Feeds:
Bidalketak
Iruzkinak

Iruritako Jauregizar edo  Dorrea izenarekin ezagunagoa den eraikin zaharra  (Baztangoa zaharrena dirudi) berriki notizia izan da, eta sarean eta herrian bere zarberritzea dela polemika sortu zen. Leopoldo Gil, Biana prinzipeko arkitektoa, estudio-ikerketa baten ondoren eraikina  zuritzea eta usutegi bat gehizea erabaki zuela ikusita, hasieran batean, norbaitek, hileaz bota, basakeri bat egiten ari zela eta geldituarazi behar zela adarrikatu zuen.

Captura de pantalla 2017-12-08 a la(s) 02.14.20

dorrea zaharberritzen

Ez ziren gutti bere ahotsak atera zutenak erranez; ez da zuritua iñoiz egon! horrela ez da iñoiz izan! bizi osoan ez du zurituta ezagutu!…Polemika aparte Arkitektua ortziral batean eskeinitako bisita gidatuan argi utzi zun zarberritzearen  erabakiak.

Dorrea, muño batean dagona, hiru bide zahar zaitzen zituen, hiru pisuko harrizko kubu funtzio defendatzailea duena, gotorlekua izana, bere historian zehar  moldaketa ezberdiñak izan ditu, XVII. mendean eskailera gehitu zizaion, suteak jasan, garai onak eta txarrak pastu…. Harrizko egitura, solairuak ikusita arras ezberdiña da, lehenego solairuak sillareaz osatua dago, harri laukiz eta lauaz, hirugarrena berriz (pensatzen da Arraiozko Jauregizarrekoa eta Donamarikoa bezala egurrezko estruktura izanen zuela) harriz kaxkarraz, txikiz eta bertze materialak aprobetxatuz ereiki zen. Gainera kisu arrastoak ikusita, argi dago bederen garai batea zuritua zegoela (urtero zuritu behar zen) eta… teilatuan, usutegia zuen, doike! bertze dorretxe aunitz bezala (Arraiozkoak, Donamariakoa) Erdi aroan usuoak izateko erregearen baimena behar zen eta jauntxoa izaten zituzten, gehienbat mezuak bidaltzeko.

Jauregizarri buruz badakigu 1496ko Joanes Albrit eta Katalina erregen zelula baten bidez, Nafarroako Erresumako hamabi jauregi zaharrenetako bat da,  leinu-etxea da eskubide bereziak ematen ziona eta famili jauntxo baten sortetxea zen, famili honek gortean aulkia izango zuen ( beso armatuaren aldetik).

Captura de pantalla 2017-12-07 a la(s) 17.13.16

Nafarroko erresumako 12 familiak (etxeak)

Famili hori Baztan familia da, Baztango Jaunak edo hobe errana Baztango bizkondadoaren jaunak. Jean Jaungai historiatzaile-idazlea zion bezala Baztango jaurerria (señorio) 1025an Antso Gartzes III Nagusia erregea ezarri zuen eta, Iruritako Jauregizar eta Mayerko (Amaiur) gazteluen jaunari Semen Otxaniz zenari emana zion.  Semen 1.000 urte inguruan Castro-Urdiales, Arruesga eta Sobayako Munia Fotuñosakin ezkondu zen. Lehenengo jaunaren semiak,  Iruritako Garcia Semeniz Baztango  bizkondea  (egia erteko Bayonako apezpikutzan soilik Baztango bizkonde bat ageri da) , Lope Semeniz, (1057-1067) eta Fortún Semeniz izan ziren. Garcia Semeniz, bizkondeaz gain Lizarra eta Castro-Urdialesko jauna zen. Honek sei seme utzi zuen: Semen Garciez,  Baztango bizkondea, Sancho Garciez, Echauriko jauna d, Lope Garciez, Aoiz eta Nagoteko (Nagore?) jauna, Eneco Garciez, Nabazkoze eta Zangotzako jauna eta alaba bat. Semen Garcia Peñaleneko Antso erregearekin arreman onak izan zituen eta eskainitako zerbitzuagatik lurrak eta opariak (zaldiak, ehizako zakurrak) jaso izan zituen.

Semen bere arrebaren semea hil zuen eta hilzorian damututa bere pekatuaren barkamena lortzeko hainbat lurrak (Aibarren) Leireko  monastegiari eman zion , baita ere Amaiurko Santa Maria baseliza Baionako apezpikuari opari zion.

Semen Garzes  María Semeniz izeneko alaba utzi zuen, Maria Baztango bizkondesa izanen zen eta 1085an  Camerosko Fortún Eneconez ezkondu zen. María Semen III Fortunez (Baztango bizkondea 1119 hila) eta Pedro Fortunez, izan zituen. Pedrok anai hila bizkondea tituloa izan eta 1135an aitetxik galdutako Santa Maria baseliza berreskuratu zuen.

Horren ondorioz Arnaud Lup de Bessabat, Baionako apezpikua, Baztango bizkondea eta eta bere semea Baztango Pedro Periz eskumikatu zituen. Pedro Fortunez, Pedro Periz gain,  Antso Pedriz eta Semen izan zituen.

Antso Pedriz urrengo bizkondea izango zen, honek bortz seme izango zitun, Pedro Sánchez, Baztango Garcia  San Martín de Unx, Dicastillo,  Aibar,  Arlucea eta Peraltako jauna ; Baztango Fortún Tafalla eta Ergako jauna, Roderico de Baztán, Donibane Garaziko alkatea (1194-1196) eta azkenik  Gonzalo de Baztán Laguardiako jauna.

Pedro Santxezen semea Juan Periz izanen zen, Amaiurko gazteluko jauna (baitere Laguardia, Puñicastro, Dicastillo eta Bianako jauna) erreinuko alferez nausia, hau da estandarte reala eramaten zuna eta gudan nabarmendu zena, Tolosako Navaseko gudan Antso VII Azkarraren ondoan bere baztandarrekin zegona eta kondaira egia bada, “baztandarrak” ausartzia eta trebezia erakutsi zun edo “zuten” eta bere erregearekin batera senegaldar guardia beltzaren (imesebelak) kateak apurtu ondoren, Miramolinen (Muhammad An-Nasir) dendan sartu,  eta denda erdian xake bat zegonez eta joku hori bi ejerzitoen arteko borroka irudikatzen duenez, erregeak baztandarrei armarri gise emanez.

Captura de pantalla 2017-12-08 a la(s) 02.17.19Juan Periz Antso VII-ren ondorez Tibalt I.ren alferea ere izan zen eta arreman estua izan zuten. Juan Perizen semea Baztango Ontzalo Juaines (Ibainnis, Ibainez) izanen da. Gonzalo aita bezala alfere kargua izanen du (Baztan famila dirudi 1129tik kargo hori bederen daramala). Honen zigilu batean  Baztango armarriaren ikurrak dokumentatzen duen lehenego irudia izanen da (kondaira dionez bere aitak lortue), Zigiluan , Nafarroako Erdi Aroko Zigiluakliburaua agertzen da (bi ain justu, bertzea bere semearena), ezpata altuan duen zaldun bat eta bai zaldiaren zarpailan (estalkian) eta bai zaldunaren ezkutuan xakearen karratuak nabariak dira.  Ontsalo 1243an Guardian zegoen Maltako Ordenak idatzitako gutunaren arabera. 1253 eta 1254 artean Tutera eta Monteagudoko itunen negoziaketetan parte hartu zuen. 1254an Iratxen benta bat fidantzan izan zuen. 1264an Guardiako eta 1269an Mendigorriko jauna izan zen. 1264an erregeari Mues hiribildua erosi zion. 1266an, Tibalt II.a Nafarroakoak zuzenduriko kanpainan, Baionako konkistan izan zen.

Henrike I.a gizena hil zenean, 1274ko abuztuaren 21ean, Erriberrin Gorteek gobernadore izateko hautagaien artean izan zen. 1276an Nabarreriako gerran Eustakio Beaumarchaisko erreinuko gobernadorearen aurka eta Gartzea Almoravitekin alde egin zuen eta Nabarreria hartua izan baino lehen bere semearkin alde egin zuen. Hori zela eta, bere ondasunak konfiskatu zituzten. 1280an Filipe III.ak Teresa bere alabari horietako batzuk itzuli bazizkion ere, Ontzaluk Gaztelan bilatu zuen babesa. Bertan, 1280ko urriaren 7an testamentua eman eta urte batzuk bizi zen Bere semea, Juan Ontsález de Baztán, Gaztelan ezarri zen abizena “t” galduko zuen eta Bazan geldituko da, mende bazuk ondoren Alvaro Bazan almirantea Santa Cruzeko lehenego markesa izanen da, Tituloan Markesaren familiaren jatorria Nafarroko erreinuaren iparraldean Irurita izeneko herrian Jauregizar leinu etxea dagola ageriko da.

