Feeds:
Postak
Iruzkinak

Itzatarrak, Maya herri bat da, ain justu gaztelaniar koloniazaileak mesoamerikan menderatu eta oinperatu zuten azken herri Maya. Itzatarrak, gaztelaniarrek Amerika ertañara iritsi zirenean, Peten (gaur egun Guatemala) bizi ziren, Itza lakuaren inguruan (itz-a dirudi ur sorginduak edo aztiaren ura, erren nahi duela). 1525an ia Hernan Cortesi aurre egin zioten, 1618an faile franziskotarrak evangelizatzen saiatu ziren, baina hauek ere Cortes bezala alde egin behar izan zuten. Maya hauek ia 100 gexago libre eta burujabe segitzen  zuten…1697 artio, baztandar kolonizaile amorratu batekin topatu ziren artio, eta guda batzuk ondoren, garaile atera zena.

Baztandarra Yukatameko gobernatzailea zen. Yukatan ez zegon ongi komunikatua birreinatoko beretze kapitania ta eskualdekin , eta itzalen lurretik “erreinuko bidea” (camino real) pastu behar zela bururatu zizaion. Honek “adelantado de Peten” tituloaz gain, bere aitetxi-osaba bezala “konkistatzaile” titulua ere eman zioten.  Konkistatzaile berrie hau, Martin Ursua eta Arizmendi arizkundarra zen.

Martin, Arizkungo Ursuako dorrean 1653ko hilbeltzan jaio zen, bere gurasoak Juan Ursua eta Arizmendi eta Maria Aguirre ziren, bere aitetxi-osaba, berriz Pedro Ursua ezaguna zen.

Ursutarrak kolonietan ongi finkatuta zeuden eta Martinek, etorkizuna han paratuta zeukan. 1680 Ameriketara joaten da, eta  Juana Bolliorekin  Nuevo Mexikon ezkonduko da .  Juana Yukataneko Kapitanía generalaren administratzailearen alaba zen (Santiago Bollio) eta 1692an aurkitzen dugu baztandarrari, Campecheko (Yukatam) destakamenduko sargento mayor gise.

340px_diego_velazquez_cuellar

Martin Ursua Arizmendi 

Imperioaren zerbitzuan urte batzuk egon ondoren, 1965 Carlos II proposatzen dio Yukataneko Kapitaniarako (gobernatzailea). Kargo hau maten diote, bearak aiptu eta prometitu bai zun gobernadorea izanda ,inguruko indiar “inzibilizatuak”, menperatuko zula, hasieran ebangelizatuz ta hala ez bazen indarrez murriztuz, bakea ekarriko zula eta Yukatam Guatemalako kapitaniarekin “camino realaren” bidez lotuko zula, komerziorako bide seguru bat erekiz.

1695ko martxoan Ursuak bidea egiten hasiko da, Campecheko hegoaldetik Petenera. Aurretik, Alonso Garcia kapitaina  bidaltzen du lurraldea exploratzeko. Talde hau atzera in behar du quejache gerlari talde batekin topatzen bai dira. Hau ez zen izan eraso bakarra eta ia kasi bi urte ondoren, erasoak eta porrotak jasatzen, bidea eginez eta ondoan gotorlekuak edo postuak altxazen, bidea 1696ko Itza lakuaren iparraldera iristen da, lakuaren bertze aldean irla batean Itzea erreinuko hiriburua dago, Nojpetén (baita ere deitua Tayasal edo Tah Itzá)

Itzeako erreinua erdibanatua dago, 1695tik hegoaldetik  Guatemako kapitaniatik ere, Itzaleie eraso diete. Ursuako Martin 1697ko otsailaren 26 soldadu talde haundi batekin lakuara iristen da, baita ere itsasontzi bat eraikitzeko behar den tresneria ekarri du. Galeota bukatuta dagoenean, itzadarren hiriburua amore egiteko nahiakin Peten Itza lakua zeharkatuko du. Itsasontzia  14 m luzera du , 12 arruan, bortz artillería pieza eta 114 soldadu joaten dira. 28tik mayatarrak baztandarraren pozizioak erasotuko dute, baina min haundia ez dute egingo.

el_lago_peten_itza_en_el_tiempo_de_la_conquista_1697

Peten Itza lakua. Mapa wikipedia.org

Martxoaren 10an itzako nobleziaren mandataria batzuk iritsiko dira eta errendituko direla aipatzen dute, hiru egun gerorako gelditzen dira Kan Ek-ek (Itzalen erregea) agertzeko eta baketasunan Carlos II .aren menpekoa dela siñatzeko (baita ere erlijio kritaua hartze zula egiaztatzeko). Kan Ek-ek ez da inoiz agertuko eta Martin Ursuak erasoa aginduko du. Galeota, Ursua barne, Nojpeténerutz irtengo da. Laku erdian indiar kanoa flota haundi batekin topatuko dira, kanoak lakuaren zabaltsun osoa hartzen dute, ibar batetik bertzera (600m). Ibarrak ere arkulariz beteta zeuden eta pilaka kanoak ateratzen dira galeota inguratuz. Itzatarrak geziz erasotzen dute, Ursuak erasotzeko agintzen du, mosketeak eta kainonak itzalak eskapo egitea lortzen dute, Martinek bide erekia du hiriburuaraino. Nojpetén kañonatu ondoren, soldaduak hirian sartuko dira eta bataila odoltsu baten ondoren  itzal gerlari aunitz hil eta biztanleak ohianera hies eginez, koloniazaileak hiri abandonatu baten jabea izanen dira. Martin Ursuak Austriako Karlos II.aren bandera ezarriko du irlaren erdian. Konkistatzaileak ohianetan eta Peteneko lurretan sakabanatu ziren, urrengo egunetan itza aunitz erail eta preso hartuko dute, hoien artean bere erregea Kan-ek. Nojpetén  «Nuestra Señora de los Remedios y San Pablo, Laguna del Itza» izendatuko dute eta  porrot honekin mesoamerikan garaitu gabeko azken erreinu askea eta independientea zen Itza erreinua ( eta herria) desagertuko da.

Martinek inoiz ez zun izan lurralde hori kontrolatu eta Peten, Yukatan eta Guatemala arteko kapitanietan banatzen dute. Baztandarrak, Arizmendi gaztelua izeneko gotorlekoa ereikiko du eta soldadu destakamentu bat utzikodu (oinik itzal batzuk basoetan bizi ziren).  Dominiko fraideak lakuaren inguruan hainbat monastegi egingo dute eta  kristaututako herri indigenak lakuaren iguran ezarriko dira. Kolonatzaileak, bizirik gelditzen ziren itzatarrak indiar hauekin nahastuko dute, baina 1704an itza nahasi hauek  inperiatzaileen aurka armetan altxatuko dira eta Nojpeten berreskuratuko duten arren, berriz menperatuak izango dira.

