Feeds:
Argitalpenak
Iruzkinak

1781ko maiatzaren, 19an Iruñan siñatutako dokumentu batean, Elizondon (ustez) jaiotako 71 urteko Domingok, Espainiako erregeari “mariscal de campo” izendatzea, eskatzen dio.

Domingo Elizondo, ziur aski, 1709-10 inguruan Baztango Elizondo herrian jaio zen eta, erregeari bidalitako esakeran “Dragonen Erregimenduko” brigadier zaharrena zela azaltzen dio. 1771tik graduazioa hori zeukala eta osasuneko arazo bazuengatik Ameriketara ontziratzea eragozten ziotela eta, horregatik, mariskalezko promozioa eskatzen zion, Europan militar karrera egiten jarraitzeko.

Adineko eta eskarmentu haundiko militarra omen zen Baztandarrak. 19 urtekin Dragoien Erregimentuan kadedte gise sartuko da eta dirudienez (gutunan aipatzen du Bragonen brigadierra zela) haiekin egin zuen karrera militar osoa.

Dragoiak XVI. mendearen erdialdetik XIX. mendearen hasiera arte izandako soldaduak ziren. Erasozerakoan zalditerian egiten zuten eta normalki babesterakoan infanteria gise borrokatzen zaten. Dragoi bezala Argeliako Orango errekonkistan (1732) ibili zen eta Austriako Ondorengotza Gerraren barruan Italiako Camposantoko batailetan (1743), Pianceza batailan (1746), Tidonen (1746), eta Velletriren defentsan (1744) parte hartu zuen. 1751 kapitaina izanen da eta geroxago Portugalgo kanpainan (1762) hariko da.

1966an Ipar Amerikan aurkitzen diogu eta Espainako Dragoien koronala bazala geri da. Nueva Españan erregeordearen ejerzito erregularraren eraketaren arduradunetako bat izanen da. Erregeordeak (Croixeko markesa), Sonoren tropen komandantea izendatuko dio (Sonoreko gobernadorea tarte txiki batez ere izan zen) eta bere aginpean 1.100 gizon izan zituen. Haien buru inanez 1767an “Sonorako-espedizioa” martxan jarri zuen.

Nueva Españan ibilitako Dragoia. Gataiko ilustrazioa

Expedizio lau urte (1767-1771) iraun zuen eta Baja Californian bizi ziren seri eta pima indiar matxinatuen aurkako, espedizio militarra izan zen. Espainolak, XVII. mendean lurralde hauen kolonizazioa hasi zuten. Hasiera batean pixkanaka, pixkanaka jesuitek “misioak ” eriki zituzten, gero militarrak gotorlekuak eta azkenik kolonoak etorri ziren. Ia 1748an eta 1751n, espainolen   larderia, nagusikeria, abusuen eta tratu txarren e aurkako protesta gisa seriak eta pimak armetan eraiki ziren. Huntakoan, bertze talde natibo batzuen aliantza lortuta eta Cerro Prieton gotorlekue bezala erabiliz, matxinada aurre egin zuen eta espainiar kolonoak eskualdetik kanporatzeko zorian egon ziren!

La urte luze hauetan, Domingo Elizondo koronelak “diario” bat idatzi zuen eta bentan dokumentua bereziki interesgarria da. Bertan ikus daitekeelako, bertzeak bertze, Elizondok Sonoren bake-prozesuari buruz duen transformazioa. Hasierako idatzitan koronelaren etnozentrismoa nabaria da, argi uzten du espainiarren (zurien) izaera eta kultura bertzea (indiarren) baino hobea dela. Indigena matxinatuak, barbarotzat, izaki adimengabeaz menderakaitzaz eta ez-gizakiaz hartzen ditu… baina urteak pasa eta indiarrak borrokatu eta ezagutuz joanen den bitartez, indiarrak ulertu eta konprenituko die.

Idazkiaren erdialdera matxinatuen adorea, ausardia eta balentria nabarmentzen du eta Elizondok indigenen ohiturak eta idiosinkrasia ezagutuko du. Paragrafo batzuetan, koronelak sentikortasun handia erakusiko du, eta harekiko hain ezberdinak diren gizonak interesatzen zaizkio. Kanpainaren amaieran, Elizondok matxinatuekiko jarrera nabarmen aldatu zela ikus daiteke. Seriak eta pimak altxatzea eragin zuten arrazoiak konprenitzen du eta arrazoi hoiengatik, indiarren mugimendua justifikatzen du; lur kentzea, tribun kokalekuak sunsitzea, esklabutza, misiolari jesuitek aplikatzen zituzten gorputzeko zigorrak…

-“Azken batean; espainiarrek indiarrak eragin zituzten, eta hortik dator haien erreakzio bortitza,” aipatuko du.

Domingo Elizondok indiarrak garaitu zituen eta “bakea” ezarri ondoren gobernadoreari idatzi omen zion: – Probintzia horien leialtasunari eta lasaitasunari eusteko, […] maitasunez eta gozotasunez tratatzea eta zuhurtasunez gobernatzea beharko zen eta bizi izan duten eta oraindik bizi duten esklabotasuna kendu beharko da..

Hirurak Bat leloaren irudia.
1765. Egilea Manuel Salvador Carmona (1734-1820)

1774an afera personal batzuengatik Nafarrora bueltatzen da (Baztanera?), hasieran batean hemen egotoko bi urteko lizentziaomen du. Baina aistion aipatutako osasun arazoengatik ez da Ameriketara bueltatuko. Egonaldian  Errege Euskalerriaren Adiskideen Elkartea kidea izanen da (Real Sociedad Bascongada de Amigos del País.). 1781 eta 71 fuerte zuelarik hasieran aipatutako gutuna erregeari bidaliko dio eta eranzunik ez duenez 1783an Gortera joan zen bere asmoak babesteko intenziarekin (mariscal de campo izatea) baina lortu gabe urte hortako ekainaren 1ean hil zen.

Post hau egiteko erabili den materiala:

Domingo Elizondo, “Noticia de la expedición militar contra los rebeldes seris y pimas del Cerro Prieto, Sonora, 1767-1771” .  Guadalupe Curiel. Estudios de historia novohispana,  23 zk,  173-180 horrialdeak. 2000.

La percepción del «otro» en un documento del siglo XVIII: sobre la pacificación de grupos indígenas en el norte de México. Pilar Máynez José Luis Mirafuentes UNIVERSIDAD NACIONAL AUTÓNOMA DE MÉXICO.

La percepción del “otro”. Domingo Elizondo y los seris y pimas rebeldes de Sonora (1767-1771). Pilar Máynez José Luis Mirafuentes.

Domingo Elizondo wikia. Wikipedia

Iparraldeko Miarritz, Hendaia eta Donibane Lohizuneko herriak, Espainiar aristokraziaren udako bizitoki tradizionala izan da. Espainako II. Errepublikako garaietan monarkiko ugari herri hauetan erbesteratu zen, horren ondorioz, Iparraldeko herri hoietan jarduera antierrepublikanoa nabarmena izan zen.