Baina, Baztan familia desagertuta noren eskuan gelditzen da Jauregizar?…Onsalo erreinuko alfere nahusia hainbat lurraldeko jauna zena Jauregizan zuen bizitokia? Baztan famila XIII an Baztango jaunak ziren? (aiata Monetek pista batzuk argitzen du hori ez zela horrela), Badakigu Teresari, Ontsaloren alabari 1280an zerbait bueltatzen diotela, Teresak Bela familia garrantsitu batekin ezkontzen da, Baztango jaurerriaz ez da ja entzuten.

Jauregizar dorrea, dintelan armari xume eta zahar bat dauka,  xakea,  alferea zeukan bezalakoa. Armarri hori baztango etxe zaharrenean argi uzten digu Baztan jaunen eta Jauregizarreko dorrea arteko erlazioa, baina ondokoak ez dute argi ikusiko eta auzi bat ta guzti egonen da hau horrela ez dela izan (bertze interes batzuengatik)

Mende batzu ondoren Jauregizaareko jaunen berria dugu, 1559an Pedro de Jauregizar ageri da jauna bezala, Pedro Maria de Azpilkuetakin ezkonduta dago eta hauen semea, ondorengo Jauregizarreko jauna  izanen da, Pierres de Jauregizar. Pierres 1567an  Nafarroko Kortengatik, kalteak jasatzeko moduan, lehenago, dorretxea botatzeko agindu bai zizaion (pensatzen dut, Cisneros kardenalak aginduta ondoren)30.000 marabediak eskuratzen ditu.

Urrengo gertakariaren protagonista baita ere Pierres Jauregizarrekoari daukagu, kasu hontan, Baztango armarriaren inguruko epaia da. Afera hau, 1572an izan zen eta han gertatutakoa (agiriak Baztango Udaletxean daude) Manuel Irigoyen y Olondriz-ek biltzen du,  bere “Noticias y datos estadisticos del noble valle y universidad de Baztan” izenburuko liburuan. Epaia, Jauregizarreko Pierres eta Martin Santxo Larralde-ko aren artean da, nahiz eta azken honekin, araneko junteroak eta Baztango diputadoak egon. Salaketa, Larralde kontra zen eta Pierres aipatzen zun: Martin  Santxo Larraldek,  Xakedun armarriaz jabetu dela eta Junta generaletara eraman dula erranez (ahots biziez) xakedun armarria berea dela Iruritako Jauregizarrea-ko etxekoa dela.  Baita ere aipatzen du, Martin Santxok herritarrei “astindu” ziela erranez, joateko denok Jauregira ta han denon aurrean Pierres erran dezla, armarria berea ez dela.

Epai irmoa, urte horren Abuztuaren 5an iritsiko da eta Nafarroko korteak aginduko du;  (gutxi gorabera)  Baztan balleko armarria eta “hijos-dalgo” eta
beren ondokoen armarria, “Axedrez Escaqueado” zuri beltza eta orla gabekoa dela. Berriz ,Jauregizarreko jauregiarena, “Axedrez Escaqueado” zilarra (zuria) eta sable (beltza) eta gules-ko (gorria) orla batean, Nafarroko erregen ( Juan Albret eta Katalina  Foix) zihurtagiria idatzia daukana, dela.

Argi gelditu arren, errekusatua izan zen eta 1573ko Urtarrilaren 31an, epai irmo berri batean adieratziko da: … Baztan, Erreinu zaharreko hamabi familietako bat dela eta ez dela Juregizarrekoa, hau da Jauregizarrea etxea ez duela Baztan famila edo “linaje” (Nafarroa erreinuko jatorrizko hamabietako famili bat) errepresentatzen, baizik Jauregizarrea etxea soilik errepresentatzen zula

Epai hau harras garranzitsua izanen da eta legalkiageriko da, bailara, hamalau herri edo elizarte osatzen dutela eta hamalauek “casa solariega” bakarra izan, hau da Baztan, Bazt han? (urte batzuk geroxago, 1685an Juan Goienetxek aipatuko du).

Pierres familia ez duenez 1581an  Miguel de Azpilkueta iloba oinordekoa izendatzen du eta Jauregizarreko maiorazgoa sortuko du. Migueli harau bat patuko dio Azpilkueta abizena aurrean, beti Jauregizar izena joanen dezala. 1604an Miguel de Jaurizar eta Azpilkueta (abizenak aldatuak) lege zaharreko leinu etxe bateko jaun denez, gortera deitua izango da.

1609an Miguel de Jauregizar eta Azpilkueta, Arraiozko  Pedro Larralderen Katalina Iturbide alagunarekin, Jauregizar izenarengatik auzi batean sartuko da. Katalina bere Arriozko etxea  Jauregizarrea ez deitzeko.

Captura de pantalla 2017-12-08 a la(s) 02.06.35

XVII.mendeko eskailera. zutabean irakurtzen ahal da “ESTA ESCALE / RA LA HIZO DOÑA MARIA CRUZAT”

Miguel de Jauregizar Subizar palaziokao (Sunbilla) Ana Feliparekin ezkonduko da. Ana Feliparen ama Maria Cruzat anderea da (Subizarko jaunaren alaguna). Emakume honen bidez harrizko zutabean irakurtzen ahal den bezala “ESTA ESCALE / RA LA HIZO DOÑA MARIA CRUZAT”, deigarria den alboko eskailera, itsatsi zen.

1652 an Ana Felipe Subizar alarguna da eta Antonia de Jaurgizar Subizar alaba ttikiaren tutora  da. Urte batzuk geroxago Antonia Jauregizar eta Subizar Besollako Lehenego markesarekin Jose Elio izenekoa ezkonduko da. 1672an Antonia eta Jose Elio Ana Felipa amarekin auzia sartuko dira Jauregizarreko maiorazgoarengatik, zeren ezkontzarengatik bikote hau maiorazgoko ondorengo buruzagiak (mayoral) izanen dira.

Elio Jauregizartarrak Bi seme izan zuten, Lehenegoa Thomas de Elio izanen da Besollako II.markesa eta bertze gauz aunitz artean amagandik Subizako jauna, baina ez Jauregizarrekoa. Amak ia alarguna izanda Jauregizarreko palazioa (dorrea)  bigarren semeari utziko zion, Bigarren hau Jose Elio izan zen, Salamanca “leyes” ikasi ondoren eta Jauregizarreko palazianoa izatea ematen zuen eskubideagatik  1688tik 1743ra gortera deitua izan zen,eta 1753 hil artio Nafarroako korteko epailea izan zen. Honen iloba Andres de Elio, Dorrea jasoko du herenziaz, beno… eskubideak, Dorrea eta ondoko Jauregiondokoan aspalditik  garai bateko Baztan familiako iñor bizi izan da

1774 Felipe Vicente de Narbarte ageri da auzi batean kuartelekin buru gogor egiten (impostuak) eta 1782 Tiburcio de Hualde Martirenak….2001 batab bztango udala Baztan familiaren leinuetxea erosiko du.

Post hau egiteko erabilo den Materiala

Baztan. Auñamendi Eusko Entziklopledia.

Facerías de la cuenca Baztán-Bidasoa . E. Zudaire. Príncipe de Viana, ISSN 0032-8472,Zº 28, Zº 106-107, 1967,97-126 horriak.

Archivos de navarra. http://www.navarra.es

 

 

 

 

Advertisements

Dorremotztarrak

Euskal Herriko Txistulari Elkarteak 90 urte bete zituen 2017ko irailaren 20an,  urte  guzti hauetan, etengabeko lanean aritu da, txistua bultzatu eta aberastuz. Lan hori aurrera eramateko garrantzia handia dauka elkarteak urtean lau aldiz argitaratzen duen Txistulari aldizkariak. Aldizkariko azken alean Larralde aita-semeek urteetan zehar egindako ikerketa lana, bildu zituen (bi aletan). Baztango sagar eta soka dantzak dantzen berreskuratuz gain, Bailarako txistulari eta dantzarien oroitzapenak biltzen dira ere.