Nojpeten koloniarren eskuan erori zenean erten da, Petan Itza lakuaren inguruan 60.000 mayatar bizi zirela, hamar urte geroxago gerratea eta eritasunen ondorioz  %88 desagertua zegon . 1708an  soilik 6.000 mayatar baziren Petenen.

“Bide erreala” ez du inoiz fuznionatuko, distantzia luzea da eta zalla mantentzeko, urte gutxitan erabiltzeari utziko da baina Matineri ospe haundia eman zion. Felipe IV dinastia berriaren lehenengo erregea (Borbondarra) 1706an Lizarragako kondea izendatzen dio eta sari gise Filipinako gobernatzailea izendatuko dio. Kargua 1709ko abuztuan hartuko du eta Manilan  gobernatzen  egonen da, 1715ko hilbeltzaren 4 artio, data hortan zendu bai zen baztandarra.

Post hau egitekoi eranili den materiala

wikipedia.org “Conquista del Petén” wikia

Cultura Peteinera y mas blogaren “ Tras la verdadera historia de la conquista de los  Itzaes de Peten” Artikuloa.

wikipedia.org “Martin de Ursua eta Arizmendi” wikia

 

Bailarako ordenantzetan dio iratzea ez zela mozten ahal Irailako (iratzearen hilabetea) lehenengoa iritsi artioa, San Jil izan artio!. Baserri eta etxe bakoitzak egokitua zeukan lur komunalatik irazelai (idezelai) bat belaunaldiz belaunaldiz trasmititzen zena. Gaur egun “iratzea itea” iratzea moztea, iratze metetan patzea ia apenas egiten da, baino bazen garai bat iratzea oso garranzitsua zela. Iratzarekin, ongarri iten zen, bai metazirietan edo “kamantza” bezala, kamantzak artzaien guaziak iratzez egiñakoak izanez gain baita ere aberenak dira eta kamantza hauek animalien gorotzakin nahastuta ongarria eta simaur bihurtzen zen, ongarri naturala eta primerazkoa izanez.

374857_320262727999474_1222233489_nIratzea moztea oso gogorra zen eta ez bakarrik bere zurtoia gogorra delakoz eta sega, denbora guztian zorrozten egon behar zelako, baizik baita ere normalki iritzelaiak baserritik urrun zeudelakoz eta iratze moztua leretan ekarri behar zelako. Urtean behin mozten da eta oso garrantzisua zen Irailaraino itxarotxea, zertaz tenore hontan iratza “heldua” dago eta lehenago mozten baldin bazen arriskua izanen zen urrengo urteetan ez zelakoz aterako. Baita ere garranzi haundia dauka bakoitzak egokitutako eremutik moztea, ezin zen eta debekatua zegoen bertze edozein lekutik moztea, baita ere garrantzi haundikoa da urtero moztea edo behipin ez egotea bi urte segidu moztu gabe, zeren irazelai bat abandonaturik harras txarra izanen zen mendirako, aproposa izanen zelakoz suteak izateko.

Iratzearekin iratze-metak iten dira, eta han ustelduko da. Iratzea ez zaie ematen haziendari janari edo bazka bezala zeren ez da jangarria animaliendako, gañera arriskutsua izanen zen jango bazuten. Usteldua izan ondoren eta ongarrian bihurtuta, simurtuko dira zelai eta belai guztiak, ziklo naturalaren urrats guztiak emanez.

534032_429569953735417_92185939_nGarai hauetan ere, Udazkenaren atetan gaudenz, egurra prestatzen da eta baita ere San Jil-endako, egurre loteak eskatuta egon behar dira (Abuztuak 31 azken eguna). Hau ere eremu komunalatik egurra aprobetxatzen da ta horrela baita ere mendia eta basoak garbitzen dira, lote hauetan gehienbat etxeko supazterretarako edo sutondotarako da baina baita ere nekazal tresnak egiteko, egurra ematen da, meten metaziriak iteko, lerraferrak iteko (gaztañak gaztañondotik botatzeko makile)… Hemen ere bailarako ordenantzetan argi uzten du, egokitutako lotea menditik ateratzeko eta etxera eramateko 9 hilabeta daudela, Irailatik Maiatzaartio .

Bitxikeri bezala erran, 50. hamarkadan hemen zeuden militarrak (ofizialak)ziren, moztu, zer moztu ta nori moztu erabakitzen zutenak. Meakan zeukaten kuartelak eta han inguruan mozten zuten egurra, herritarrek, turnoko ofizialari erosten zioten. Egurra ordaindu eta etxera eramateko , soldadu dozena alokatzen zuten, Soldaduak artu eta herritarren etxeko atearaño eramaten zuten egurra. Normalki etxekoa, soldaduei bost duro eta gosari on bat ematen zieten baina batzutan ezta hori, san Jil inguruko bertze erranairu zaharra baieztatuz  “San Jil arrapà dena ta bil”

1834ko urriaren 12, Baztan osoa Elizondo ezik Karlisten eskuetan dago, Elizondon liberalak nagusi dira (abuztutik). Abuztuan Rodil jeneralak 8.000 isabelinokin iritsi zen Elizondora (Karlistak alde eginez). Jose Ramon Rodil y Pampillo markesa, Elizondo defenditzeko Miserikordian edo franzesadetik Kaserna izenarekin zautzen den eraikinan (gero kuartela izenarekin iritsiko zaiguna) fuerte iten da ,eta herria pareta batez inguratuko du, baina hau ez da… gaurko historioa.

1834ko urriaren 12an, Errazun ilunabarrean, gazte bat afusilatu behar dute, boluntario karlistak 24 urteko Juan Salvador Echeverria, erratzuarra Pedro Manuel “Egurandi” Lekauztarra  eta Mª Josefa Alzaburu errazutarraren semea, plazara eramanen dute, bere errua…egun batzuk lehenago mozkorra egonez”Elizondoko kasernara Erreginaren tropekin borrokatzera gan behar zela” ertea izan zen.

Afusilamentu hau, gerra honetan eman zen lehena dela dirudi (erratzukokontuak bloga dioenez)lehenbizikoa izandako  honekin hasiko da gerra honetako ezaugarri zakarrena Baztanen: ejekuzio sumarioa, hau da hartu eta hil, afusilatu.