1935az geroztik, Karlista tradizionalistek “Junta Carlista de Guerra-ren” (Gerrako Batzorde Karlista) egoitza Donibane Lohizunen zuten, eta gerra zibilako lehenengo hilabetetan herri beregn “Nacho Enea” izeneko etxean Mola jeneral nazionalak berriki sortutako zerbitzu sekretuen lehen egoitza izan zen eta gerrako lehenengo hilabete hoietan nazionalen benetako embajada bihurtu zen. Gerra tinkatu zenen “altxatutakoak, Miarritzen SIFNE-ko (Servicio de Información y Fronteras del Norte de EspañaEspainiako Iparraldeko Informazio eta Mugen Zerbitzua) bulego ezarri zuten. Guzti hauei Alemania naziko Abwerh agenteak handik ere ibiltzen zirela gehitu beharko zen.

Nacho-Enea, Caviedeseko markesaren etxea, 1936ko uztaila-abuztuan Mola jeneralaren zerbitzu sekretuen lehen egoitza izan zena. Argazkia Pinteres

Uztaila 21rako indar kolpistek Nafarroko mugen jaun ta jabe dira eta Irun erori ondoren (Irailak 5) Errepublikak Frantziarekin zuen  lehorreko kontaktu zuzena galduko du.

Errepublikako Gobernuarentzat mugak galtzea eragozpen haundik ekartzen dio, mugatik, armak, sosa, laguntza, brigadistak…sartzen ahal zaio (Katalunya bezala). Egoera hori Franziako Hego-mendebaldean (Iparralde barne) erabateko konfiantza duten agenteak izatea behartzen dio eta horretarako Errepublikako Zerbitzu Sekretuak “Quintanilla sarea” sortuko du.

Sarearen buru Luis Quintanilla margolari sozialista ezaguna zen (hortaz izena). Quintanillak Miarritzen zuzendaritza ezarri zuen eta Donibane Lohizunen, Baionan eta Donibane Garazi agenteak izan zituen (Iparraldetik kanpo, Bordelen, Tolosan…sareak agenteak ere zituen). Iparraldean Saturnino Lasa zen arduraduna, berarekin Biarritzen bi polizia frantsesen laguntza izenen du eta Blas Urroz eta Joaquín Carrasco-kin (Alderdi Komunistako militanteak,) osatuko dute taldea. Gainerako agenteak Donibane Lohizunen eta Donibane Garazin zeuden. Dokumentuek bi herri horietako agenteak erabat identifikatzen ez dituzten arren, pentsatzen da Garaziko agentea “42” izen klaberekin Elizondoko alkate ohia Blas Marín zela.

Molak generalak 1936ko Uztailaren 19an gerra-egoeraren bandoa (Estado de guerra) ezarri zuenean Blas Marin Fernandezek, Baztango Udalako Izquierda Republicanako zinegotzia zen (alkatea Ignazio Iturria jeltzalea zen). Berehala altxatuek eskualdea okupatu dute eta Udalako agintea Arrizibita Guardia Zibileko teniente hartuko du.

Bi egun ondoren, Uztailaren 22an Blas Marin ama, 75 urteko Blasa Fernandez zenduko da. Egunean zehar amaren gorputza oinik beroa zegola, polizi baten ustekabezko bisita izan zun. Poliziak Nafarroako Komisario nagusiak bidalitako gutuna eman zion (alkate izan zen garaietako adiskidea zen Komisarioa).

Gutuna, gutti gora-behera hau zion; “Blas laguna, jakinarazi behar dizut, eman diguten agintearen arabera, bihar atxilotu egin behar dizugula”

Poliziak eranzuna zain zegola, hau erran zion; “Esaiozu komisario jaunari jakinaren gainean nagoela eta eskertzen dudala“.

Biharamune (Uztailak 23) goizean, amaren hileta elizkizun eta gorpuaren ehorzketa ondoren, Frantziara pasatzeko asmoaarekin Beartzungo bidea hartu eta erbesterstu zen.

Blas Marin Fernandez Elizondarra.

Errepublikaren zerbitzu sekretuaren jarduerak, errepublikako propaganda zabaltzea, kontra espionajea, infiltrazioak eta hies egiten zuten errepublikatzailei muga pastea laguntzea zen. Blas Marin gehien bat azken ekintza honetan ibiliko da, hortarako ez da bakarrık egonen eta bertze baztandar errefuxiatuen laguntza izanen du; Alfonso Etxenike, Ángel Garayoa eta karlos Erviti kontrabandista Lantztarra.

1937ko apirilan Luis Quintanilla bere izena daraman sarei utziko zuen (Gobernuko presidenteak hala eskatuta, fronteak eta gerrako irudiak hartzeko enkagua eman zion). Sarea desegin arren agenteak Hendaiako konsulatuarako lanean jarriko dira, Anastasio Blanco Elola konsularen (canciller de consulado) aginpean. Sare berria Blanco sarea bezala ezagutuko da (Red Blanco).

Konsuladuatik Blas Marinek, Socorro Rojo Internazianala finanziatzen zuen ihesaldiak antolatzen zituen, gidariak jartzen zituen (Ervitiren kontrabandistak), gidari horien ordainketaz, gidarien eta iheslarien bazkariaz arduratzen zen, Iparraldean konsuladuarekin harremanetan jartzen zien… baita ere Socorro Rojo Internazionnalaren korreoak pasten zuten.

1937an bi zerbitzu zeuden martxan Baztanen, bata Errepublikaren krontolpean zegona, Blas Marinek kudeatzen zuena eta bertzea euskal abertzalena, Bittori Etxeberria burua zena. Biak funzionamenduan arras ezberdiñak zuten. Baztandar emakumena, bat, bi edo gehienez laueko taldeak pasatzen zituzten, hauek Elizondora eramanten zieten, etxe batean gordetu eta konfiantzako sareko kide batek Iparraldera pasten zien. Bertzia, aipatu dugun bezala, Sokorro Gorria-k Iruñan biltzen zituen oheslari taldeak (talde bat 20 iheslari inguru). Taldea Belatera eramanten zueten eta ordaidutako gidariak (kontrabandistak) Alduidera pasatzen zieten.

Gobernuaren zerbizua denbora luzez arazo handirik gabe egon zen funzionamenduan baino 1938ko otsailaren 7an ihesaldi bat gaizki akitu zuen. Egun horretan, 19 pertsonako kamioi bat iritsi zen Belatera. Frantziarantz lerro indiarrean ibiltzen hasi zirenean, patruila batek “alto” bota bezain pronto tirokatu egin zituen eta taldea sakabanatu zen. 19 etatik bortz, gau horretan bertan gida batekin Iparraldera iristea lortu zuten, egunean zehar berderatzi gehiago lortuko dute, baina 3 biden tiroz hilko dira eta bertze bi ( gizonezko eta emakumezko bat) atxilotuak izanen dira.