Bailara hau, txistulari (ttunttuneroak) ospetsuak eta ezagunak eman ditu azken mende hauetan, bai bere errepertorio aberatsei esker, garai batean ia beti buruz interpretatuak, eta baita ere bere teknika zoragarriagatik. Zer erran Maurizio Elizalde Etxeberriari buruz, Baztanek izan duen txistularirik haundienetakoa, edo bere aitaz Antonio,  baita ere, erratzuko Jose Telletxea…eta hauen “irakasle” edo leku batzutan agertzen den bezala Naparroko txistularien patriarka (aitalehena) izan zena, Manuel Dorremotz Aniz-Almandoztarra.  Mauel hainbat herriko txistularia omen zen, Iruñako ferietan (San Ferminak)  baita ere ainbatetan ibilia. XIX mende bukaeran eta XX. mende hasieran aita bezalako fama , bere seme Jos Angel Dorremotz almandozarra izan zuen. Aitaren herrietan segitu zuen soiñua patzen eta urrengo belanauldien buru etaerreferentzia bilakatu zen.

Jose Angel Dorremotzen errepertorioa ezaguna da, urtez aunitz Aurizko (Burguete) txistularia izan zen eta urte askoz Aurizko San Juan bestak animatu zituen. Agustin Irigaray idazle Auriztarra urte hoietan Joan Angel Dorremotz jo izandakoa eta herriko giroa “Danzas euskarianas que se interpretaban en Auritz/Burguete”  izenarekin idatzita utzi zuen (ttunttuneroen inguruan baden dokumentu garranzisuenetako bat da).

Captura de pantalla 2017-11-29 a la(s) 20.43.38

Auritz (Burgete) XX. mende hasieran

Eskuhorria… Garai batean Baztango Almandoz herritik mendiz mendiz abiatzen zen oinez Jose Angel Dorremotz txuntxuneroa Auritzeko San Joan festak alaitzera… hasten da. Almandoztik Elizondora jautsi eta hemen Alduidesko bidea hartzen zuen. Aurizko mutilen “priorea” (festako mayordomoa edo damusainausie) bere bila abiatzen (zaldi batzuekin) zen Ataloztik eta mendiko bidetik zegoen herrian itxarotzen zion (normaki Alduides nahiz eta noizbat Elizondo topo egin). Ekainaren 23an, eguzkia sartu baino lehen  herriko mutikoak Ipetea iturrian ttunttuneroari harrera emateko biltzen ziren. Hauek, urruntasunean almandoztarra ikusi bezain pronto, poza erakusten zioten,  potza ikaragarria azken finean festak alaitzen zuna zen.

Karrika-soñua jotzen sartzen zen herrian, kaletan haurrek dantzan eta algaran eta helduek pozik eta irrifarre agurtzen zioten, Jose Angel ospetsua eta maitatua zen. “Gizon apala eta begira onako zen menditarra” dio Irigaraiek eta ulertzekoa zen Auriztarrek adierazten zioten poztasun manifestaldi horiek, Mesias bat bezala zetorren eta!. Sarrera arrakastasua ondoren afaltzera eramaten zioten.

San Juan bezpera gau hortan, afaldu ondoren plazan eta suten inguruan mutildantza (Baztangoa) dantzaten zen. Lehenik karrikan zehar zeuden suteak saltatzen ziren biztartean Karrika-soñua jotzen zun. Mutildantza ondoren alkaeari bisita egiten zizaion eta honek ardo baso batekin “detallea” ordaintzen zion. Hune hoeintan alkatearen alabari dantza bat oparitzen zizaion ( ez da ageri Irigairen idatzian ze dantza zen). Dntzatu ondoren elizara joaten ziren eta elizako atean festetako erroskoa zintzilikatzen zen, baita ere tenore hau karrika soñuarekin alaitua.

San Juan egunan, goiz goizean, herriko mutikoak “eztai-soñuarekin” lagunduta herriko erronda egiten zuten. Hamarretam meza zen eta mutilek soñulariarekin iristen ziren. Meza akitue, “martxa real” antzeko batekin (bera asmatua) atratzen ziren eta lehen utzitako erroskoa mutilen artean banatzen zen.” Atsaldean Baztandar ttunttunero zaharraren bizkortasunrekin “martxa real” jotzen herriko buelta eta kalejira hasten zen eta mutillek etxez etxez sanjoaneko «piperropilak» esken aritzen ziren.

Captura de pantalla 2017-11-29 a la(s) 20.36.55

Andre dantza. Angel Irigarai bilduta

Hirugarren egunean, bazkaria baino lehen, herritik barna gero janjo zen aharia edo  zikiroa karrika soñuaren konpasarekin paseatzen zen. Aharia eder apaindua joaten zen eta komitiba hontan ere bi “zebitzari” bi bildotxakin joaten ziren. Ia plazan, lehenetik neskatxak bilduak ziren eta “ezkila-fraile” soñuarekin lagunduta joko-dantzetan ariko ziren, baita ere  Pañolo-dantza, Andre-dantzak, ariñ-ariñak, Txakur-dantza eta bertze bailable batzuk, Jose Angelek jotzen zituen.  Bazkaria ondoren plazan berriz dantzak eta ondoren berriz kalejira izaten zen eta pañolo-dantza (soka dantza) lagunduta etxez etxez tragu bila abiatzen ziren.

Azken egunea, urrengo bestetako “priorea” eta bi zerbitzariak aukeratzen zire, hauek urrengo bestak antolatzeko ardura hartuko zuten. Mutilak, afaltzerakoan,  posadan mahi luze baten inguruan biltzen ziren. Jose Angelek “priore eta zerbitzaren” martxa jotzen hasten zen, horduen urte hortako priorea mahai gainera eskuetan zapi zuri eta ardo baso bat zuela, igotzen zen. Soñuaren erritmora mugituta keinuak egiten zituen zapia eta ardoa norbaiteri utzitz. Elementu horie utziko zuenari urrengo urtean bestetako priorea izanen zen (urrengo urtian bere bila joan beharko zen ere), dantza eta soinu hau, zerbitzariak  aukeratzeko bertze bi alditan errepikatuko zen

XX. mendean, kaleko modak uko egin zion txistuari dantzarako tresna nagusi bezala, eta baita ere bestetan presentzia pixkanaka pixkanaka galduko du, baian Baztandarraren irudia eta oroimena hor segituko du. Bai Auritzen eta Esteribar bailaran ibilitako azken ttunttuneroa Aurizberriko Silverio Villanueva txistularia izan zen, 1867an sortutako artzai hau beti errane zuen bere maixua Jose Angel Dorremotz izan zela eta ikasitakoa dena Baztandarrari esker zela. Silveiro 1948an Aurizberriko Ederrena frontoiaren inagurazioan txistua azken aldiz jo zuen. 1970an Pello Urtasun herritarra jakin zuenean Aurizberriko Silveiro azken ttunttuneroa izan zela, txistua jozea ikasiko zula proposatu zen, 40 urte txistulari pile opndoren Silveiro eta Jose Angelen oroimena bizia dago bailara haietan.

image.jpeg

Oberena dantza taldea Baluarten emandako ikuskizun batean. Argazkia: Daniel Fernandez

Uda hontan (2017ko abuztuan) Oberena dantza taldeak Oroitzapen hutsaki kuskizuna estreinatu zun (Agoizko Kultur Etxean). Musika, dantza eta antzerkia uztartzen dituen obra honek oroitzapenak ditu oinarrian. Bi istorio paralelo kontatzen digu Jose Angel Dorremotz XIX. mendeko ttunttuneroarena eta Katali alzheimerrak jota dagoen auriztarrarena (benetakoa lehenbizikoa, fikziozkoa bigarrena).

 

Post hau egiteko erabili den materiala:

Dorremotz, José Ángel. aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus

Danzas euskarianas que se interpretaban en Auritz (Burguete). Angel IRIGARAY

 

Huaquiko kondea.

Jakiña da 1440an Kontuen Ganbarara  (camara de comptos) eramandako eta irabazitako auzia baten bitartez, argi eta garbi (idatzita) geldituko da Baztandarrek kaperatasun orokorraz gozatzen dutela, (1441an Bianako printzea egiaztatu eta zihurtatuko zuen).