Abenduaren  14an Elizondon bertze hiru baztandar afusilatuak izanen dira plazan, kasu hontan tiro botako dutenek Erreginaren tropak  (isabelionak) izanen dira eta hiru baztandarrei; 53urteko Bernardo Gortari oronoztarra, 38 urteko Pedro Antonio Etxebarria arizkundarra eta Jose iturria lekauztarrari, karlistak izatea leporatuko diete.

1835ko ilbeltzaren 10 an Elizondon berriz ere ,juicio sumario bat izanen da, hontan, erregina gobernatzailaren mandatuz afusilatuko dutena (pasar por armas) 60 urteko Martin Fermin de Legarreta, Elizondarra izanen da, honekin bortz baztandar afusilatuak izan dira azken lau ilabetetan

Gerra segitzen du, kronikak diote 2000 karlista lau kaiñonekin (batzuk hiru diote, bi kañon ta obus bat) Elizondo sitiatua dute Sagastibeltza buru izanez, Cristinianoak (isabelinoak, guiristinoak) gutti dira kasernan eta gainera kolera izurritea jasan dute berriki. Karlistak kontrolatutako herrietan (Erratzu bezala) juicio sumarialak izanen dira ere, seigarren baztandarra atxilotua eta bertan afusilatua Arraiozen emanen da, 1835ko otsailaren bortzean. Arraiozen bizi den 50 urteko Lorenzo Echaide oieregitarra izanen da.

Egun bat gerorago, (otsailak 6) zapigarrena afusilatuko dute Gartzaingo herrian. Gartzaingo apez etxean agertu zen D. Jose Bergara, 5º Batallon de Navarra-eko kapellana, ofizial baten laguntzarekin erranez afusilatuko zutela heri horretan  Antonio de Arriaga, Carabineroari (erregiñaren soldadua) egun batzuk lehenago Elizondon preso hartua izan zena. Presoa kapellan karlistarekin konfesatu zen eta bere gorpua Gartzaingo parrokian lurperatua izan zen.

Minak (cristiniano jeneralak) Elizondoko sitioa austea erabakitzen du eta horretarako Oraá  eta Ocaña jeneralak baztanera igorriko ditu. Otsaila 6an Ocaña Belatera ailegatzekotan bere hiru batailonekin (2.400 soldadu) 7º eta 9º Bat. de Navarrarekin topatuko da. Belate tiroka gainditu ondoren Anizeraino ailegatu ziren, lo egitera. Hurrengo egunean Zigara abiatu eta herria fuerte eginen dira. Egun hortan karlistek Zigako erasoa baino lehen Belateko liskarran, karlistak harrapatutako zazpi soldadu, Almandozen juizio sumario baten ondoren afusilatuko dituzte (zazpiak kanpotarrak ziren).

Otsailaren 14n Espoz y Mina generalak Zigara iristen da (Elizondoko bidean) eta bere mandatuz, Almandozen arrapatu duten Iturengo Juan Bautista de Agesta karlista konfidentea Zigako plazan fusilatua izanen da. Otsailak 17 ia Elizondon, Mina siñatzen du 35 urteko Bernardo Goñiren fusilamendua. Bernardo Arraioztarra zen baina Lekauzen bizi zen eta Donozteben karlistendako bolbora itea leporatzen zioten.

image_preview

kañon karlistak. Irudia http://www.zumalakarregimuseoa.eus

Mina Elizondon 20ia artio egon zen, baina berriz bueltatu izan zen, buelta hontan, Zumalakarregikin topatzu zen Larremiarreko zelai txurietan (martxoak 12)  eta 200 soldadu guttiagokin  martxoaren 13an Elizondora iritsi zen . Biaramunean, martxoak 14. Giristinanoak Lekaroz  inguratua zuten. Minak bazekien Lekaroz karlista zela, eta ongi uste zun handik karlisten kainonek Elizondo tirokatzen zutela (Bordazuri inguruan hainbat artilleria arrasto ageri izan dira) eta haien bila joan zen.

Cristinianoak Lekauzko gizonek herriko plazan bildu zituzten eta Minak haiengana hurbildu zen eta  eskuaraz agurtu eta galdetu zien ”Kañonak non dira?”, lekaroztarrek ez zekitela, berriz Minak erran zien hilaraziko zituztela eta herria erreko zuela ez baitzioten erraten, eta dirudi ez ziotela ja erran … Soldaduak Minaren aginduak jarraitzen, bosnaka kontatu eta bortzgarrena (el quinto) soka batekin lotu eta bereizten zituzten. Zazpi bereiztuak izan arren, hiru afusilatu zuten, Lehenegoa, alkate jauna afusilatu zuten, 29 urteko Juan Bautista Barreneche, gero, nola ixilik jarraitzen zuten Martin Meoqui (57) eta Juan Martin Goñi (30) afusilatu zuten herriko plazan. Jakina da , hau ondoren Minak Lekarozeri sua ematea agindu zuela. Bitxikerri bezala aipatu Orabideako bazter batean, lohian lurperatuak, harpatu zituztela kainonak eta diotenez kainonak garraiatu zituzten behiak afusilatu izan ziren ere( pensatzen dut ere bertzeak bezala konfesatuko zutela bere “krimena”.

Baina afusilamenduak ez ziren emen amaitu,Martxoak 19 odolez bete zen berriz Elizondok plaza, Don Carlosi leiala izateagatik 55 urteko Juan Ignacio Iribarren Arizkundarra izan zen fusilatua, Etxalarreko Miguel Martin Iparaguirrekin batera.

Ekaina 5, liberalak Elizondo utziko dute eta karlistak Baztan osoa kontrolatuko dute gerra amaitu artio, Gerra zazpi urte iraun zuen (1833-1840),  Baztanen 21 afusilatuak izan ziren ( karlistak desetore fransa bat ere fusilatu zuten baina honek hildakoa eginda han utzi zioten).

Post hau egiteko erabili den informazioa:

erratzukokontuak-ballarena blog zoragarria

zumalakarregimuesoa .eus web horria

 

 

 

 

 

Klonikak diote XIX.mendeko bidaiari ingeles batek Baztan hitza arabiarretik zetorrela eta lorategia erran nahi zula. Baita ere kontu zaharrak erten digute gure eskualdean, Ohieregiko Reparazea jauregia “hospederia zenean” Inglaterrako Eduardo VII (Lancasterreko dukea) egunak eta gauak pasatu zitula ta normala zela Sunbilla eta Mugaire artean Baztan-Bidasoa ibaian amuarrainak eta izokinak arrantzatzen, baita ere diote ingelesak izan zirela amuarrainak arranzatzeko “moska”ren teknika ekarri zutenak.