Ezbehar honek ez da bakarra izanen, Martxoan Ezkabako Gotorlekuko ihesaldian, Blas Marinen izena agertzen da. Fernando Rojas Amaiurren destinatuta dagoen karabineroa bidalitako gutun batea idatziko du: “Gotorlekuko presoen ihesaldia gertatu zen, gau horretan bertan, Blas Marín izenekoa, Erviti rekin batera, automobilez Alduiderantz pastu ziren.…ondorioz! bazekiten aspalditik gertaera hori gauzatuko zela eta aldez aurretik Frantziatik lan egiten zutela, bidea amaiarazteko”. Dirudi Blanco sarea iheslariei muga gainditzea lagundu behar ziela.

Afera hauetatik eta bertze arazo bazuengatik, bertzeak bertze italiar fascista bat infiltrate zaie, Blancoren aurkako kritikak ez dira amaituko. 1938ko irailean SIMak (Errepublikako Militarren intelijenzia zerbitzua) Hendaiako kosulduan zerbitzu militarra antolatzeko bazen diru kopuru jakin bat bereganatzea leporatuko diote eta berari eta bere agenteetako bati sosa bidegabe erabiltzea leporatu diete, horrez gain Blas Marin eta Karlos Erviti ajenteen leialtasunari buruzko zalantza handiak azaltzen dute. S.I.M. etik karlista zaharraz eta kontrabandistatzat hartzen diete eta soldatapeko mertzenariotzat ere (salaketa hauek ez dira inoiz frogatuko)

Urte bukaerako Blanco sarea desegiña zegoen eta bere ajenteak bajaz emanak. (handik aintzin errepublikako gobernua Bittoriren sarearekin lan eginen du) . Gure alakatea errefuxiatu gise Iparraldean 1944ario geldituko da. Garaikoa 50.000 pzta ixuna ordainduz urte horretan bueltatuko da. Ia Baztanera bueltatu arren urte hauetan kendu zizkioten berarenak ziren zenbait propietate ez diote bueltatuko. Blas Marin 1960ko Maiatzaren 27an, 60 urte zuelarik Elizondon zenduko da.

Post hau egiteko erabili den materiala.

El servicio secreto republicano en el Sudoeste de Francia (1936-1939). Pedro Barruso Barés. Universidad da Alcalá de Henares.

Al servicio del extranjero: Historia del servicio vasco de información (1936-43). Juan Carlos Jiménez de Aberásturi, Rafael Moreno Izquierdo. Machado Grupo de Distrbución. 2009

Gerra Zibila eta gerraostea Baztanen 1936-1946. Iker Frias Iturria. Kondaira.com 204.

El exilio del alcalde de Baztan en Francia. Lander Santamarias. Noticias de Navarra, 2020

1944KO Ekainaren 6an, E-Egunean  Normandiako Lehorreratze famatuan eman zen.  Itsasotikegindako historiako inbasiorik handiena izan zen eta helburua Alemania Naziari Mendebaldeko Frontea irekitzea izan zen.

Aliatuen tropak Normandiara iritsi zirenean 47 euskaldun baziren soldaduen artean, 17 infanterian eta 30 aviazioan. Baziren Ameriketako Estatu Batuetara bizizera joandako lehenego eta bigarren belaunaldiko gazteak: Frank Arregebere, Stephen Larrinaga, Santiago Mendieta… Britaniar jautsilari konpainian Aretxabaletako Luciano Sauquillo zegoen, Kieffer komandoan, Iparraldeko Joseph Villard Miarritztarra, Eskiulako Joseph Julian Hourcourigaray eta Laurent Casalonga Donostiarra. Abiazioan, RAFek, (Britainiar Aire Armadak ) eskuadretako bat iparraldeko euskal pilotuek osatzen zuten erabat. 342 Eskuadroia zen, “Lorraine” Eskuadroia ere deitua (bonbardero ikurriña margotuta zuten)…agian hoietako baten baten arbasoak Baztandarra izanen zen, baina dirudi 47 euskaldun hoietatik bailarakoa batere. Baina…Lurralde hoietan, hondartz, herri eta hiri haietan, mende batzuk lehenago, ejerzito lehorreratzeetan (portu hartze kasu hontan) , Baztandar dexente batzuk, Normandian ibili, borrokatu eta defenditu omen zuten.

XIV. mende erdialdean kokatzen gera. Nafarroan, 1349 tik Karlos II.a Nafarroakoa , Evreuxkoa eta Gaiztoa ezizenez ezaguna erregea da.  Nafarroako erregeaz gain   Evreuxeko kondea ere da; Evreux, Mortain, zein Vexinen eta Cotentinen zati batzuen jabe zen Karlos.

1337tik Frantzia eta Ingalaterra Ehun Urteko Gerran daude eta Karlosen Normandiako lurrak, kolokan. Horrela, eta Normandian zituen ondasunak mantentzeko (Cherbourg itsas portu garrantzitsua, Avranches, Évreux eta bertze zenbait hiriko gotorlekua) 2 espedizio militar bidali ziren itsasoz. Lehena 1355eko abuztuan, Erregea buru zegola, Baionatik 6 itsasontzitan 2.000 nafar, 100 zaldik eta erresumako gizon aberats eta zaldun nagusiekin Cherbourgen lehorreratu zen. Espedizio honen eginkizun nagusia nafarrek frantsesen aurrean galdu zituzten gaztelu eta gotorleku ugari berreskuratzea zen. Expedizio hortan Ursuako Miguel Santxez Baztandarra zegoen.

Ursuako Miguel, escudero gise irisi zen Normandiara eta urte hoietan arma gizon trebea bihurtuko omen zen. Zihur ez jakin arren pentsatzekoa da Miguel ezkutariak, Txerbugo, Avranchesko eta halako gotorlekuen babesten hariko zela eta 1358an jakerkeriaren errepresio basatian parte hartu zuela (Jaqueria, Franziar uhartea, Pikardia, Xanpaina, Artois eta Normandiako landa eremuetan izandako herri alxtamendua izan zen. Erten ahal da, herria, nekazariak… nobleziaren gerraz aspertuta zegola) eta ondoren Karlos II.aren komandantearekin (erregearen anaiarekin) Melun hiriaren konkistan. Konkista honen ondorioz eta prestatutako zerbizioagatik, erregea sarie gise, garai hartako zerbitzuengatik, Amaiurko errotaren eta herriko errolden diru-sarrerekin sarituko dio, baita ere Baztango hainbat larre (bustalizak, idiendako expresko belaiak) eta belaiekin.

1360ko Urrian Frantziarekin Bakea siñatzen da (Erregea, 1361ko Urrian Nafarrora bueltatuko da), baina bakea ez du aunitz iraungo Nafarroko erresuman, Karlos Gaiztoak Aragoiko Pedro IV.aren aurka azpijokoan dabiltza. Gerra hontan Ursutarra “ballesteroen nagusia” (maixua) tituloa du. Gerrako ministro antzekoa da eta bere kargu dago, hainbat gotorlekuen defentsa lanak egitea, zaldunak ordaintzea, ballestaz hornitzeaz….Lan onegatik, Oliteko kapitaneriakin eta gorteko ondasun batzuekin Erregeak sarituko dio.