Nobleziako titulua apalena izan arren arras garranzitsua izanda baztandarrentzat eta haunizendako inpostuak ez ordaintzea eta armarri bat izateaz aparte , koorteko ateak ireki zien, mundu berriara joateko aukera ere, negozioak sortzeko eta doike! bertze jauntxo tituloak lortzeko ere, erabili zuten kaperatasun orokor hori, adibidez; Juan Fermín de Aycinena Irigoyen zigatarra ( Aycinenako markesa),Juan Bautista Iturralde Gamio arizkundarra (Murillo el Cuendeko markesak)…edo jatorriz Iruritarra izandako José Manuel de Goyeneche y Barreda, Huaquiko lehendabiziko kondea izan zena.

José Manuel de Goyeneche y Barreda, Arequipan (garai hatean Peruko erregeorderria), 1776ko ekainaren 22an sortutako militar eta diplomatikoa zen. Bere aita 1.741eko urtarrilaren 26an Iruritako Indakoetxean jaiotako Juan Goienetxe Agerrebere zen. Famili haundikoa zen Juanek,  Iruritako Indakoetxeaz gain, Goienetxea, Grajitena, Iturregia eta Agerreberea, Anizko Arraioz, Maritorena eta Zigaurreko Iturraldea etxeetako oinordekoa genuen. 1768an, 27 urte zituela, Peruko erregeordetzako Callaoko portura iritsi zen. Amat erregeordearekin harremanetan jarri ostean, Arequipara igorri zuten, Milizia Diziplinatuen sarjentu nagusi karguarekin. Horrezaz gainera, meatze eta nekazaritza lurren ustiapenari esker eta doike! eskualdeko pattar saltzaile handiena zela eta  esklabu-tratuan aritu zelari ere… aberastasun handia, lortu zuen. 1772an Maria Josefa de Barreda y Benavidesekin, Arequipako lurjabe handienetako baten alabarekin, ezkondu zen eta bortz seme-alaba izan zituzten, bigarrena: José Manuel de Goyeneche y Barreda

Teniente_General_Jose_Manuel_de_Goyeneche

Teniente General José Manuel Goyeneche y Barreda. Huaquiko kondea. Margoa Federico de Madrazo.

Zortzi urte zituela Arequipako miliziaren 1º batallonan sartuko da eta  bederatzi hilabete egon ondoren, 1783ko abenduan (zortzi urtekin ere), Cumañako zalduneriako (caballería) 4. errejimentuan zegola, teniente izendatuko zioten, orain arte izendatutako teniente gaztena izanez. 1788an (13 urtekin) “cadete” ikasketak amaitzeko Sevillara bidaliko diote. 1795an eta 80.000 erreal ordaindu ondoren Granadero errejimentuko kapitaina izendatzen diote. 1802an, kristiano zaharra eta bere lehen lau deituren noblezia probatu ondoren (hidalgoa zela eta Baztanen familiaren sortetxea zegoela azalduz) Carlos IV erregea Santiagoko zalduna izendatu zion. 1803an ejerzitoak taktika berriak ikasteko Europan zehar bidaltzen diote, Prusiako ejerzitoarekin Berlin eta Postdamen egonen da, Vienan Austriako artxidukearen ejerzitua ezagutuko du eta Parisen eta Bruselasen Napoleon Bonaparteren ejerzitua zautu zuen, horrez gain Inglaterra, Erbereetan, Italian arituko da. 1805 bueltatuko da eta Koronel gradua lortuko du.

1808an Napoleon Spaina inbadituko du eta Espainako erregea Karlos III Bayonan adikatu ondoren lealtasuna Jose Bonaparte Iºari zin eginen dio, baina hilabete batzuk  Sevillako junta osatzean ( Franziarrei erresistentzia antolatzeko junta probinziala) bat eginen du. Franziarrek, ameriketara mezulari bat bidaliko dute, hango gobernatzaileak, erregeordeak errege berriarekin bat egiteko, Sevillako junta Juan Goienetxe bidaliko dute kargu politikoak konbentzitzeko franziar erregea ukatzeko. Bitxikeria bezala aipatu badela bertze bersio bat erten duena bera zela Hegoa Amerikak, Jose Bonaparte erregea berria onartzeko franziarrek bidali behar zuten mezularia (azken momentua Sevillako juntari pastu zion informazioa). Afera da Franziarra lehenago iritsi zela Buenos Airesera eta hango erregeordekin, Santiago de Liniers (jatorriz franziarra) bilduko da. Erregeordeak ez dio ezer zihurtatuko baina Goienetxeri  ez dio biltzeko aukera emanen. Honek , kartaz sahiatuko da erregorde guztie aipatzea, franzes bat zegola erregea berria konbezitu nahian eta ez itea kasu.

Momentu berberan, Karlota Borbon ( Spainako Calos IVren alaba eta Fernando VIIren arreba) Portugaleko erregiña zena, baina 1807tik Napoleon Portugal inbaditu zuenetik Brasilen zegoena, Goienetxeri aipatuko dio bera lurralde hoiek administratuko zuela…heme baita ere, bi bersio badira, bata Goienetxek erten duna ezetz lur horiek Fernando VIIrenak direla eta bertze bersio bat, ideia ongi ikusten duena eta hitz hori gobernatzaile eta erregeordean artean zabalduko zuena. Hego amerikako lealista batzuk juntak sortzen dute eta Sevillako juntari karta bidez aipatu eta salatuko dute Goinetxe Karlota eta Franziarrenzat lana egiten ari dela.  Goienetxe lealista bezala aurkezten da sevillatik diote leala dela eta horren ondorioz junta defendituz Buenos Airesen erregeordea aldatzea lortuko du (franziar jatorriagatik). Junta Supremako zuzendaritza emanen diote eta baita ere tropen generala izango da. Baina Goinetxe Peruko erregeorderriari abiatzen da, Perun bere famila dago, anaiak epaile kargua du, aita kapitaina, eta iritsi bezain laste Peruko erregeordea Brigadier izendatzen dio,

Hegoa Amerika eztanda ingo du, Karlota lurralde batzuk eskatzen ditu, Juntak ez dira ados patzen, Buenos Airesen erregeorde berria bota dute, leku batzuetako nobleak agian, hobe egonen zirela  ezta espaina ez Karlota ezta Franziarren eskuetan…matxinadak hasten dira…

1809ko Urrian Rio Platako erregeorderri ko iparraldean, Altos de Peru (gaur egun Bolivia) nobleak eta indiarrak (behartuak) matxinatu dira, lehenego Chuquisacan eta gero La Pazen. Buenos Airesko mandatariak ( orain junta) Peruko erregeordeari laguntza eskatzen dio (hurbilago dagoenez). Perutik bakea lortzeko Juan Goinetxe birigadier bidaltzen dute . Honek 5000 soldadukin agertuko da (gehienak indiarrak), La Pazko matxinatuak ezer egin izan zuten eta seguidan Goienetxren armada garaituko die.

“Bakea” ezarriko du,odolez sinatutako bakea, hainbat matxinatuak hilko du, baita ere Bolibiar indegenkin fuerte arituko da, ez ahazteko bertze baterako mehategian lanean segitzeko (Potosiko lurrak dira).

derrota-del-ejercito-patriota-en-huaqui-600x310

Huakiko bataila.

Matxinatdak segitzen dite eta 1810k maiatzan  Buenos Airesen “la Revolución de Mayo, aseen da (Onen ondorioz Arjentina independencia lortuko du). Gauzak itxusiak daudeala  Ekainan Alto Peruko lurraldea (Bolibia) Peruko erregeroderriara pasten da….Goienetxek lur horretako  nagusia izendatuko dute eta Alto Peruko ejerzitoa bere eskutan dago. ​ Bere taktika hegoaldera ez jaustea da. Matxinatuak Suipachako batalla ondoren Alto Peruko lurraldearen jaun ta jabeak dira, Goienetxe ez du erasotzen. Matxinadak sortu ziren urte bat ondoren eta batalla txiki batzuen ondoren 1811an  Goienetxek eta independentisten generala armistizio bat siñatzen dute. Independentistak Huaquin izeneko eremuan daude, armistizioa siñatu da, armistizioa borrokan diharduten herrien edo armaden artean itundutako borroka etena da eta independentistk lasai daude, ba bapatean Goienetxek ibaia pasatu eta titau batean independentisten armada sunsitu eta deseginen du. Independistak alde eginen dute eta bere atzetik Goienetxeko tropak herrian sartu zirena ez ziren salbatu, jauntxoak, andreak indiarrak zaharrak eta emakumeak hil zituzten. Bataila lealistenzat arraskastatsua izan zen. Aste gutti batzutan Alto Peru berriz Fernando VII.aren lurrak ziren, Cochibamba, Potosi….hango jendea Goienetxeren gogorkeriak jasan zituen, hau da, sarraskeria. Peruko lealistak berriz Goienetxerandako tituloa bat eskatu zuten.