Baina ingelesetarako, Arthur Wellesley, Wellingtongo Marquésaren soldaduak, Independenzia gerraren” azken txanpanBaztanen borrokatu egin zuten. 1813an Iruña frantsen eskuetan egon arren, napoleonen soldaduak atzera egiten dute eta Wellingtonen tropak posizioak hartzen dute. Uztailaren lehenegoan 500 Ingles Berroetan frantsekin topo egiten dute eta Almandozera erretiratzen dira (Berroetan Frantsen postua zegoen). Lau egun geroxago  Cameron-en Brigada Belateko  zeharkatu eta Berroetatik eta Aniztik frantsak kanporatuko ditu.  Zigaraino iritsiko ziren baina baina tropak frantsak igotzen direla ikusita Sir Hill jenerala ziga Utzi eta Anizera bueltatuko da eta Apeziturri errekako ertzetan aurrez aurre eginen dute. Lord Wellingtonek Lantz herrian ezarriko du Kuartel Nagusia.

General-Wellington

General Wellington, Arthur Wellesley (Lancasterreko dukea)

Uztailaren 6an inglesak (portuges ejerzitoarekin) Baztanen sartzen ari dira baina haran osoa zeharkatu behar dute oraindik. Hill jenerala bere kuartela Elizondon ezarriko du. Iruritatik portugesen kainonekin pasatzen ari dira, kainon hauek inglesenak baino ttikagoak dira eta hemengo hemengo bideendako aproposagoak dira. Frantsak, Gazan jeneralaren tropak Otsondon daude “Mayako” postuan, borrokorako pres. Lor Welligton Iruritan ezarriko da. Uztailaren 8an Gazan jeneralak utzi zuen Otsondoko lepoa eta “Maya” ko posizioa galtzen dute . Hiru egunetako guda honetan frantsek 35″bajak” izanen dute eta  ingelesek, 8 batalla honi “the petty (txikia) campaign of the Bastan”izenarekin zautoko da. 12an frantsa guztiak kanporatuak izanen dira eta 15an Aliatuek Bera hartuko dute eta gisa honetan Irun-Bidasoa-Baztan-Aldude-Orreagako muga kontrolpean izanez.

Baina  egun hauek baino lehenago, Baztan Bidasoa frantsen eskutan dagonean, Ingles bat dugu eskualdean, informazioa jasotzen, bideak ezagutzen, frantsen postuak anotatzen…1813ko otsailan Goizueta herritik Ruman koronelak bere nagusia den  D’Urban generalari zazpo horriko informe bat bidaltzen dio (hilabete haietan D’Urban tropak Garesen daude).Carlos Santacara SanchezenManuscritos ingleses sobre Navarra en 1813” lanan ageri den bezala, Rumanek, informean bere nagusiari aipatzen dio nola eta nolakoak diren bideak Goizuetaraino iristeko, eta ia herri hortatik nola iten ahal dute Franziako mugara iristeko. Azaltzen dio bide errexena (bideak txarrak direla dio) Bortziriatik dela (cinco villas) egon dela Iganzin, Lesakan, Etxalarren (Aranzan ez) Donozteben eta Baztanen. Iganzi pastua bideak hobeagoak direla dio, Etxalarretik mugan titau batean daudela arazorik gabe, Beratik ere bidea badela artilleria pasteko. Arreta gehiago maten dio Franziari Iristea Baztandik, Hondarribitik Bidasoa ibaia segituz Donozteberaino bidea eta zubiak onak dirrela (aipatzen du ibaia garai batean nabigatzen ahal zela). Bertze bidea Baztanera iristeko Iruñetik dela, tarte zallena Belateko portua izanen zela,baina artilleria problemik gabe pastuko zela. Aipatzen dio otsailan egon zenean elurrik ez zagola mendietan eta frantsak Berroetan, Oieregin,  Urdaxen, Maian Irurita eta Elizondon (kuartel nagusia) dutela. Baita ere azaltzen dio Urdaxtik nola sartu Baztanen, Orreagatik eta Erronkaritik..Azkenean bere konklusioa da Orreagatik aratago ez dela pasten ahal, (Orreagako bidea txarra izan aren frantsak artillería hainbat alditan pastu duela) baina Baztandik ekialdera mendiak elurtuak daudela. Bitxikeri bezala aipatzen du Orreagako eta Burgeteko guarnizioei esker ezin izan aula Orbaizetako fabrica de armas ikertu ahal.

Pensatzekoa da Ruman koronela bidaiari-espia gise aritu zela Baztanen eta informazio horrekin uztailan Hillen soldaduak  Baztanen zerekin aurkituko zuten jakinda, sartuko zirela.

Kronika segituz, Uztaila erdialdera Baztan frantsik gabe gelditu zen, Inglesak, portugesak eta espainolak nagusiak dira, baina ez luzerako.Frantsak armada berrantolatzen hariko dira. Oinik Iruña eta Donosti Frantsen eskuetan daude eta Uztailaren 25an, William Stewart generalaren ardurapenean Baztango sarrera edo gerra liburutan zauzen den bezala “el paso de Mayas” (Alkurrunz eta Antsentegi mendiartekopasabidea) -ti sartuko dira Iruña inglesen asediotik askatzeko asmoz. Goizeko 9:00tan d’Erlon-en gizonak Antsetegira urbilduko dira eta Pringle ingles Brigadarekin topo eginen dute, brigadier honek bi egun lehenago ailegatu zen Baztanera ,Stewart jenerala Erratzu aldera joana zen (Auzan frantsa su haundiak piztu zuten), Sir Hill Alduidesen zagon eta Wellington Lesakan. Egun guztia lur eremu horretan borrokatzen egon ondoren, ilunabar aldera Inglesak, atzera iten dute Elizondora abiatuz, ta han, dena bilduz, Iruritan babesten dira.

Sir Hill eskapo eta frantsak atzetik ta bereien gibeletik  Lesakatik, Welligton, honek bere zahartzaroan bere biografian idazterakoan aipatuko du hori izan zela Independentziako gerran, izan zuen huts bakarra! Baztanen!