Cocherelgo gudua. Toison d’or de Guillaume Fillastre miniatura. XV.mendekoa

1363ko eguberritan, Normandiatik etorritako mezulari bat iritsiko da, Mantes eta Meulán nafar plazen erorketaren berri txarrak ekarriko ditu. Urtarrila eta otsaila artean ejerzito berri bat prestatuko da eta Martín Enríquez Lakarr-en ajintean mila gizon Ondarrabitik aterako dira . 2. expedizioko armada ttiki hontan, Jauntxoen artean, bertzeak bertze, Baztango Ibainez eta Narbarteko Periz Jaunak agertzen dira, azken honek 18 soldadukin. 1364ko maiatzaren 16an Karlos V.a Frantziako erregearen eta Karlos II.a Nafarroako erregearen tropak Cocherelen, aurrez aurrez topo eginen dute. Guda horren ondorioa, frantziarren garaipena izanen da.

Cocherelengo porrotarekin eta 1365ean deitutako Avignoneko Itunaren siñadurarekin Karlos II.aren gainbehera etorriko da. Hemendik aintzin Normandia gelditzen zaion gotorlekoak mantentzen saiahatuko da. Garai hauetan Ursuako Miguel, Donibane Garaziko kapitaina da, urte pare geroxago Amaiurko gazteluko kapitaina edo alkaidea izanen da. Kargu hau betetzen hari zela, Karlos II.ak 1374an Normandiara bidaliko dio eta Avranscheko kapitaina izeanen da (hiri hontako kapitaina , denbora batez, Baztango Ibainez ere izan zen). Napar kapitan gise 1378 arte egonen da, gauzak gero eta zallago jartzen hari zaie Naparrei Normandian, Napar erregeak ez da garai batean bezala hango lurretako jauntxo haundi bat. Naparrei gero eta gehiago kanpotar talde militarra gise ikusten zaie lirralde hoietan, eta azkenik 1378ko urrian Miguel eta bere gizonak Avransch utzi eta Baztanera bueltatuko da eta Baztanen, 1384 arte Amaiurko gazteluko alkaide gise egonen da.

Post hau egiteko erabili den materiala.

El capitán Pedro de Ursúa, señor de Ursúa. EULOGIO ZUDAIRE HUARTE. Revista Principe de Viana. 158. zenbakia

Eco de la batalla de Cocherel en los documentos de Comptos reales de Navarra. MARTÍN LARRÁYOZ DE ZARRANZ. Revista Principe de Viana.

Nafar gudarosteak Europako gatazketan, lehen Evreuxtarren agintepean (XIV. mendea). Roberto CIGANDA ELIZONDO Universidad de Navarra / Nafarroako Unibersitatea. 2007

Fightingbasques.net bloga. Sancho de Beurko elkartearen ikerketa lanak. “47 soldadu euskaldun izan ziren Normandiako lehorreratzean” eta “Kieffer komandoa

Carlos II el Malo. Auñamendi Eusko enciclopedia.

URSUA, Miguel Sánchez de. Auñamendi Eusko enziklopedia.

El capitán Pedro de Ursúa, señor de Ursúa. Eulogio Zudaire Huarte.Revista Principe de Viana. 158. zenb.

Cocherelgo gudua. http://www.wikipwdia.org.

Eco de la batalla de Cocherel en los documentos de Comptos reales de Navarra. Martin Larraioz de Zarraz. Revista Principe de Viana. 96. zenb.

Nafarroako konpainia. http://www.wikipwdia.org.

Nafar gudarosteak Europako gatazketan, lehen Evreuxtarren agintepean (XIV. mendea). Roberto Ciganda Elizondo. Universidad de Navarra / Nafarroako Unibersitatea. 2007.

2020ko maiatzan, Nazien Mauthausengo kontzentrazio-esparru askatzearen 75. urteurrena dela eta, Nafarroako Gobernuak ospakizun horrekin bat eginez, nazien erbesteratzea eta sarraskia jasan zuten ia 60 nafarren errolda argitaratu du. (errolada, Ana García Santamaríak eginadako ikerketen ondoria izan da)

Napar deportatu gehienak Frantziara ( 500 nafar baino gehiago iritsi zirela uste da) 1936ko kolpe militarraren lehen egunetan edo gerra bukaeran (1939ko otsailetik aurrera areagotu zen, tropa frankistek Katalunia okupatu zutenean) iritsi ziren. Erbesteratu hauek, hasiera batean Mediterraneoko hondartzetako internamendu-esparruetan bildu zituzten (Horien artean, Gurs konzentrazio esparrua nabarmendu zen), gero 1939ko irailetik aurrera, eta batez ere 1940ko abuztuan Alemaniako armadak Frantzia garaitu eta konkistatu zuenean eta agintari frankisten adostasunarekin, atxilotze-esparruetara eta sarraski-esparruetara deportatuak izan ziren, eta non, haietako aunitz hilko ziren.

Bertze batzuk, frantziar erresistentzian ibili ziren eta Alemaniarrek harrapatzen zituztenean baita ere alemaniako konzentrazio-eremuetara deportortatuak izaten ziren…eta…hoietako bat Martin Lizarraga Etxepare baztandarra izan zen.

Martín 1920ko Otsilaren 22an Baztango Azpilkueta herrian jaio zen. Gurasoak Itsatsuko (Iparralde) Agustin Lizarraga Zaldumbide eta Maria Etxepare Zaldua amaiurtarra zituen. Martin, Frantziako erresistentziako kide gisa, 1943ko maiatzaren 8an, 1.100 konboian, Compiègnetik (fratziako igarotze-esparrua) Sachsenhausene-ra (Alemaniako atxilotze-esparrura) deportatu zuten. Konboi hortan Royallieu-Compiègneko igarotze-esparrutik 945 gizon utzi zuten eta bi eguneko bidaiaren ondoren, Orianenburgera iritsi ziren. Konboi horren berezitasunetako bat da atxilotuak frantizko Pirinioetako eskualdetakoak zirela zen (euskaldunak, biarnotarrak…)

Sachsenhausen-enko esparruan 66025zenbakia eman zioten eta segidan HEINKEL azpi-esparrura transferitua izan zen. HEINKEL hegazkinak egiten dituen enpresa alemaniarra da eta lantegia edo “lan-esparrua” Oranienburgen kokatua dago. 1945eko maiatzaren 8an tropa sobietikoak handik askatuko zioten.

Martinen aita, Augustin Lisarrague (jaiotze papeletan, hala agertzen da) Itxassuko Beltraenea etxekoa zen eta semea bezala erresistentziako kidea ere. Eta…baita ere semea bezala Compiègneko esparrutik (kasu hontan 1.173 konboian) Dorako kontzentrazio -esparrura bidali izan zen, eta hortik Bergen-Belsen-era!. Agustin 1945ko urtarrilaren 7an Bergen-Belsen-eko esparruan hilko da. Mort pour la France katalogoan Agustin agertzen da eta albo batean ohar bat: 1917ko urriaren 16an Amaiurren ezkondu zela agire da.