1815an Fernando VII.erregea Batailla horregatik Huaquiko kondea izendatzu zuen, gero grande de España, gentil hombre eta bla bala ba….han Bolivian, oñik bere izena ez dute entzun nahi, deabluarekin lotzen diote.

P.D Gregorio Funes garai hoietako idazlea eta kazetaria, bere ” Ensayo histórico de la revolución de América” Goienetxeri buruz erten du : «Madrilen Bonapartista zen, Sevillan federalista, Buenos Aires realista eta el Perún… tirano hutsa».

Posta egiteko erabili den materiala.

wikipwdiako José Manuel de Goyeneche wikia.
wikipwdiako Batalla de Huaqui o Guaqui wikia.

Juan de la Rosa. Memorias del último soldado de la Independencia. Nataniel Aguirre

LHistoria web guneko invasion-francesa a España. Invasión napoleónica a España 1808 artikuloa.

Irailaren 16an eta 17an, urte luze bateko lanaren ondotik, Karmen Etxalarkoa pastoralaren emanaldi arrakastatsuak eskaini zituzten eta bi egun hoietan, mila ikusle bildu ziren, Azaroaren bortzan Elizondon berriz ikusteko aukera izanen da (Etxalar eta Baztan amankomuneko proiektua izan bai da).

kartela-1-738x521

Elizondoko ekitaldiaren kartela

Pastorala Posper Merimée-ren  Carmen nobelan du inspirazioa edo jatorria, nahiz eta historioa ha fama mundiala eta ezagutzea Georges Bizeten lau aktoko “Carmen” opera da, eta erran behar bi lanen artean aldaketa batzuk badirela.  Prosper Merimée ‘Carmen’ nobela 1845ean idatzi zuen, eta zioenez Montijoko kondesa zen Maria Manuela Kirkpatrick andreak kontatutako istorio batean dago oinarritua. Hamabortz urte lehenago peninsulara egindako bidaia batean, kondesak kontatu omen zion idazle frantsesari nobelan azaltzen den gertaera, alegia, bere amorantea hil zuen gaizkile jeloskorraren istorioa. Gertakizunak espainako hegoaldean gertatzen dira, Sevilla, Cordoban, Cadizen,  hijitu eta soldadu espainol, batean artean, flamenkoaren kulturan, torero eta bandoleroen artean,,,,guzti hau espainar mitoa bilakatu dio,,,esapainar mitu bat bi franzezen esker ezaguna eta espainiar mitu baten protagonistak euskaldunak direnak hain iustu eskualdekoak. Erran behar da biak euskaldunak izatea garrantzia du istorioan hori bai da ardatza, ingurukoak direla.

Prosper_Mérimée

Prosper Mérimée frantsesezko idazlea, hizkuntzalaria eta arkeologoa izan zen.

Maitasuna eta heriotza tarteko, tragedia baten kontakizun hontan argi dago, (hortaz pastoralaren izena, “Karmen Etxalarkoa”), emakume protagonista, emaku ederra, bohemioa, ijitoa eta askatasunaren , erotismoaren eta patuaren irudia dena,  Etxalarkoa dela. Carmenek, istorioaren bertze protagonista ezagutzean, Don Jose Sarjentua, (nobela eta operan mandu ezberdiña du), bera Etxalarkoa dela eta ijito batzuk lapurtu ziotela txikia zenean eta Trianara ekarri ziotela erranen dio.

Afera da, tabakaleran zigarroak egiten ari diren emakume artean iskanbilla bat izan dela, eta dena dirudi, Carmen izeneko ijitua, zarata eta istilu horren sortzailea izan dela. Zuñiga kapitanaren (hau ere euskalduna) batallona iritsi da pakea ezartzeko eta Carmen preso hartzen dute, Kapitaina Jose izeneko kaboari (operan) prisondegiara eramatea agintzen dio…eta… tenore hontan, bakardadean, prisondegiaren bidean, Carmenek konturatzen da Jose, bere azentuarekin euskalduna dela eta bere edertasunaz baliatuz erten dio bera Etxalarkoa dela. Soldadua, Jose Lizarrabengoa Elizondoko Baztan Bailarako dela aitortuko dio eta euskoaldeko bat aurrean duela, hunkituta ihes egitea utziko dio. Erabaki honek hilabete bat prisioan egotea kostatuko zaio, eta hau ez da izanen Carmen ezagutzea sortuko zaion arazo bakarra, Josek Karmengandik zoratzen da eta jelosiek eragindako hainbat borroken protagonista izanen da, desertatuko du , bidelapur bihurtuko da eta hiltzaile bat izaten bukatuko da.  José-ek maite izandako Karmen hilko du.

Karmen Etxalarkoa…eta Jose Elizondokoa

Bai nobelan eta bai operan aunitzetan Josek,  harrotasun haundiarekin aipatzen du baztandarra, naparra eta euskalduna dela. Hasteko, José Lizarrabengoa-k nobelako idazle-arkeologoari ( Merimme bera) –Ni, jauna, Baztán-eko Haranean, Elizondo-n jaio naiz. José Lizarrabengoa jaun deitzen naiz. Zuk nire lurra ezagutzen duzun  bezain bezala, jakinen duzu nire deituragatik odoleko euskalduna eta kristau zaharra naizela. Nire izen aurretika on-a  jartzen badut ez da probatutako kaparetasuna harrokeriagatik , baizik eskubide zintzoagatik, Elizondo-ko nire etxean” “nire leinuko pergaminoa” ikuska zenezakete.

c8c2f3bbb7da98b02b3ba6633cc557c1--opera-singer-heart-beat

Franco Corelli On Jose operan

Baita ere kontaketako une batean, José-ek emakume andaluziar edertasunaz, bere beldurra adierazten dio arkeologoari eta erranen dio: “gona urdinik janzten ez duten eta txirikordarik (euskal emakumeen soineko eta itxura) eramaten ez duten emakume eder haiek fidagarria ez direla”.  José-ek ere Carmen-ekin konparatzen du Euskal Herria-ren klima eta “gure lurraldeko klima bezala da, ekaitza beti hurbil, mendien ondoan, eguzkiak distira egin arren,” Euskal Herria-ri buruz argizen dio nobelako narratzaileari bere lurraldea foru bereziz gozatzen dueela eta Gipuzkoa-k Araba, Bizkaia, eta Nafarroa (parte bat dio) biltzen dituen herria da eta lurralde hortan  hitz egiten den hizkuntza euskara da.
Bertzalde, frantsats idatzia egon arren (opera ere) kontalaria ohartzen da Carmen-en eta José-en arteko elkarrizketak euskaraz egiten direla eta nobelan euskarazko hitz batzuk agertzen diree “maquilas”, “zorzicos”, Jose abesten duen kantaren soinua, “laguna”, “ene bihotsarena”, “bai”, “jauna”, “agur”. Operan Joseren famila aipatzen da eta baita ere Elizondon duen Mikaela izeneko emaztegaia. Bitxikeri bezala, bai euskaraz solastu zen “Carmen-a” (bederen esaldi bat), 1959 ko Carmen la de Ronda pelikulako Sara Montieleren Carmen izan zen.

