrileko kortean zeuden bertze famili  baztandarrekin: Medinuetarrak, Arizkungo Goienetxetarrak, Iriartetarrekin, bai erratzukoak eta Gastonekoak, Arizkun eta Aldekoa familiekin…arreman onak eta negoziotan sozioa, egin zen.

Miguel Goinetxe eta Mª Josefa Berazearteak 1694ko uztailan, Iruñan Pedro Fermin semea izan zuten. Pedrok familiako negoziokin segituko du baina baita ere bere kabuz bertze batzuk hartu eta kargu inportanteak izanen ditu. 22 urtekin Nafarroako estafeten eta posten (denborarekin correos izango zena) erreten administrazailea izendatuko diote ( Espainako estafeta eta posten arduradun nagusia Tomas Goinetxe Irigoien baztandarra zen). Negoziotan,1727 bere kuñatua den Franzisko Mendinuetarekin polvoraren negozioan srtzen da, eta ejerzito errealen suministratzailea da. Baita ere egon zen armadako “viveren” negoziotan, 1729 Nafarroako erreinuko Tesorero general en guerra kargua izan zuen ( Ejerzitoari, Nafarroan bai elikagaiak eta polvora berak salduz gain kontuak eramanen zuen), baita ere Nafarroa, Gipuzkua eta Santanderreko “provision de vienes” arduradun nagusioa izanen da, baita ere itsasoko armadara elikagaiak saltzen zien.

Gizon aberatsa eta boteretsua zen, Miguel de Arizkun (Iturbietako markesa, eta Arizkunenea ereiki zuena) laguna ta sozio izan zen, baita ere Arizkungoa zen  Juan Bautista Iturralde (Murilloko kondea) haziendako ministroaren urbilekoa zen. Bi huekin bai Arizkunenea jauregian eta bai Arizkungo komentuaren ereikitzearen atzean egon zen, biek kanpoan zeudenez berak kontuen ardura eraman zuen.

Pedro Fermin Goinetxe 1717an Mª Josefa Mendinueta Elizondarrarekin ezkonduko da eta bi alaba izanen dute, Fermina Josefa Benardina eta Joaquina Vicenta. 1738an alaba nagusia Amaiurko Manuel Tomas Borda gaztearekin ezkontzen da, Borda-Goienetxe familiak elkartuz eta negozioak sendotuz!. Bikote hau, lau seme alabak izanen ditu, mutikoa Joakin Vicente Borda Goinetxe bi familiako negozioak heredatu zun bertzia (bi neska, laugarrena haurzaroan hil bai zen) noblezia titulua zeukaten familiekin ezkondu zuten. Horrela da, Mª Josefa Borda Goinetxe (Pedro Fermin Goienetxeren hiloba nagusia) Subizako jauregiko jaureslea (heredero) zen Joakin de Rada eta Mutiloarekin 1763ko apirilaren 17an ezkonduko dutela. Rada famila, izen haundiko familia zen, “zahar nominakoa” zen. Hauxe da, Subizako leinuetxea (cabo de armeria) Nafarraoako konkista baino lehenagoa zen ( Gongora familia garai haietan, gero Mutilakoak eta ezkontzaren bidez, azkenian Radatarrena) eta Subizako leinetxearen jaunak bezala, Nafarroako korteetan exerlekua zeukaten (militar famili gise). Noblezia zaharra eta burgesia berria junatu ziren, tituloa eta sosa!. Zeren garai haietan, Radatarrak bakarrik izena zuten, garai obeak bizi izanak! eta haien zen jauregia (leinuetxea),  XVIII. mendeko jauregi eder bat baino gehiago, erdiaroko dorretxe zahar ilun eta abandonatua zen.

Jakina zela Radatarrek diruz gaizki zeudela eta Jaurgia zela (tituloa) familia zeukan “ondasun” preziatuna ta bakarra, Pedo Goienetxek bere ilobaren ezkontzaren klausolan idatziko zuen, 14.000 “peso”ak maten duela, Jauregia berritzeko eta garai berriko eraikin ederran bere hiloba bizi  izateko. Aistion ikusia dugun bezala, eraikin modernuak altxatzen experientzia zuela, Subizako jauregiaren berreraikitzearen ardura hartuko zun eta hortarako bere aita zen bailaran berriki ereiki eta berritu ziren jauregien  estiloa kontuan hartuko du, beno Erratzukoaren estiloa kopiatuko du (Reparazeakoa ere), zeren Iruritako Gastonea XIX mendekoa da  zeren Erratzuko Iriarten alaba Gastoenekoekin ezkontzean hauek guttiago ez zela adierazteko, Iriarteko Jauregiaren antzeko etxea eraikin zuten.

Subizako dorretxea 1763ko uztailan bota zuten eta leku berberan urte batzutan, Barroko estiloko jauregi “baztandarra” edo… Erratzuko Goienetxetar antzekoa ereiki zen.