Heinkel egazkin expresaren logoa

Martin Lizarraga ez da Nafarroko gobenuak argitaratu duen 60 nafarren erroldan agertzen den baztandar bakarra! baita ere, Ignacio Asteasuinzarra Apezteguía Erratzutarra ageri da ( honek Dachau konzentrazio-esparrurra bidali zuten eta handik liberatua izan zen). Alejandro Elizalde Iribarren Elizondorra ere, baita ere askatua izan zena(blog honetan bere buruz haritutako posta), eta baita Elizondoko Martin Etxegarai. Honek ere erresistentziako kidea izan zen baina Alemaniara ez zen bidalia izan baina bai egon zen Frantzian alemaniarrek kustodiatitako esparru bateaneta gerra ondoren liberatua izan zen.

Eskualdekoak ere ageri dira. Askatuak izan ziren: Eugenio Alli Ferrero Beratarra, Guillermo Alzuri Larrechea Arantzatarra, Beintza-Labaiengo Pedro Marizcurrena Zozaya, eta Saldiasko José Telletxea Otxandorena…

Zorte txarragoa Etxalarko Luis Anglade, Víctor García-Serrano Retegi Beratara, Alzateko (Bera) Francisca Romana “Frantxia”, eta Etxalarko Felipe Sansiñena Iribarren izan zuten, zeren hauek esparru ezberdinetan hil edo “desagertu” omen ziren.

Goian Bego!

Post hau egiteko erabili den materiala.

Censo actualizado de mujeres y hombres republicanos de Navarra, Gipuzkoa, Alava y Bizkaia deportados. Ana García Santamaría. 2019ko abendua. Aintzina errevista. www.aintzinako.org

Publicado de un censo provisional de las víctimas navarras de Mauthausen. DIARIO DE NOTICIAS – Iruña 2020ko maiatzaren 5a. 

Konfinamendua, leku itxi edo ireki jakin batean ohiko askatasunik gabe egon eta mugitu ahal izatea da. Konfinamendua pertsona bakar bati edo talde bati ezartzen zaio erakunde eskudun batek agindu duelako (gobernu edo epaile batek gehienetan). Konfinamendua zigor batek eragin ohi du, baina legez, konfinamendua osasun eta estatu segurtasunerako ere ezar daiteke.

2020ko martxoaren 11n, MOEk (Munduko Osasun Erakundea) koronabirusa (Covid19 gaitza) Mundu mailako pandemia gisa izendatu zuen. Hortik aintzin, Europako estatu aunitzek, tartean Espainia, konfinamendua agindu zuten. Espainian martxoaren 14an Pedro Sanchezek alarma-egoera orokorra agindu zuenean (15etik aurrera) konfinamendua Euskal Herriari bete-betean eragin zion (Emmanuel Macronek martxoaren 24an agindu zuen). Apirilaren amaieran, Espainiako eta Frantziako Gobernuak deskonfinamendua iragarri zuten, pixkanaka salbuespen neurriak kentzen joateko prozesua.

Deskonfinamendua hasi arren, izurritea gaindituta ez dago eta birusaren berragertzeak (rebroteak) espero dira. Pandemia honekin, deskonfinamenduaz gain, militarrak kaleak ta zarretxeak fumigatzen, barrideak balkoietatik salatzen (konfinamendua betetzen ez dutenei), sendagilei xalotzen, mediku eta heritzain hauek gaixotzen, kutsatuenzat “arkak” sortu (bakartzeko, aislatzeko, lazaretoak gise), agintekeriak…ikusi ditugu!…ia ia bertze pandemien arabera (antzeko parezido).

Jakina eta ezaguna da XX.mende hasieran (1918an) mundu osoan, karretilue zabaldu zela, karrotillua  gaizaren izurritea!, Baztanetik kanpo “gripe española” izenarekin zautu zen izurritea! Baina urte batzuk lenago, XIX. mendearen bukaeran, mundu osoan mende horretan zehar hain ezaguna ez diren kolerako izurriteetatik, azkena eman zen. Eta aipatu dugun bezala, ekintza eta gertakari berdintsuak eman eta ikusi ziren.

XIX. Mendearen hasieran, txertoaren aurkikuntzarekin (1796) eta txertoaren ondorengo erabilera masiboarekin, ( 1801an, Baztanen Baztangaren aurkako txertoa jartzen da lehen aldiz), pentsa liteke gaixotasun infekziosoak atzean geratu zirela. Ez zen horrela izan eta Kolera gogor jo zuen.

1834ko izurritea.

Dirudi, gaiza Europara 1830. urte aldera iristen dela. Urte horretan Errusia errausten du, 1831 Europa erdia, 1832 Frantzia eta 33an Iberiar península.

Espainian Lehen puntua Vigo da, Portugalgo portuetatik iristen dena. Udan Andaluzian bertze infekzio-foku bat agertzen da. Azken erasoa 1834an izango da, hegoaldetik iparraldera norabidea jarraituz. Birusa Rodil jeneral Kristinianoaren tropek, Portugalgo Algarve kuarteletik lehenego karlistada zela Euskal Herrira ekarri zuten (Rodil jenerala On Karlos V.a Erregenahia apresatzea intenzioarekin irailaren 3an Elizondora iristen da).

Koleragatik Nafarroan biztanlegoaren %3,7 zendu zen (gutti gora behera 10.000 persona hil ziren). Nafarroa osoan eman zen arren , Ereribera izan zen fuertiago jo zuen tokia eta aldiz bera iparraldean eta gure euskaldean ez zen hainbertze eman (%3 baino guttiago).

1855ko izurritea.

1855an berriz kolera koplpeatzen du Nafarroan. Lehenego agerraldia Erriberan Otsailan ematen da, baina ekaina aldera beroarekin batera, Nafarroa zehar zabaltzen da, iparraldera iristen. Datuek diote biztanleriaren %5 zendu zela (15.000 inguru).

Adibide guise dugu Olagueko herria. Martín Francisco Viscarret, Olagueko apeza zenari esker badakigu herri hortan gogor jo zuela. 1854an lau heriotza izan ziren herrian eta zazpi 1856an; 1855ean berriz, hogeita bat heriotza izan ziren. Horien artean Juan Fermín Osácar Olaguetarra baina Zigan hil zena ( hileta-elizkizuna Olaguen egin zen).

Berroetan urte hotan biztankeriaren %4 galdu zen, Narbarten %6 eta Urrotzem iduritsue.

Baztango herri batzuetan, Amaiur, Erratzu, Arizkun…nahiz eta diputazioak ez gomendatu, prozesioak egin ziren tokiko ama- birjiña kalera atraz, pandemiarekin ababatzeko asmoarekin.

1885 izurritea.