Egiazko personaiak dira? Prosper Merimée aipatzen du, nobela idatzi zuenean, istorioa hamabortz urte lehenago Montijoko kondesa kontatuz ziola, istoria ijituen mundua azaltzen zuen, Bertzealdetik diote , Etxalarko herriko bizilagun batzuk Karmenen jaiotze baserria (Gaur egun desagertua), Larrapil-Sarriku auzoko Arribeltzeko malda izeneko parajearen inguruan omen zegoen. Inguruan bere txaketa topatu omen zen desagertu zenean. Garai batean leku hori Baztanetik zetozenen pasa bidea omen zen eta kondairak dionaren arabera bertatik pasatzen ziren ijito batzuk hartu eta eraman omen zuten…eta Joseren etxea bere noblezia arrmarriarekin? auskalo! afera da 90, hamarkadan japonetik, bikote bat “Carmen” obraren inguruan jakintsuak zirela,  Elizondo eta Lesakan ( bertsio bazutan on Jose Lesakakoa dela diote ) ibili ziren artxibo, dokumento eta jaiotza agiri artean eta ez zuten ja aurkitu…..hontarako ongi egonen zen jakitea Prosper de Merimeé hau baino lenago bertze ipuin motza idatzi zula, Colomba!, pasioa, mendekua eta honta ere emakume bat protagonista, Colomba della Robbia- korsika, bere aitaren hilketa mendekatzea kosta ahala kosta bilatzen duen jenio biziko emakumea, kokatutako heriotzako istorioa. Carmen-ek asko du Colomba-tik, korsika emakumea aurre egiten die Frantzia administrazio zentralistari…Colomba nobela, giro korsikarra du eta herri gutxiengo (korsikarra), nazio-kontzientzia kementsua, Franziarekin aurka agertzen da, eta hori ere Carmen du, José Jaunak oso argi du: Espainiako armadaren soldadua dela , baina ez da Espainiarra argi uzten du ezberdintasuna. Euskaluna da, Carmen berriz askatasuna eta, hain zuzen, bere betebeharrari falta izatea eta Carmen preso eramaten duenean askatzea!, tragedia guztia piztuko du…egie da garai romantikoa dela eta idazlea, arkeologoa eta  bidaiaria zela eta aunitz maite zitun herri ezberdineko kulturak.

Pd…zinean ere izan da bertze “Jose de Elizondo”, kasu hontan Imanol Uriberen “Dias contados” pelikulan. “Antonio” izeneko etakide bat Madrilen dago, han izango den urrengo atentatua prestatzen ari da, bakarrik dago taldekidea itxariotzen, denbora hortan Charoz (C-rekin hasten de emakume izena) bere drogadikta ta prostituta den barrideaz manteminduko da, pasio, askatasuna emanen dio….hemendik aintzin tragedia piztuko da…iparra galduko du “Antonio” eta polizia bere bila joatean jakinen dugu bere izena Joseba dela eta Elizondokoa, poliziek “Jose de Elizondo” goitizenarekin zautzen diote…Carmenen bersio modernoa.

Post hau egiteko erabili den materiala:

karmenetxalarkoapastorala.eus portala

Palinuro bogaren Carmen, mito de España  artikuloa

hiru.eus-ko El Romanticismo Inglés Y Francés atala

Wikipediako Carmen (novela) eta Carmen (opera) wikiak

 

 

 

Udako oporretik buelta, ekainan pil pil zegoen (baztango bitxikeri historiko eta isterikoen munduan) gai batekin gatoz.

Udaberriaren amaiera zulo hontatik Carlos Hernández Bento historiatzaile eta idazle kanariarra zebilen eta bere lehenengo liburua Baztan-ekin erlazionatuta zegonez “Los Echeverría en La Gomera: Retrato genealógico y heráldico” ,Iruritan hitzaldi bat ahoskatu zun. Hitzaldian  ezaguturatu zigun Gomerako Etxeberritarrak, Zigatik atratako famila eta La Gomeran, garrantziko kargu publikoa aunitz hartu zituen famili baztandarraren historioa (bertze baterako utziko dugu zigako Etxeberritarrak) baita ere aipatu zuten (edo zuen) “pistan” jarri diotela bertze famili baztandar baten zerikusia Kanariar irlekin, kasu honta Tenerifeko Puerto de la Cruz eta Erratzu lotzen zituen eta familiaren izena Iriarte zen.

M3352Q-1007

Puerto de la Cruz en Tenerife. Casa Iriarte. http://viagallica.com/canaries/lang_es/ville_puerto_cruz.htm

Hilabete batzuk lenago Nafarrroako bi egunkarietako batean, Elizondoko kazetari “fin” batek (historiatzaileari pistan jarri ziona) Tenerifeko Iriarte etxearen notizia ekartzen zigun. Iriarte etxea Puerto de la Cruzeko etxe historiko bat da, Kanariar estiloan XVIII. mendean ereikitako etxea ain zuzen. Eraikina arkitektura tradizional kanariarreko adierazgarri zenez 2009an Interes Kulturaleko onura (BIC) bezala deklaratua izan zen. Baiana, berria kontatzen zuna, guzti horrez gain, gaur egun  etxea azkenetan zegola, ustua eta abandonatua, hau da …hondamentetan.

Kazetaria aipatzen zigun etxe hori Erratzuko Juan de Iriarte eta Echevarría (1667-1722) eraiki zuela, eta etxe hartan bederatzi seme-alaba izango lituzkeela eta haietako batek, Bernardok, hemezortzi biloba emango lituzke, haien artean alegialaria (fabulista) eta olerkaria izan zen Tomas de Iriarte ezaguna (Espaniar literaturan preziatua da).

Egie da Juan de Iriarte eta  Echeverría Puerto de Orotavako (gaur egun Puerto de la Cruz)  San Felipe gaztelura miliciano alférez gise iristen dela eta lehenego Iriartetar  kanariasen izando dela. Iriarte  honek  Teresa de Cisneros-ekin ezkontzen da, Alfereza 35 urte ditu, bere emaztegaia 16. Bikotea bederatzi seme alabak izanen dute.

Seme alba gehienak arte, kultura eta gehienbat literaturarekin zerikusi haundia izanen dute baina seme nagusia, Juan eta Bernardo ( berak eta bere semea ere) nabarmenduko dire.

Juan Iriarte Cisnerosek, 11 urtekin Parisera ikasketak egitera bidaltzen diote, han urteak pasa Voltaire-ren ikaslea biurtu zen. Ikasketak Londresen akituko zun eta bueltatzerakoan Ingles franzes latin eta grekoa zekien. 1724an Madrilera joanen da  eta gortean, escribano eta bibliotekario gise ezartzen da eta preziatutako Ilustrazio garaiko olerkari espainola izanen da.

tomas_de_iriarte

Tomas Iriartehttp://www.cervantesvirtual.com/portales/tomas_de_iriarte/

Hirugarren semea Bernardo Iriarte Cisneros diplomatikoa izanen da eta Bárbara de las Nieves-Ravelo-rekin ezkonduko da, hauek 18 seme-alaba izanen dute eta hoen artean Tomas Iriarte fabulista, dramaturgoa ta olerkari ospetsua. Hamahiru urte zituela joan zen Madrila, eta han heziketa klasikoa jaso zuen bere osaba Juan eskutik. Itzulpen-lanetan aritu zen hasieran Espainiako Estatu Idazkaritzarako. Iriarteren literatura-arrakasta hiru lani zor zaio: Horazioren Ars Poeticaren itzulpena (1777); Fábulas literarias (1782, Literatura alegiak), olerki satiriko eta moralzaleen bilduma; eta Los literatos en Cuaresma (1779, Literatura jendea Garizuman) satira-lana. Garai hartan ohi zenez, eztabaida ugari izan zituen idazle askorekin. Baita ere hiru komedia moral idatzi zituen hitz neurtuetan: El señorito mimado (1790); La señorita malcriada (1788) eta El don de gentes (1790), eta antzezlanak ere.

Iriartetarrak, aiiii histori polita eta baliagarria blog hontarako, gauz txiki bat batengatik ez bazen….Juan Iriarte Etxeberria (Kanariesetara iritsi zen alferez hori) ez zen Baztandarra ez, ez zen Erratzutarra, historioa entzun nuenean eta murgildu nintzenean argi zegon Juanen jatorria… Juan Iriarte Etxeberria Oñatin jaio zen ( zuhaitz genealogikoa), bere aita Pedro iriarte Lope de Aguirre bezala, aiietxia ere (aitona kasu hontan) ere oñatiarra zen.

Hitz hauek idazterakoan, uda ondoren artikulo (pendiente neukan)  hau lantzeeko (2017ko-10-4) badakit Iriartea etxean zati batean artesanía eta opari denda bat badela eta bertzean goitiko pisua Puertoko Muso Navala da.