Post hau egiteko erabili den Materiala:

El palacio de Subiza: Un palacio Baztanes en la cuenca de Pamplona“. Pilar Andueza Unanua. Príncipe de Viana, ISSN 0032-8472, Año nº 64, Nº 228, 2003, págs. 59-90.

2016ko azaroa

1976koa azaroaren 7an, Urepeleko herria merezitako omenaldia egin behar zion egunean, Xalbador bertsolaria eta artzaia, bihotzekoaz jota hil zen.  Ferdinan Aire Etxart  1920ko ekainaren 19an Urepeleko Xalbadorrenea baserrian jaio zen, sortetxeak eman zizkion “izana eta izena”.

xalbador“Odolaren mintzoa” liburuan, Xalbadorrek aipatzen du, gaztetik kantan zebilela, mezako kantak abesten zitu, nahiz eta ez jakin zer abesten zun (latinez zeuden) gustatzen zizaion kantatzea. Gero ,inguruko artzaiei esker, eskuarazko kantak ikasi zun, “persolariak” sortzen zituztela kanta eder horiek erraten ziote. Berak ez zun garai hoietan “pertsolaririk” zautzen, baina kantak sortzea ederra iduritzen zion. Auzoko artzai batei esker lehenego pausuak eman zun bertsolaritzan, artzai Piarres Bidoandoa izena zun eta bertsotzale porrokatua zen eta  kantu egile pollita ere. Piarres hamalaueko gerlan etzuelakotz parte hartzea nahi, muga pasatu eta “desertor” bezala Elizondon kokatu zen. Halako pertsuzalea zene hegoaldean ahal zuenean pertsularien ondotik ibili zen, .Txirrita eta haren lagunak ezagutzen zituen. Xalbadorrek Piarresetik bertsolaritzatz eta bertsotan aritzea ikasi zun.

Hamasei urtekin lehen bertsua  bota zuen Urepeleko ostatu bateko leiho kanpoaldetik, hemeretzi urte bete zuenean, bi gertakarik jo zioten, aita galdu zuen eta gerla hasi zen Frantzian. Handik goiti ez zuen funtsik kantatu, baina gerlaamaituta Teodoro Hernandorena medikua hasi zen Iparraldean bertsulari gazteak bultzatu nahian eta  Donibane Lohizunen zeingehiagoka bat antolatu zuen eta Xabaldorrei deitu zion. Han Mattin Treku izeneko lapurtarra ezautuko zun.  Geroztik bikotea Euskal Herria herriz-herri, plazaz-plaza, jaialdiz- jaialdi, txapelketaz-txapelketa ibiliko dira . Euskal Herri osoan ezaguna, miretsia eta maitatuak izanen dira bikote bitxioa osatzen bai zuten. Bata haundia eta lerdena, bertzea ttikia eta pottoloa, bata serioa eta bertzea irri arazlea, euskal Kixote eta Santxo deitzen zieten.

1960ko abenduaren 10ean. Bertsolari Txapelketa Nagusiaren III. edizioan  ( II. edizioa 1936an izan zen) parte hartuko zun eta laugarrena geratuko da, 62 eta 65ean hirugarren suertatu zen eta 1967an… txapeldunordea…bertsolaritzaren historian izan den gertakari ospetsuenetako baten protagonista izanda, gainera. Behin ikus-entzuleak aulkietan eseri eta epaileak mahaian jarri ondoren,  epaimahaikideen erabakien emaitza irakurri zuen: Xalbador bertsolaria, Uztapiderekin batera, txapelaren bila lehiatzeko azken fasera iragan zela.

import_12926844_1

Xalbador eta Mattin, Kixote eta Santxo

 

Une hartan, ikus-entzuleen oihu eta txistuek Anoeta pilotalekuko bortz minutuz gaiztotu zuten,  Xalbador sailkatu izanagatik protesta egin zuten.. Jada desadostasun adierazpenak apaltzen zihoazelarik, Uztapide eta Xalbador bertsolariak, mikrofonoen aurrean, isilik ziren. Epaimahaiko kide batek bertsolariei saioa hasteko eskatu zien, baina biek ala biek isilik iraun zuten aldi batez. Azkenean, Uztapidek, oihu eta uluen erdian, aurkezpen bertsoa bota zuen. Ondoren… Xalbadorren txanda iritsi zen, baina hark bere saioa hasterako txistu nahiz txalo ugari entzun ziren, atzera in zun. Azkenean, ikus-entzuleen hotsa baretu zenean,  urepeldarrak bertso gogoangarri, hunkigarri eta mitikoa bota zun

nai-arrebak, ez, otoi, pentsa
neure gustora nagonik,
poz gehiago izango nuen
albotik beha egonik;
zuek ezpazerate kontentu
errua ez daukat, ez, nik:
txistuak jo dituzue bainan
maite zaituztet oraindik!