Baina abuztuaren batan Sorauren, Soulten ejercitoa (Orreagatik sartu ziren fransak ) topo eginen du Inglesekin (Pirineoko bataila izeneki zauzen dena) eta honetan bai inglesak aterako dira garaile. Hori Ikusita, Soult porrota galanta izan dula Soraure-nen, D’Erlon-ek (Lizason hartu ta garaitu zion Sir Hill-eri) etorri den bidetik atzera inen du eta Baztanera, Franziara bueltatuz

Abuztuan gerrako frentea finkatu da Baztango mendietan. Soldaduak, milaka, non nahi, espainiarrak, ingelesak eta portugaldarrak, fransak bakarrik Iruñan ta Donostin. Hilabeteak pasten dira,Iruñean diren frantsak ari dira errendizioa prestatzen. Azaroak 1, Iruñea errenditzen da, aliatuak Donostia eta Iruñea hartu ondoren, Frantziako inbasioa prestatzen hasten dira. Beren tropa guziak pilatzen ari dira mugetan.Erasoa Baiona aldera izanen da, Lapurdi aldera baina Nafarroa Behera, nolabait, alde batera uzten dute, Azaroaren 9an Baztanen Wellington zeukan 25.000 soldadu ak (inglesak portulgaldarrak eta espainiarrak), Otsondon barna, Urdazubi aldera pastuko dira, Lapurdi konkistatzera

Post hau iteko erabili den materiala

“Manuscritos ingleses sobre Navarra en 1813” Carlos Santacara Sanchezen-. Revista Prinzipe de Viana  Año LXXV Núm. 260 (2014)

erratzukokontuak-ballarena.blogspot.com. bloga

Carlos Canalesen “breve historia de la guerra de la independencia” liburua, Nowtilus S.L. 2006.

http://www.peninsularwar.org web horria. (Amaiurko batailaren deskribapena, inglesez dago)

http://remilitari.com web horria

 

1938ko maiatzaren 22an, Espainian Gerra Zibila hasi eta bi urtera, Ezkabako Gotorlekutik –San Kristobaleko Fortea ere deitzen zaiona, libre izateko intenzioarekin Errepublikarekiko leialak ziren 795 presok ihes egin zuten Frantziako mugara iristsi nahian.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Ezkabako gotorlekua. Argazkia ecorepublicano.com

Frankistek, pertsekuzio gupidagabe baten ondoren, iheslarietako 206 harrapatu eta bertan hil zituzten, eta gainerako gehienak ere preso hartu zituzten berriro. Hildakotaz erran gehienak Ezkarbarte mendiko iparraldean erahilak izan zirela (ansoainen hilak erregistratuak daude) bertziak hies bidean fusilatuak.

Presondegiatik atra ta ondoren ez zen plan orokor bat, mendi beiti egin eta Frantizarako norabidea hartu helburua zuten. Guttik izan ziren hegoaldera abiatu zirenak, hoietako lau biaramunean Artikan fusilatuak izan ziren (egun batzuetara Elkarten aurkitutako iheslari bat ere fusilatuko zuten)

Bertze batzuk ipar-ekialdeako bidea hartu zuten, Atarrabia eta Arre aldera eta hortik Eguesko ballara zeharkatuz Frantziara iristeko intenzioa zaukaten. Bailarako herrietara talde txikitan edo bakarka iritsiko dira, batzuk gosetuak eta zairituak herrietako alkateri entregatuko dira eta honek autoritatetara, batzuk, hor betan fusilatuak izanen dira (hamabi Julaspeñan, lau Ibirikun, Galdurozen bat, Belzunzen bertze bat….. Ekainaren 5 Urizen bi preso hatzemanduak izanen dira, ondoan Ardaizko amildegia dago, 1985 Satorrak espeologia taldeak bi gizonen gorpuzkiak aurkituko dituzte almindegian . Bitxikeri bezala aipatu, epaiketa ondoren ihesaldiaren burua izatea salatuak izandandako 17etatik, gehienak inguru hauetan harrapatuak izan zirela (14 Iruñan fusilatuak izanen dira)

Baina ipar-ekialdeako norabide ez zen gehiengorako ihes-bidea izan, harrapaketak eta fusilaketak ikusita Olaibar-eko, Odieta-ko eta Anue-ko haranetan emandak, seinalatzen dute, bailara hauetatik Alduideko bailarara iristea sahiatu zirela gehienak.

Karabineroen komandatzia (mugaz harduratzen ziren) notizia jakin bezain pronto, bere posiziak mugitzen dute eta Olabe-Ostiz “sektorea” indartu eta itxiko dute. Olaben (57 biztanlekin.), Mugazain-poliziak ihesegindako 412 preso eginen ditu (falangista errekete milizianoak eta guardi zibilen laguntzaz baliatuko dira). Gehienak Txaraka mendiko inguruan harrapatuak, haunitz autobusez iruñara bidaliko dute baina talde bat Olabeko lastegi (silo) batean atxikituko dute. Biharamunean Soraureko bidean fusilatuak izanen dira. Guzti honen harduraduna Ruperto Viñé Ovejero karabineroen tenientea izan zen eta bere nagusia, Salvador Sánchez Duart teniente koronela hitz hauekin zoriondu zion; “Le felicito por su sagacidad y resistencia física nada comunes, y por haber llevado el servicio con un espíritu y entusiasmo ejemplares y con un resultado brillantísimo”, en palabras de su teniente coronel, Salvador Sánchez Duart.

Baina batzuk “sektore” hau gainditzen dute, Lizaso eta Ostizen artean bi iheslari fusilatuko dute. Baita ere ostizen ekainaren 15an harrapatutako bi iheslari zuhaitz batetik urkatuko dituzte….Anueko bailaran ere, harrapatzailen barrasakeria nabaria da, Burutaineko eskolan biltzen zituzten harrapatzen zutenak, egun batzuen ondoren Arletako zubian hiltzen zituzten. Etsaien ere hiru iheslari lurperatuak daude. Etulainen inguruan 20 eta 23 urteko bi bilbotar arrapatu zuten egun batzuk ondoren Irungo bidean fusilatuak izan ziren (1999an Olagueko bariantea iten ari zirela, exkabadora bat bi gorukin topo egin zen, beraiek izaten ahal zirela pensatzen da), Aritzun bertze bi, Egozkuen bertze bat hila ta lurperatua….Lantzen talde bat harrapatua izan zen, dirudi, bildots bat hartu eta jan zutela eta sua salatu zien. Hauek ere errepidean fusilatuiak izan ziren zortzi ain zuzen.