Portzieto bai bada garai haietakoa ere  Juan Iriate Etxeberria  bat banztandarra zela (1775 ezkondua),  baina ezta ere Erratzutarra bazik Gartzaindarra eta Karakasen zendu zena.

Post honetan erabilitako materiala

Acción por Casa Iriarte en las Islas Canarias. Lander Santa Maria. diariodenoticias.com

Tomas Iriarte wikia. wikipedia.org

Geneologias de Colombia

JUAN DE IRIARTE Y CISNERO 1702-1771.  berrnardocabo.blogspot.com.

 

 

Kisua eta kisulabeak

1705 eta 1709 urte bitarte horretan, Nafarroaako Mendialdean goestia pairatu zen garaia izan zen. Urte hoietan,  leheneik Lekunberri inguruan eta gero Leitzaldean, landa lurrak berotzeko intenzioarekin, erretako karea hautsa botako da ( ondoren aberen simaurra, ongarri gise). Honek egien du, proporzionalki lur hoien uzta haundiago izatea eta urte hoietan Nafarroako bertze lur zabal eta beroko lekuekin (Erribera) konparatuz uzta haundiago izanen da. Kisuaren bidez arto gehiago izanen da,  eta hasiko  zen artoaren erreboluzioa eta berarekin gosetiaren amaiera . Arto amerikarra, Gipuzkoatik XVI. menean sartu baitzen arren,  lurretako zuritutakoaren teknika berri honen aurkikundera arte itxaron behar izan zen, artoa herrien bizitza soziala eta ekonomikoa aldatzeko.

Baztanen artoaren laborantzarekiko kareharri egosiaren erabilera, posiblea izango da XVIII mendean ere.  1691ko ordenantzetan ez da apeanas ja atratzen artoaz eta kisulabeaz, Baina urte batzuk ondoren bai Badakigu 1709an Lizarran uzta txarra izan ondoren Urdazubiko monasteriori 3.000 arto arroba erosi zietela. Baitere Elbeteko elizako 1776an “taizmako liburuan” artoaren alea agertzen dela hamarrenak ordaintzeko (diezmoa). Mende bat ondoren Madozen deamortizazioren bidez 1863 (bailarako herri-ondasunak desamortizatzea, kentzea) idatzia dago baztandarrak herri-ondasunen pribatizazioaren kontra egin zutela, eta arrazoi bakarra bezala argudiatuz; karea egosteko basoen beharra zela, ezinbestekoa zela “ongarri” hori gabe lur hotz  hauetan etekina atera,  gutxi edo batere izango zela kisurik gabe.

14991404_1615335711825496_1107569130090579373_o

Bergarako Kisulabea, Argazkia Pello San Millan

Lurrak berotzeko kisua behar eta kisua (karea hautsa) sortzeko kisulabeak behar. Hauek gure bailaran  XVIII. mendean zehar auserki eraikitzen hasi dire. Vidal Perez fraide kaputxinoa bere “Kisulabeak Hornos de cal” idazlanean, soilik Lekautzen  (1985an inguruan) 13 kisulabe badirela aipatzen digu eta Baztanen zehar 100 inguru zenbatuak ditula, baina gaur egun Juan Antonio Meokiri esker ziur badakigu 200 badirela (zenbatuak) eta 400 ra iristen ahal diren susmoak ditu.

Kisulabeak bi motakoak dira, etxe batenak ( etxalde haundia) eta herritarra normalki eta gehienbat baserri-auzoetan aurkitzen dira. Etxeko propioak kisua beraientzat egiteaz gain, bere lurreko maizterrendako egiten zen baita ere  bertze baserri edo etxe bati labealdi edo labekadaitea uzten zizaion (alokatu).

Eraikin aldetik bi kisulabe mota baziren, zaharrenak sugarra haundikoa ( harri kaliza erretzen da labearen barruan egun batzuz) eta sugarra motzakoak (berriagoak), harri kaliza kapaka erretzen da, goititik sartzen edo betetzen doazte, lehenengoak erretzen den biztartean (hautatik guttiago badire).

Zaharrenetakoak egiteko malda edo ezponda bat aprobetxatzen zen, malda horretan labea iten zen, Baztanen errexa zen labe iteko material apropoxa bazelako, harri gorria sua eta berotasuna oso ongi jasatzen duen materiala bai da. Labea zirkunferentzia irudia zuen, batzutan malda mugikorra baldin bazen albotan manposteriako paretak egiten ziren (Bergarako kisulabea). Auspoa, ahoa, lehorra eta meta kisulabearen zatiak ziren ( behitu irudia). Datuak eta neurriak ikusita Oharrizko labea (jauregikoa)  ……haundiena zen eta baita ere kisu gehina egiten zuna .

Captura de pantalla 2017-06-14 a la(s) 18.34.19

Marrazkia, Vidal Perez de Villarreal “Kisulabeak Hornos de cal” idazlanatik atraia dago.

 

Nahiz eta baztan are harri gorria izan nagusi, kare harri zuria auserki bada (haizetan) eta harria arrobietatik  ekartzen zen, harria erretzeko ere ez problemik dena erretzen zen (iratzea ezik). Nekazariek neguan moztutako , zartzak, adarrak…bildu ta gordetzen zuten (zama) eta zama  hauek (zamadarrak) labekaldiak hasten zirenean eramaten ziren. Norbaitek aipatu zun lehenego bi erretze egunetan hauetako 100 zama erretzen ziren. Sua kitzikatzeko “kuxine” izeneko sarde txikiak zuten,  “auspoa” garbi matentzeko  suko-agoa (isatsa luze bat)  eta “legorra” txukuna izateko “adaroa” erabiltzen zuten (media luna antzekoa).

Kare-labealdiak egiteko urtearen garai onena udaberria zen, ( apirila eta ekaina barne) ohikoak diren udaberriko euriak  zuritutako lur beroak segidan itzaliko zituen eta hori ona zen.

Etxe batek Labelkadi bat egiterakoan  labe maixu bat eta langileak kontratzen zituen eta labea piztu baino lehen bedeikatze rito bat bazen, lau otoiz egiten ziren, lehenengoa langilengatik, bigarna labeari ja ez gertatzeko, hirugarrena erregaiak eta harria bedeikatzen zen eta laugarrena suari,,,,,suaren indarrari.

Bedeincatu bezain pronto pisten zen labealdiko nagusia pizten zuen adartxo bat eta hauek ahoan sartén zuen, lehenego bi egunetan zama eta adarrak erretzen ziren, berotasun ez haundiarekin gero bai indar guztiarekin erretzen zen labe barruan 1.000 g censiusetara iristen zen. Labea piztuta langileak bi taldetan banatzen ziren, hau da 12 horduko bi txandak baziren, ezin zen labea bakarrik utzi. Lehenego taldea ia gosalduta agertzen zen, gozaría labekaldiaren nagusian egiten zuteneta gauartio egon dire, bigardeen faldea etorri ratio hauek ere nausearen etxeatik afalduta etortzen ziren ( goizekoak nausearen etxean ere falten muten). Taldeak zortzi zazpi persona osatzen zuten (labearen araberaz). Harriaren egosia bortz sei egun irauntzen zuen metako arriak gorri gorri bihurtzen ziren artio, gauan ikuskizun poaregabea zela zion Marian Izeta. Marianok Baztanen egin den azken harri egosia lekukoa izan zen.

Metako harriak jausten zirenean, labea elikatzea uzten zen, eta horrekin eta ahotik legarra botatzen zutela labea izaltzen zen. Langile gaztenak izane dira ahotik sartuko zirenak eta buruzagiek kisuak beteko zutenak.

Langileak gehienetan gazteak ez zuten apenas ja kobratzen kontaratu bakarra mantenua zen. Ardoa eta ira ez zen inoiz falta zeta ere otorsuak, gosaria, hamaiketakoak, bazkaria, , merendua eta afaria, baita ere gaua pasteko  gasna ta oiga ezin falta,  den dena labekaldiaren etxekoandrearen kargu.

Lana labearen hustuketarekin eta kisua landetara eraman ondoren akituta ematen zen, eta akitu ondoren, labekaldiaren nagusiaren etxean biltzen ziren (ez soilik langileak, baita erem harriak ekarri zutenak, manduzainak, zama eraman zutenak) eta etxean zegoen oberena atratzen zen. Erran dugun bezala, Baztanen 1965an Oharrizko kisulabean,  Oharrizko Etxegaraia etxekoak azken labekoaldia egin zutela   suposatzen da eta Mariano Izetak han zegon eta azken egunean jan zutena dokumentatuta utzi digu.