Nafarroan eragina izan zuten hiru izurriteetatik txikiena izan zen, eta 3.500 pertsona baino gutxiago hil omen ziren. Izurritea 1884ko ekainaren 8an hasi zen Tolonen (Frantzia) eta Nafarroarekiko muga “akordonatua” izan zen. Osasun lokarri bat ezartzen da mugan eta ejerzitua erabiltzen da mugako 123 kilometroak zaintzeko; Bera, Etxalar, Urdazubi, Zugarramurdi, Erratzu, Kintoa, Luzaide, Orbaizeta, Otsagi eta Isaba. Paso guziak exten dira, Etxalar, Dantxarinea, Eugui, Luzaide eta Otsagikoak ezik. Pasu hauetan bidaiari, ekipaje eta salgaientzako pasabide utziko da, baina koarentenarako “lazaretoak” ezarriko dira. Lazaretoak eritasun kutsagarriak tratatzekoa isolatutako eraikinak dira, gure eskualdean muga ondoan zeuden ardibordak edo baserriak erabili ziren.

Frantziatik datozen bidaiari, animalia eta salgai guztiak, 10 egun pastu behar dituzte isolatuak lazaretoetan. Fratziar baten bat (familiarra edo ez) auzotar baten etxian baldin badago hauek ere lazaretora bidaliko dituzte kuarentena pastera, eta hau den kontrolatzeko 2 edo 3 batailoi erabiliko dira ( baionetak eta beruna mikrobioetarako erremedioa). Era berean, Iruñean barraka-ospitale bat antolatuko da.

Osasun Kordoiak galera ekonomiko handiak eraginen du eskualdean eta gainera ez du ezertarako balio; Jakina zen kuarentena pasatzen hari zirenak, borda batetik bertze borda batera igarotzen zirela eta fumigazioengatik kobratzen ziren arren bidaiariak egin gabepasatzen zuten muga. Medikuak ere kuarentena saltatzen ziren, Etxalarko medikua bezala. Mediku honek muga pasatzeagatik eta, itzultzerakoan koarentena ez egiteagatik salatua izan zen. Hori dela eta, bera eta praktikante-lanetan ari zen semea zigortu eginen dute eta kargutik bota izanen dira.

Izurriteak aurrera egiten duen biztartean, beldurra gizarte-talde guztien ematen da eta hainbat medikuen heriotzekin beldur hori haunditzen doa. Hori eraginen du mediku aunitzek bere lanbidea utziko dutela eta bertzerik gabe herritik joatea, haien tartean Amaiurko medikua.

1885eko uztailaren 17an, probintzia-lokarria bertan behera utzi zen, Nafar osoan kolera zabaldu zen. Nahiz eta izurrite hau Iparraldean hasi zen , epidemiak garapen ezberdina izan zuen eta bertzeak bezala Tuterako ibaiertzean izan zuen eragina haundiena.

Izurritearen kudaketa biztaleriaren haserrea sortu zuen eta izurriteak Nafarroako gobernadorearen kargu-uztea eragin zuen. Baita ere diote haserreak “La Gamazadarekin” burutu ziren mugimendu foruzaleak bultzatu zituela. Kolerak agerian utzi zuen ez zegoela medikurik, Nafarroako Osasun Kongresuak higienismoari buruz eztabaidatu zuen, osasun erreformak aldarrikatu zituzten eta Nafarroako osasun publikoa sustatu zuen.

1886ko martxoan, Tafallan egindako kongresu medikuan, 28 boto alde eta kontrako 2 botorekin, Nicasio Landaren eta Antonio Martín Ayusoren egindako proposamen bat onartu zen. Proposamen horren arabera, erabateko isolamendua herri bat koleratik babesteko bitarteko segurua bada ere, isolamendu hori, esperientziak bertze behin ere (azken epidemik bazala) frogatu du, isolamendua errealizaezina eta nekaezina dela, nekazaritzarako eta komerziorako kaltegarria dela eta gainera, udaletxendako arras garestia.

Azkenian Kongresutik ateratako konklusia; hurrengo pandemia batean medikuak, Osasun Batzordeetako Administrazioko kontseilari den aldetik, ez dula populazio baten isolamendua gomendatu behar, izanen da

1890ean, Nafarroako Osasun Batzorde Probintzialak, koleraren gorakada baten zurrumurrua jasoz, polemika berri bat sortu zuen, herrien isolamendua gomendatu zuen…batzutan…dirudi esperientziak ez dula ezertarako balio!

Post hau egiteko erabili den materiala:

El ‘método curativo del cólera-morbo’ de Martín Francisco Viscarret (1809-1855), abad de Olagüe (Navarra). Fernando Serrano-Larráyoz. Alkalako unibersitatea. 2001

La epidemia de cólera de 1885 en navarra y en tudela. Pilar Sarrasqueta Sáenz Universidad de Navarra.2010.

Peste colérica de 1885. Congreso Médico-Regional de Navarra (1886). Vïctor Moreno. 2029ko maiatzaren 209an. http://www.nuevatribuna.es.

La epidemia de cólera de 1855 en Navarra : demografía y mentalidad. Eduardo Martínez Lacabe. Geróninm de Uztariz, 12. z, 1996.

Usuak edo beleak.

Nafarroko erreinuko Armeria Liburuak, 783 armarri ditu; gehienak, leinukoak, palaziokoak eta jauntxoenak. Zaharrenak XIV. mendekoak omen dira, bertze batzuk XV. mendearen amaierako eta XVI. mendearen hasierako eta baten bat modernuago ere.

Nafarroa inbaditua izan zen garaian,  Karlos V.na 1527an Nafarroan izaten ari zen aldakentagatik (konkistatzailen aginta eta boterearengatik) Nafarroako noblezia zaharraren nomina izan nahi zuen eta Armeria Liburua iteko eskatu zen. Eskaera ez zen bete (badirudi liburu zaharra galduta zegola) eta 1575 liburu berri bat egin zen.

Bolumenak lau atal ditu eta ikusten da biltzailea (arma-erregeak) armarriak heraldika pieza nagusiaren arabera multzokatzen saiatu zela; arranoak, otsoak, bandak, fajak, zuhaitzak, santioko oskolak…eta Irudi edo itxura heraldiko hoien artean “Baztango beleak” nabarmentzen da. Baztango hainbat armeriatan agertzen direnak talde heraldikoa osatzen dute hegazti horiek. Ez du  garrantzitasunik beren hedaduragatik, haunitz ez bai dira baina bai nabarmentzekoak dira bere jatorri historikoagatik.

Hegazti horiek; bele, biligarro edo usoak izan daiteke eta Baztanen, Aroztegia, Arizkun eta Ursuako leinu etxe edo palaziotan aurkitzen ahal dira (Baztandik kanpo gutti dute irudi hau, Alzateko jauna eta bertze baten bat).

Aroztegiakoan, zuhaitz baten alboetan bi txori agertzen dira eta Atizkunguan lau bele gurutze baten inguruan. Biak uste dira Ursuako usueekin (hiru) zerikusia dutela zeren, Ursuekin lotura estua duten linajeak bai dira (gehienbat Arizkun).