Lantz pastuta, Baztango lurretan , Belaten iheslari bat fusilatu zuten. Kasu hontan harrapatu eta hil ziotenak Elizondo akuartelatua zegoen militar talde bat izan zen, hobe errana batallon horren buru zegoen tenientea hil zion. Kontatzen denez Asensio teniente (Elizondo akuartelatu) berak, bere pistolakin tiro bat buruan emanez hil zion, dirudi batalloneko soladauak fusilatzeari uko egin ziotela. Afera da, hilabete batzuen ondoren ( abuztua 25) Elizondon (behartuta) akuartelatua zegoen Luis Izaguirre soldadu Basauritarra zegola (solidarios Vascos militantea izana) Erratzuko bidea hartu eta desertatuko du. Ia Iparraldean, Hendaiako konsuladuan deklaratuko du, Elizondotik mugiarazi ziotela 700 iheslariekin topatzera erranez arras arriskusuak zirela (guardiak hil dituztela) eta agindua jaso zuela, presorik ez egiteko baizik eta aurkitzen zutenei tiro botatzea. Baita ere dio berak ez zula batere ikusi baina dakiela Belaten iheslari batekin topatu zirela eta Raimundo Asensio Tenienteak fusilatzea agindu zuela baina soldaduak ez zuten adore nahikorik fusilatzeko eta tenientea eta bi karabinero hil zutela Belateko portu gainean.

Jovino-Fernandez

Jovino Fernandez leondarra muga bakarrik gaindizea lortu zun. Argazkia http://www.losfugadosdeezkaba1938.com

Azken sektore hau gainditu zutenak ( ia exkas) Esteribar ibarratik Kinto realera abiatzen dira, Alduideko bailarantz. Nafarroako gobernadore militarraren kezka iheslariak Kintoko basoetara urbiltzea zen, han sartutamuga errex irabaziko bai zuten. Muga hori Armadarekin, miliziareki, mugazainekin eta guardia zibilakin bereziki zainduko dute…baina bidean hainbat harrapatu eta hil arren ..Erro eta Baztan tartetik, Urkiaga eta Lindus menditik hiri lortu zuten albuidesko lurretara iristea,,, hamar eta hamalau egun bitarteko ihesaldi epiko baten ondoren: Jovino Fernández (CNTeko), José Marinero eta Valentín Lorenzo, CNTko eta UGTko sindikalistak bere helburua lortu zuten.

Halako ihesaldirik ez da izan Europako historia osoan, ainbertze iheslariekin eta animaliko errepresioarekin. Datu ofizialak 206 hil zutela diote baina testiganzak bilduz eta aportazio ta dokumentu berriekin erten da seguraski berreun gehiago kontatu behar direla…baita ere diote laugarren bat lortu zula iparraldera pasatzea.

Jatorriz Azagratarraeta adin txikikoa zen preso zegoenean gotorlekuaneta ihesaldian bere lagunak galdurik eta beso batean zaurituta zegola, Bankako baserri batera iritsi omen zen, Olabarrietako baserrira Haria errekaren ondoan. Baserrian babestu zuen artzain Martin Urrels izena zuen .

Post hau iteko erabili den materiala:

Ezkabako Gotorlekuko iheslariak, 1938 web gunea

Los fugados de Ezkaba 1938. Fermin Ezkieta Yaben. (Pamiela 2013

Apirila osoa, Dolores Redondok bere Baztan” triologiarentzan sortutako fikzio munduan murgilduta egon naiz. Aritzakunen polizia zientifika ikusi nun nerabe baten korpuari argazkia atratzen, Bertizko pagadian Basajauna nabari nun, Babordiko mehategi galdu batean hezur mukuruak aurkitu, Lesakan ,Engaxi  izebaren etxeko lehioak busti nitun, Leurtzan Ane Arbizu aurkitzera lagundu nien eta baita ere Elizondoko hilerrian Ane galduaren hobiratzean (ehorzketan) egon nintzen.

11709609_1182594871766251_2558405066282113536_n

“Arbizutarren” hilobiaren aingerua

Liburuan, Aneren familiaren hilobiaz erten digu “ …Arbizu familiaren hilobia adar-bide bat hasten zen lekuan zegoen; panteoiaren gainean aingeru bat zuen, nagitasunez eta asper-itxuraz, gizakien saminari jaramonik egin gabe, lauza altzairuzko barra batzuen gainean herrestarazia zuten lur-emailei begira balego bezala….” argi uzten, Elizondoko hilerriko egiazko hilobi batez oinarritu edo erabili duela, Iturzaeta-Barno familako panteoia.

Marmol txurizko eta harri grixaz egindako panteón familiarra, itxura paregabekoa du eta kalitate haundiko konposizio eskultorikoa da (aingeruaren irudiagatik batez ere). Marmolezko Eskultura, gogoetako posizioan sarkofago gainean erdi etzanda dagon aingeru bat du protagonista, eta bere gibelean, erdian zintzelatutako arantza koroa bat duen  gurutze haundi bat ageri da. Sepultura XX. mendeko II.hamarkada bukaerakoa da eta “T. Altuna. San Sebastian” firma ageri da, hau da Tomas Altuna eskultore-argin donostiarra da, Tomas Altuna eskultore preziatuak egindako sepultura bat da.

Tomas XIX. mende bukaeran eta XX.mende hasieran izandako marmolista dugu, dokumentatu dago 189o bere tailerra Donostiako Polloeko hilerri ondoan kokatua dagola, eta ia hilerri erromantiko horretan (bere maixu Domingo Ezeiza batera) hainbat panteoi ikusgarrien egilea dela; Sotomayor dukeen hileta-monumentoa, Echebarria Lorbes familiaren panteoia edo Echeguren familaren mausoleoa. Dirudi, Tomas arterako trebezia dula (bere maixua baino gehiago) eta ia 1898an eskultor marmolista bezala ageri da (baitere argin gise). Bere lan gehiena Gipuzkuan  egin zuen baina ikusi dugunez Nafarroan ere eta ez soilik Elizondon, baizik baita ere Baztan-Bidasoan zehar hainbat panteoi utzi digu.

Elizondoko hilerrian aingeruarena aparte, bertze bi daude, biak ere garai berekoak , bata 1928koa (Burdaspal-Ainziburu familia) eta bertze 20. hamarkadakoa ere (zehaztu gabe), eta material berberan eraikiak. Bi hauek, nahiz eta Iturzaetarren  panteoiarekin konparatuz xumeagoak izan, baita ere kalitate artiskoko lana dira, bai bere frontisagatik, baita erreliebeagatik (Iraizoz Larralde eta Ziáurriz Iraizoz familiakoan emakume pensakor bat zinzelatua agertzen da) bertzeetatik nabarmentzen dira. Arizkunen ere bertze hiru daude, Ixurnea etxekoa, 1923koa eta zarberritua izan arren Altunaren frontisa matendu dutena, Elizainzenea etxeakoa eta Pertalatx familiakoa (altunaren diseinu tipikoa duena). Zigan Arretxeako etxearena Altunak egindakoa da eta hontan errealismo haundiko Jesusen busto baten eskutura ageri da eta kalitate haundikoa lana izanez gain inpakto bisual haundia du.