Hasteko salda, txitxirikoak (garbantzuak) buru-arraiak (bildots buruak arrozakin), xuritabelxa, segitzeko; bildotxa, oilaskoa, ardoa eta postrerako gaztanbera. Bazkalondoan txistuaren soinuarekin bertsotan hasi ziren eta ondoren denek kantari, horrela goizeko biak edo hiruak arte, gosea berriz nabaritzen zela, sorgin afarie iten zen; barazuri zopa, bildotxa edo oiloa, kafea eta ardoa, patxarana…eguzkia atra artio,,,bakoitzak bere etxera bueltatzeko seinalea bai zen. Irrintziarekin eta ohikoa zen kanta batekin joan ziren Etxegaraiatik;

 Goazen etxera goazen etxera

erretiratu ordu da,

 gizon deboxak argi astera

erretiratzen baitira.

Mariano ez du aipatzen baina bai Villar Perez fraidea, lan-festa bukaera honekin lotura daukala Zurrume dantza (mutildantza), Aita Donostiak Antonio eta Maurizio Elizalderekin bildu eta idatzi zuen, eta Elizaldetarrak errana Kisulabeko lana akitzerakoan dantzatzen zen dantza da,,,hasieran mutildantza arrunt bat betzala dantzatuko zen eta bigarren fasea bi lerrotan zumurrekin dantzatuko da.

Kisua, aroa bezala oixkanaka pixkanak desagertu joan zaigu, Baztanen egiten zenkisua osoa lur landak zuritzeko ziren, etxeko paretak zuritzeko kanpotik ekartzen zen. Gaue egun badakigu kisua ez zela oingarriua baizik hemengo lur buztintsuak eta hezeak, gogortzen dituela, baita ere dakigu lur zelaiak erretzen zitula, baina hemengo  lurreko ph aldatu zitun, oberako.

1917an Iruritan Tifoiden sukarraren izurrite eman zen, garaiko mediku batek kisuari kulpa bota zion.

Post hau egiteko erabili den materiala

Kisulabeak Hornos de cal VIDAL PEREZ DE VILLARREAL. 1989

 

Captura de pantalla 2017-05-31 a la(s) 16.45.14

Bada xx. mendeko II. hamarkadako Arizkungo argazki zahar bat, Zapatonea eta gaur egun Herriko etxea dagoen tartean dorretxe bat ikusten dena, Dorretxea erdi aroko dorre babestzaile tipikoa da eta 30.hamarkada bota zen arito Beorlegitarren dorretxea edo Beorlegiko baroiaren dorretxea bezala zauzen zen.

Egia erteko dorretxe zarharra Arizkun dorretxea, jauregia edo bederen errenta berriko leinu etxea zen, dokumentatuta bai dago 1522an (konkista ondoren) Nafarroako auzitegi erreala   aitzatesiko (onartuko) dula Joanes de Arizcun, Arizkungo jauregiko jaun ta jabe bezala. Hemendik ainzin (agian lehenago ere) bai familia (eta gero herria), armarrie gise gurutz gorri baten lau aldetan lau hegazti beltz (batzuk beleak direla diote, bertze batzuk usoak) osatutako irudia erabiliko dute.

Baina nola, Arizkungo “palazioa”, iparraldeko Beorlegi herrian jatorria duen baroien eskuetan akituko da?…Ba errexa, famili jauntxon artero ezkontzen bidez.

Beorlegiko baronia Nafarroako errege zen Karlos III.a 1391ko abuztuaren 6aan sortutako   noblezia tituloa da. Toki aunitzetan diote Karlos .III Martin Beaumont-i Beorlegiko lehenengo baroia izendatu ziola eta hala izan zen, baina egia erteko, afera ez da horrela baizik zerbait komplexuagoa. Karlos II.ren anaia Evreuxko Luis infantea  Beaumond konde tituloa ere izanen du, honek ezkontza kampotik hiru sasikume izango zitun, hiru hauen Beaumontabizena artuko dute. Hauetako anai nagusia, Karlos Beamont Nafarroko alfera izanen da, honen semeak, bat Luis Beamont izanenda (Leringo lehenego kondea izango dena) eta bertzea Juan Elizgizona eta Jerusaleneko priorea. Prioreak Martin izeneko seme bat izanen du eta honek ja gabe gelditzeko Karlos III.a  bere chambelaneri (Bearneko Juan)  berriki sortutako Beorlegiko baroi tituloa, erosiko dio (Nafarroako lehenego noblezia tituloa izanenz).

Urteak pasa, Beaumont izeneko lau baroi segitu zioten Marini, azkena, IV. Beorlegiko baroia, emakumea izanez, hain justu Martina Beaumont. Martina Beaumont 1546 urtean Gerendiainen sortutako emakumea zen eta Pedro Arizcun arizkundarra eta Arizkun jauregiko nausiarekin ezkondu zen.  Hauen semea Martín de Arizcún y Beaumont 1602-Beorlegiko V. baroia izanenen da eta Baztandar jatorria izanen due lehen baroia, ere. Juan de Arizcún VI. baroia izanen da eta honen semea  Juan Ventura VII, (aparte erran Beaumon adarratik Sada eta Gerendiaineko palazioko jabeak zirela, baita ere Arberoako bizkondeak).

Juan Venturaren semea, Joakin Franzisko Arizkun eta Beaumont izan zen, bere tituloen arabera Arberoako bizkondea,  Beorleguiko baroia, eta Gerendiáin, Sada  eta Arizkungo jauna zen…edo bederen hori erabiltzen zuen, eta titulo hori erabiltzeagatik ain justu arizkundarrekin eta Baztango bailararekin auzietan ibiliko da. 1677 Baztango bailara Beorlegiko baroiari epaietaera bidaliko dio eta auzia irabatziko du. Sententzia garbia izanen da, Beorlegiko baroia ez da Arizkungo jauna eta ez denez ezin du titulo hir erabili baizik Arizkun jauregiko jauna. Erran behar auzi hau hasi zela Baroia eta Ursuako jauna bere urbileko erretore bat jarri nahi zian zutela Arizkungo herrian eta herriak bertze elizgizon bat aukeratua zuten (Aurtiz vs Garay). Herritarrek zioten  Baroia again Gerendiainen edo Sadan botere hori izanen zuela baina Baztanen  ezin zuela iñor izendatu, nahita baroia izan han bertze herritar bat zen herritar aske ta noblen artean (kaperatasuna).

Jauzak ez zizaion ongi atra Beorlegiko baroiari, zeren honekin baronia desagertuko zen (nahiz eta ondorengoak segitu zuten erabiliz), Arizkun jauregia Baroien bide berdina segitu zun, Erdi aroko eraikin zaharra eta iluna ez zuen zentzu XVII eta XVIII. mendeko arkitekturan, eta nekazal etxea hasieran eta gero ustua eta abandonatua akitu zuen eta Beorlegiko baroiak bezala egun batea bota eta desagertu zen.

3f1c68c876038a0_large (1)

Manuel Gónzalez de Castejón y Entrala. Beorlegiko XVII baroia eta Albaniako erregaia

P.D. 1915an Espainako Alfonso XIII berreizten du Beorlegiko baroi tituloaeta  Francisco Javier González de Castejón y Elío, XVI. baroia izanen da, XVII. Manuel Gónzalez de Castejón y Entrala, Bizkaiko Gueñesko Salzedo dorrean sortua. Honek gizon bitxia izanen da eta bere arbasoa  Iñigo Arista zela aldarrikatuko zuen  eta horo kontuan hartuz Nafarroako erregai gise agertuko da, baina ezta hori soilik Beorlegiko baroi bezala eta Luis Beamonetik datorrenez Albaniako koroa ere aldarrikatu zun…eta..Andorrakoa (Urgulleko kondetik ere etortzen bai zen). Gizajoa 1936an Bilbon, anarkistek harrapatua izan ondoren, fusilatuta hilko da

Post hau iteko erabili den Materiala

Wikipediako Baronia de Beorlegui wikia.

Mikel Zuzaren Cronicas irreales blogaren “El ultimo rey de Navarra fue fusilado” posta.

Gran Enciclopedia de Navarra