Baina ursuako “txoriek” usuak dira? jatorria Baztanen dute? .Bozateko Ursutarrak, leinu zaharra da. 1349an Ursuako Joan, Ursuako VI, jaun gise agertzen zaigu eta Amaiurko gazteluko alkaidea da. Honen semea,  Sancho Ursua erreinuko “ricohombre” bezala ageri da eta urrengo Ursua Miguel Santxiz (Santxo Ursuaren semea) “ricohombrez” gain Otikorengo baroia da.

Miguel Sánchiz Ursuakoa dago, 1370ean,  Meleunen (Normandian) defentsan nabarmendu zen eta Karlos II.a erregeak Amaiurko errotak eta hainabat lurrak eman zion, hoien artean, Corteseko herrian eta Donibane Garaziko gazteluaren “tenenzia”. Honen semea Ursuako Beltran izanen da eta bere alaba Maria, Ursuako andrea bihurtuko da. Ursuako  Mariak, Juan de Urozekin, Karlos III.a (Noblea) erregearen ganbararekin (kamarlengoa), ezkondu zen. Ezkontza-kontratuetan erabaki zen ezkontza honetako seme-alabek amaren abizena eta armak hartuko zituztela,eta horrela izan zen.

Joan Ursua eta Uroz Karlos Bianako prinzipearen “maestrehostala” izan zen eta baita ere 1439an, Amaiurko gazteluko alkaidea eta Ezpelatako jaunaren María Juana alabarekin ezkondu zen. Bi semeizan zituzten, nagusia; Joan Ursua Ezpeleta, Ursuako Jauna Oticoren baroia, Amaiurko gazteluko alkaidea eta izkribu erreala ere. Anai txikiean Adan Ursua Ezpeleta izan zen eta lizarraldeko La Berruezako Azedo jauregiaren (erdiaroko dorrea) jauna izendatu zioten.

Palazio hontatik, Aragoiko Cornel familiaren jatorria zen. Cornel leinua Erdi Aroko Aragoiko nobleziaren etxe garrantzitsuenetako bat izan zen eta XII. mendetik dokumentatua dagon familia da (Gaztelaniako Koronel hitza Cornel-etik dator). Bai Cornel leinuaren armarria eta bai Azedoko palazioren harrizko armarria bortz bele osatzen zuten. Dirudi Ursuako Adan bere jauregiko armarriarekin egin zela eta aldiz berean Ursuako leinuak berea bezala hattu zutela eta beleak, abizenaren esanahiaren eraginez usuetan bihurtuko ziren . Jakina da XV.mendaren erdialderaartio Ursutarrak armarri eta ikurre gise “Ansako armak” zituztela., hau da! bi “faxa” eta oskol pare batzuk ( santioko bideko oskolak).

 

 

800px-Blason_Louis_Coroneles_(selon_Gelre).svg

Cornel familia eta Azedoko armarria.

Mende bat lenago bertze baztandar batek ere Cornel familiako 5 beleak (corneja) bere armarrian eraman zituen. Baztandarra, Pedro Cornel zen eta Ontzalu Ibañez Baztangoa (jauregizarrea leinu-etxekoa) eta Aragoikon Aldonza Cornel-en semea zen. Ontzalu Ibañez Baztangoa  XIII. mendeko Nafarroako handikia izan zen, errege-alfereza izan zena.  1264an Guardiako eta 1269an Mendigorriko jauna izan zen. 1264an erregeari Mues hiribildua erosi zion. 1266an, Tibalt II.a Nafarroakoak zuzenduriko kanpainan, Baionako konkistan izan zen.

Henrike I.a gizena hil zenean, 1274ko abuztuaren 21ean, Erriberrin Gorteek gobernadore izateko hautagaien artean izan zen, baina  Eustakio Beaumarchaisko aukeratua izan zen. Nabarreriako gerran  Gontzalo Ibañez Baztangoak  eta bertze jauntxo batzuk; Petri Antso Monteagudokoa, Gartzea Almoravit…, Nabarreriaren alde atera ziren eta atzerritar gobernatzailearen kontra egin zuten. Nabarreria aurreko gaueantik hartua izan baino lehen ihes egin zuen, eta bere ondasunak konfiskatu zituzten. Gonzalo Gaztelanian erbesteratu zen eta bere seme gaztea Aragoien Amaren izena eta armarria erabiliz.

Pos hau egiteko erabili den materiala:

Libro de Armería del Reino de Navarra. Faustino Menéndez Pidal, Juan José Martirena. Gobierno de Navarra. 2001

Enciclopedianavarra.com. Ursua. euskalnet.

 

 

 

 

“Egun ttun ttun,bihar ttun ttun,etzi ere ttun ttuna.

etxe huntan arnoa bada guk ez yakin zenbana.
Zenbana yakiteko degun ttanttatto bana…

Iñaute aintzineko  ortzegunean (edo herri batzutan asteartea edo asteazkenean) haurrek Baztanen,  beren soiñuekin karriketan eta etxez etxe ibiltzen direlarik, kanta zahar hau abesten dute. Egun Hori Orakundea da, edo Arizkunen eta Amaiurren ezaguzen den bezala, Egun Ttunttuna.

Egun Ttunttuna, egun osoan txistu eta danbolina jotzen denez, dagokien izena da. Ttun-ttun hitza, txistulariek egindako musikatik dator,  eta hauei Ttunttuneroak ere deitzen zaie. Garai batean danbolina beharrean ttunttuna jotzen omen zuten eta horren ondorioz txistulariek jotzen duten danbolinari ere izena aplikatzen zaio.

Baina, zer da, edo zer zen, ttunttuna? … ba, egurrezko erresonantzia-kaxa bat da. Haren gainean ongi tenkatutako hainbat soka paratzen dira, eta makila bat baliatuz kolpatzen direnak. Tradizionalki txirularen laguntzarekin interpretatu ohi zen Ttunttuna. Hala, musikari berak, txirulariak, bi musika-tresnak jotzen zituen aldi berean. Orokorrean txirula ezker eskuaz jotzen zuen eta, alde horretako besoa baliatzen zuen Ttunttuna saihetsen aurka eusteko. Libre geratzen zitzaion eskuarekin musika-tresna jotzeko makila erabiltzen zuen. Makila hori, zenbaitetan, ehuna, larrua edo belusa erabiliz gaineztatzen zen. Makilarekin markatzen da erritmoa,

Erresonantzia-kaxa, kaxa luze bat da, aurrealdean zizelkatutako bizpahiru irekiune geometriko ditu, soinua ateratzeko leiho modura. Bertako zura baliatuz egiten da, gehienetan gereziondoaren edo intxaurrondoaren zurakin . Orokorrean sokadun danbor izenez ezagutzen da eta erdi aroko perkusioaren salterioen aldaeratzat hartzen da, teknikoki, kordofonoa da.