Baztandik aparte,  Doneztebeko hilerrian hiru badire, 1919-1920 urtetan hiruak eginak, Igantzin bat (Irrisarri familiako) 192o koa, Oieregin (Narbarteko hilerrian) Lasaga-Oharriz familiako panteoia 1923koa. Hilerri beran, bertze bide badire Etxebarria familiakoa, talde eskultoriko haundi batekin, Jesus guruzatua, frontisa zutabez apaindua, harrizko jarroiak sugarrekin….Bertzia, Bidartea etxekoa, bi kolumna jonikoaz enmarkatuta kalitate haundiko San Francisco de Asisen erreliebe batekin. Handik ez urrun Legasan,Nafarroan baden eskultura-diseinu panteoi ederrenetako bat dago. Hontan, bi pitxerren artean aingeru bat agertzen da apal baten gainean, dimentsio handikoa eta apokaliptiko kutsuarekin. Konposizioa Gurutzean Aurpegia Santuarekin  ixten da. Tomás Altunaren kalitate artistiko arras oneko lana da, dotoretsua. Gainera panteoia, hilerriaaren aldapa batean kokatua dago eta bertzengandik aurseki nabarmentzen da. Bertze panteoi eskultorikoa bat eta baita ere, aingeru batekin (hontan egalak irekiak) Ituren aurkitzen da (hau ere Nafarroko ederrenetako bat da).

Iturengoarena antzekoa ere, Berako kanposantuan aurkitzen dugu,Arozena Astondoa etxeko panteoia. Edertasun handiko eta kalitate haundiko lana, gogoeta-jarreran, sarkofago baten gainean jarrita aingeru bat agertzen da turuta bat bere eskuetan dula. Konposizioa marmol txuriz eta harriz grixaz egina dago eta baita ere 20. hamarkadan sinatuta dago. Beran ere Altunaren bertze 2 panteoi aurkitzen ahal dira, biak ere bere apaingarri, ornamentu eta eskultura ederrekin, Etxandi familiakoa Elizondoko aingeruaren iduritsua (turuta bat du eskuean) eta Ezponda familiarena bere dama pensakorrarekin, baita ere.

José Ma Muruzábal del Solar historiatzailea (doktorea) 2013an Baztan Bidasoako hilerriak bisitatu eta ikertu zitun Altunaren panteoiak bilatuz, denetara 19 bildu zitu, aipatuz agian gehiago izaten ahal direla zeren aunitzetan artistaren sinadura desagertu da. Altunai buruz badakiguna 40. hamarkadan utzi zula eskulpitzeaz eta tailerra bere semeak segitu zutela, baina hauek aitaren esku artistikoa ez zutela harria eta marmola guttiago erabili eta hormigoizko panteoiak egiten hasi izan ziren .

Post hau iteko erabili den materiala

El Escultor Tomás Altuna en Navarra: obras en la comarca Baztan Bidasoa” Muruzábal del Solar, José María. Geografìa eta Historia 22.Z. Iruña: Nafarroako Unibertsitate Publikoa, 2015. Págs. 193-217

Argazkiak

“El Escultor Tomás Altuna en Navarra: obras en la comarca Baztan Bidasoa” Muruzábal del Solar, José María. Geografìa eta Historia 22.Z. Iruña: Nafarroako Unibertsitate Publikoa, 2015. Págs. 193-217

Bakeola burdinola.

Burdinola bat, burdin minerala landu eta burdina lortzen zen antzinako lantegia da. Lehenengo burdinolak mendietan kokaturik zeuden , bertan burdin minerala eta, egurrikatza egiteko beharrezkoa zen , egurra zeudelako . Haizeola edo agorrola (lehorreko olak) izena hartzen zuten eta mendian eraikitzen ziren harrizko labeak ziren. Garai hontako aztarna gutxi aurkitzen da Euskalerrian, euri eta haizearen eraginean dauden tokitan eraiki zirenez, hormak behera erori eta desagertu direlako gehienak.

XIV. mendean hasi zen uraren indarra erabiltzen, mendietatik ibai-ertzeetara mugituz burdinolak. Burdinolen urrezko garaia XVI. mendean izan zen, ontzigintza zibil eta militarraren beharrek eraginda, Kantauri ixurian zabaldu ziren , baita ere gure eskualdean, Baztanen hiru dokumentatuak daude, Olazar Elbeten eta bertze biak  Urdazubiko monastegiak kudeatuak. Hoietako bat Beheko-ola zen. Odoldizun zubiaren ondoan zegon, hauxe da Dantxarinean eta 1414tik funzionatzen zuela ageri zaigu. eya monje premontretarrak 1839an (Mendizabalen desamortizazioa gertatu zen) alde egin zuten artio funzionatu zun. Bertzia, monastegiatik gora zegon eta Gaineko-ola zuen izena eta 1577an funtzionatzen hasi zen. Monjeak  Baztán-eko lurretan ereiki zuten (Azpilkuetan) eta jakinda burdinola zenbat baliabide naturalak erabiltzen zutela eta kanpotarrak gise hartu zituztela, baztandarrak funzionatzen hasi bezain pronto burdinola suntsitu zuten.

Toberagile_Pagina_05_Imagen_0001

Azkue burdinola (Ibarra Gipuzkoa) 1917. Fototeka Kutxa, Fondo Marin

Honen bidez Monastegia eta Baztanen arteko auzia izan zen eta auzi honek 1584ko sentetzia arbitrarioarekin amaitu zen. Mugak eta bazka-eskubideak zehaztu aparte, bien artean parte berdinetan Gaineko-ola zegoen inguruan burdinola berreikitzea agintzen zuen eta baita ere burdinolaren izena erabakitzen zuen, burdinola berria, Bakeola deituko zen, bakearen burdinola.