 

Zuek ezpazerate kontentu, errua ez daukat ni”  esaldira heltzean, bat-bateko txaloaldia sekulakoa izan zen. Bertso horrekin, Xalbadorrek ikus-entzuleak irabaztea lortu zuen. Bere jatorrizko behe-nafarrera alde batera utzita, entzule gehienen euskalkian —gipuzkeraz— moldatu zuen bertso hori, eta horrela haien bihotzetara heltzea lortu.

Xalbadorren bertso horren ostean, entzuleek haserrea eta desadostasuna epaimahaiaren erabakiagatik izan zela ikusarazi nahi izan zuten.  Gainera, epaileei beren haserrea erakusteko aukera ez zuten alferrik galdu: epaimahaiko kide bat zutitu zen batean, ikusleek gogor txistukatu zuten, eta txistualdi hura epaimahaiko kidea pilotalekuko pasabidetik zehar bozkagunera zihoan denbora guztian luzatu zen…Xalbadorri jo zitzaizkion txistuengatik, epaimahaia ez zen ausartu hari txapela ematera. Bertsolariek eta bertsozaleek aibatetan aipatu izan dute geroztik, egun hartan Urepeleko artzainarekin egindako bidegabekeria, txapela merezi zun

Egun hartan, epaimahian, epaile lanetan, bidegabekeri hori posible in zutenen artean baztandar bat bazegoen, Mariano Izeta elizondarra epailea bai zen txapelketa nagusi hortan.

Mariano eta Xalbador zautzen ziren arreman berezia zuten, Marianok aunitz estimatzen zion. Marianok 60 hamarkada hasieratik Elizondoko Triketean bertso saioak antolatzen hai zen eta hasieratik Xalbadorrekin (eta Mattin) kontatu zun. Marianok bertso saio horiek  antolatzeaz gain gai jartzailea izaten zen ere…eta lan honetan zebilela elizondarrak, biok izango zuten aserraldi beroa eta gogorra eman zen.

1970ko ekainaren 17an Elizondoko Antxitonea trinketean izandako bertso saioan, Mariano Izetak gaia paratzerakoan erran zion:

-“Xalbador, Amatxi euskaldun xaar bateri, hiru bertso.

Xalbadorrek ez zuen begi onez ikusi  Izetak paratutako gaia. Xalbador, jendearen aurrean beti serio jarduten bazan ere, hori entzun eta bertzetan baino  serioago jarri zen. Antonio Zabalak “Herria Gogoan” liburuan kontatzen digunez Xalbador pile asertu zen, kopeta ilun begiratu zion elizondarrari. Astebete lehenago Joan Mari Lekuonak Oiartzunen jarritako gai bera eman zion, hiru bertso kanta zitzan..amatxiri. Pasadizo hori kontatzerakoan Xalbadorren jokabide hauxe gogoratzen du Zabalak:

-“Ni ez nintzan Xalbadorren asarreaz batere arritu. Ez baitzuan bere gogoko, gai bera bein baino geiagotan erabiltzea. Askotan entzun izan nion ori. Bide ortatik bertsolaria errexkerira erortzen dala esaten zuan. Berari, aldi bakoitzean esakizun berria billatzea gustatzen zitzaion

Afera da, ekainaren 10an Oiartzunen “amatxiren eskuak” gaia patu ziotela,  zazpi eguneko diferentziarekin, “Amatxi”ri kantatu behar  izan zun eta gai berdina izanik ere kantu ezberdinak izan ziren..Oiartzungo hiru bertsoak ederrak izan ziren ez soilik jendearentzat berarentzat ere, ederrak eta  estimatuak, hain ederrak eta estimatuak, geroxago sei urte barru ain zuzen “Odolaren mintzo”liburuan bilduko zitula, bertze maitatutako bertsoekin batera.

Odolaren mintzoa liburua, 1976ko azaroaren zapian Urepelen aurkeztu behar zen, bere herria omenzen zion egunean, Berak idatzitako liburuan, bere bizitza kontatzen zun, haurtzaroa, bersolaritzan emandako lehe urratsak, bertso saioak…botatako bertso ederenak, doinuak…baina egun hartan, bazkaldu ondoren, gaizki sentitzen zela erretiratu zen. Urepeleko eskolako gela batean etzan zen eta ia Xalbadorrek ez zen gehiago altxatuko.

Post hau egiteko erabili den materiala“Herria gohoan”, Auspoa 1982 (.pdf)

“Mattin eta Xalbador”. Antonio Zabala-Joxemari Iriondo.Auspoa 2006 (.pdf)
Aire, Fernando “Xalbador”

“Odolaren mintzoa” . Ferdinand Aire, Xalbador. Sendoa ; Gipuzkoako Foru Aldundia, Kultura Zuzendaritza Nagusia = Diputación Foral de Gipuzkoa, Dirección General de Cultura, 2004