Bi alderdiak sententzia arbitrarioa behin betiko eran onartuta, 1584ko maiatzaren 4an biltzen dira, Baztan eta Urdazubiko mostegiaren arteko bizikidetasun soziala eta kolaborazio industrialaren abiapuntua izanen da. Negoziaziotan  Baztan, bailarako alkate “perpetua” zen Sancho Iturbide jauna ordezkatuko du, monastegiari Abada. Bileran hiru “testigo jakintsu” ekartzen dute, hiru hauek ferronak dira, burdingizonak. Garaiko “ingeniero hauek”, maese Juan de Hualde Lesakarra, “emaesse” Domingo  Iparraguerre eta  Domingo  Dolagaray, azken bi hauek  Ezpeletarrak, izan ziren. Iparraldeko ferronak  Senperen eta  Ainhoan zeukaten burdinolak eta Lesakarra Bortziri burdingizon haundienetako bat zen. Hiruak, presa, auspoa, labeak, kanalak, etxolak, animaliak (burdina garraiatzekoa), burdigizonen etxebizitza….kostatuko zuen balorazio “in situ” egin zuten. Maese Hualdek, gauz  guztiak kontuan hartu, bideak konpondu, burdina eta etxebizitzako zati gehiena egurrez izanda…lanako kostea 1.900 dukadokoa izanen zela zion eta 300etan arrendatzen (alokatu)  zula . Iparraguirrek baieztatzen du baina erten du kanalak iterakoan  lekua ikusita “haitzak” agertuko zirela eta kostea gehiago izanen zela. Urteroko alokairuari buruz, eskarmentu haundiko gizona zela ( bortz burdinola arrendatuak ditu) dio eta ikatza garraiatzea  arazorik ez dagonez (bai burdina zeren landutako burdina Beheko-olara eraman behar zenez) 200 dukadotan arrendatzea dio. Bitxikeri bezala, eskribanoa idatzia utzi zun emaesse Iparagerre ez zula testrifikazioa sinatu idazten ez bai zekien. Hirugarren  burdigizona ofizioko gizon xumea zela aipatzen du eta azalpen haundirik gabe  lanak 1.800 dukado kostu zuela eta 150 etan alokatuko zula erten du (honek ere ez zuen sinatu).

Bi egun geroxago (maiatzaren 6an) junta, berriz Elizondon biltzen da  eta erabakitzen dute  11 urte terdiz Urdazubiko monastegiak Bakeolaren kudaketa izanen dula (lanaren kostea monastegioarena izanen da) baita ere Huarte eta Iparagerre “maesei” (Dolagaray ez da dokumentutan ia gehiago agertuko) galdetzen diete  zenbat kostatuko den ferronen etxebiziza harrizkoa izaten bada. Biek 80 dukado gehitu beharko zela errango dute.

_hierro_15e4045c

Burdinaren eguna Urdazubin. Argazkia diariodenavarra.es

1584ko Maiatzaren 17an Urdazubiko monastegian bilduta akordioa sinatzen dute: Monastegiak bi budingizonen informea segituz kostearen ardura hartuko zuela. Hamaika hurte terdiz  kudeatuko zula irabaziak beraientzat izasen oso osorik, hamaika urte terdi hoien ondoren Baztanek irabazien erdian jasango zun. Ikatza egiteko egurre mozteko eskubide osoa izanen dutela (salbuespen batzuekin), Monastegiak nahi badu burdinola bertze hirugarren bati alokatzen ahal diola…

Monjeak prisa emanen dira eta 1585ko Apirilan 23an, Baztandarrei notifikatzen diete Bakeola burutua dagola (beno etxebizitza akitu gabe dago oinik). Ezpeletarra zion bezala “haizak” agertu ziren kanalak iterakoan eta horren ondorioz sortutako kosteak konpensatzeko kudapena 14 urtera gehitzea eskatuko dute.

1586ko urriaren 10an bi maesek monastegiako eta bailarako ordezkariakin biltzen dira erranez burdinolaren lan guztiak amaituta  daudela baina funzionamenduan abenduartio ez zela egongo. Usufruktuaren 14 urteak 1686ko urtarrilaren 1tetik kontatzen hasi zen.

Bake garaiak ziren eta bederen 50 urtez dirudi dena ongi joan zela, dokumentatuta dago 1600 urtatik Baztango bailara irabaziak jasotzen hasi zela. 1622an Bakeola Donibaneko Lohitzuneko Juanes eta Juanot Araneder anahiei arrendatzea erabakitzen da, garai honetan negoziaziotan Baztango alkate gise  Ursuako Sancho ageri da. 400 dukadogatik bi burdinolak kudeatuko dute bi anaiek .

Burdian bizkaiko mehategietatik itsatsontziz Donibane Lohitzunera ekartzen zuten. Donibanen monjeak bere enbarkaderoa zuten, hortik ibaiaz Askainera eta hemendik idiz tiratutako gurditan Monastegiko biltegira. Bi anaiak alokairua bi mugako txanponetan ordaindu behar zuten, erdia Frantsez sosakin ta bertze erdia Espainako erreinuko sosakin.

Burdinolaren konpoketak, presa, etxebizitza, hauspoa… bere kargu zen, baina erretzen bazen edo bi erreinu arteko gerra baten ondorioz izandako kalteak Baztango bailara eta Monastegian artean ordaindu beharko zuten…eta hori pastu zen, 1936an Frantziako erreinua 30 urteko deitutako gerran (Europa erdian 1618-1648 artean izandako gerra edo parte hartze militarrak) parte hartzen du (Espainako erreinua sartua zagon europako erdialdean zeukan lurraldetan) eta mugan izandako erasoaldi batean (1638an franziarrak Irun eta hondarrabia hartuko zuten) Bakearen burdinola eraso eta sunsituko dute.

Hortik ainzin Monastegiak sahiatuko da berreikitzen baina Baztango bailara ez du ongi ikusten zeren irabazten zuenarekin, ez zuen pena merezi dirua sartzea eta horduen pues… Bakeola ez zen gehiago erabiliko… burdinola gise.

bakeolaweb

Ilustrazioa,  Dorrea elkartea. dorrea.blogspotcom

Egia da Burdinolen urrezko garaia XVI. mendean izan zen, ontzigintza zibil eta militarraren beharrek eraginda, baina XVII. mendean euren gainbehera hasi zen, ingeles eta suediarren teknologia aurreratuagoei aurre egin ezin zietela. Dena den,  Euskal Herrian azken burdinolek XIX. mendera arte iraun zuten…..Gaur egun Azpilkuetan Bakeola izeneko baserrie dago ta Orabidean, izen berbereko borda ba da.

Post egiteko erabili den materiala

Ferrerías y ferrones por tierras de Baztán.Pérez de Villarreal, Vidal.Cuadernos de etnología y etnografía de Navarra Pamplona, urtea 10, zº. 28 (ur.-apir. 1978)