0132

Ttunttun izendapenak ateratzen duen soinuaren onomatopeia iradokitzen du. Dena den, Euskal Herrian bertze izendapen batzukin ezautua izan da ere , bertzeak bertze, danburia, soinu, salterio…

Uste denez, Frantzia hegoaldetik iritsi zen Ttunttuna Euskal Herrira. Diderot eta D’Alemberten entziklopedian txirula eta Ttunttuna jatorri euskaldun edo proventzala duen musika-tresna modura agertzen da. Baina argo dago Pirinioetako musika-tresna izan zela erabat. Goi Aragoi inguruan chicotén izenez ezagutzen da eta txilibituarekin batera interpretatzen da. Pirinioen bertze aldean, berriz, tambourin basque edo tambour de Béarn izenarekin. Euskal Herriko ahozko tradizioari esker erabilera hedatu bazen ere, ekialdeko zonaldera mugatu zen. XVI. eta XVII. mendeetan Nafarroa osoan zehar zegoen hedatuta, Zuberoan eta baita Lapurdiko zati batean ere. Aitzitik, ez dago Gipuzkoan, Bizkaian edo Araban erabili zela erakusten duten dokumentu aunitz. XVI. mendean ttunttuna txirularen lagungarri den perkusiozko musika-tresna modura erregistratzen da Tuteran, Behe Nafarroan eta Baztanen.

Nafarroan, Oitzeko Jauregian dauden XVI. mendeko pinturetan aingeruen friso bat ikus daiteke. Horietako bat ttunttuna eta txirula joz ageri da eta Pierre de Lancre Euskal Herrira sorginkeria-izurritearen aurka ekitera iritsi zen inkisidorea zen. Hark idatzitako liburuaren arabera, sorginen arteko bilkura edo akelarre ezagunetan ez zen musika falta izaten. Musika hori danbolinarekin, biolinarekin edo salterioarekin  (ttunttunarekin) sortzen zen. Azken horrek “larrurik gabeko Bizkaiko danbor” izendapena hartzen zuen (garai haleta Bizkai hitza euskalduna itza bezala zen)

ttunttun4Iruñeko Udalak San Fermin jaietarako kontratatutako musikarien zerrendan atal berezitua zegoen salterioa jotzen zuten haientzat; hala, zerrenda horietako goiburuak hauek ziren XVI. mendetik XIX. mendera arte: Danbolinak, biolinak, salterioak, bihuelak eta dultzainak. Horietan musikarien identitate eta jatorria eta haiei egindako ordainketak azaltzen dira.

1874an “chunchunero” hitza San Fermineko kontratuan agertzen da, bai salterio esta bai danbolina jotzen duenarentzat, herritarrek aspalditik erabiltzen duten  apelatiboa onartzen dute. Txistulari hitza 1913an agertuko da, Tolosako txistulariak lehen aldiz kontratazerakoan, urte askoz  San Ferminetako programan erraldoiekin joanen dira “chunchuneroak” (naparrak) eta txistulariak programetan…hortik aurrera txistulari hitza soilik erabiliko da.

Mendietako eta gure bailara bezalako herrietan ttunttunero deitzen segituko dute, nahiz eta gehienek  XX. mende hasieran danbolina jotzen duten arren.

Gaur egun Zuberoan zokoratuta gorde dute, eta hangoa izan da tresna honen azken egile zaharra, Pierre Errekalt jauna alegia, baian baiata ere Arizkunen entzuten ahal da ttunttuna (sokazko ttunttuna) Arizkungo txistulariak-danbolinak taldeari esker.

Post hau egiteko erabili den Materiala

Ttun-ttun. Auñamendi Eusko Enziklopedia.

En Torno al Ttun-ttun. ENRIQUE JORDA. Cuadernos de etnología y etnografía de Navarra,  52 zenbakia, 389-390 orriak. 1988

XX. mendeko Euskararen Corpus estatistikoa. Iñauteak (Baztan). Euskaltzaindia.eus. MARIANO IZETA.

El txistu y el tamboril en Navarra. MIKEL ARANBURU URTASUN. Cuadernos de etnología y etnografía de Navarra,  87 zenbakia. 2012

 

 

 

Dantzaren debekua.

Historia aurreko garaietatik gizakiak, sentimenduak, aldarteak adierazteko eta komunikatzeko, gorputzeko mugimenduak erabili ditu. Gorputz mugimendu horiek eta batez ere, doinu baten laguntzarekin, dantza da.  Herri, eskualde edo lurralde guztietan  dantzan egin da, Euskal herrian bertako dantzak Euskal dantzak dira, eta Euskal kulturaren eta folklorearen osagai garrantzitsuak dira. Dantzak berehala hartu zuen magia edo erlijio kutsua, baina garaiak aurrera joanez, erlijio eta erritu kutsua galdu omen zen, arte maila hartu eta sormen lan bihurtu zen eta dantza ondo pasatzeko edo sentimenduak adierazteko erabiltzen dugun ekintza izan zen.

Baina, dantzaren ondo pasatze hori, errito zahar kutsua oinik zituztela, eta baita…euskal kultura zela… XVIII. mendean, Nafarroan dantzak debekatzea agindu zuten.

Captura de pantalla 2020-02-06 a las 0.26.27

1947ko postala. Pinterest

Halaxe  izan zela, Baztango bi parrokietan gorde izan ziren bi textu zaharretan zihurtatzen  da. Dokumentuak, Elbete eta Elizondoko elizetan 1750ean Gaspar Miranda eta Argaitz Iruñeko gotzainak zena, danzak debekatzeko agindu gutunak dira.

1750eko martxoaren 12an Iruñeko Gaspar Miranda eta Argaitz gotzainak dantzak debekatzen zituen agindua plazaratu zuen: «Edicto en que se prohíben los bailes y dan- zas públicas y el uso de los instrumentos profanos en iglesias y funciones eclesiásticas, y se persuade a las personas eclesiásticas el mayor cuidado y vigilancia sobre la extir- pación de estos desórdenes y abusos, que se manda sentar y publicar en los primeros días de Pascua de resurrección a cada años» zion aurkezpenak. 

Halakoetan ohikoa zen bezala, jatorrizko idatzia gaztelaniaz zegon eta parrokia guztietako kontu liburuetan kopiatu behar izan zuten eta  parrokia aunitzetan euskaratu egin zuten Iruñeko gotzainaren agindua. Denetara eskuarazko hiru testu iritsi zaigu: Lehen aipatutako  Baztango biak (Elizondokoa eta Elbetekoa)  eta hirugarrena aldiz Orriokoa (Ezkabartekoa)
Ustez denez, aginduaren idazlea Sebastian Mendiburu jesuita izan zen. Sebastian Mendiburu Oiartzunen jaio zen, eta 1708an. 1725ean sartu zen Jesusen Lagundian. Iruñean egin zituen Filosofia eta Teologia ikasketak. Nafarroa Garaiko herri euskaldunetan ibili zen predikari eta misioak ematen. Hizlari fama handiakoa zen eta «Euskal Zizeron» ezizena jarri zioten. Iruñeko gotzainaren eskariz (Miranda eta Argaiz), Filosofiako eta Teologiako katedraduna izan zen. Mendiburuk zerabilen eskuara, gipuzkera baino gehiago, goi-nafarrera zen, eta dantzak eta zezenketak ez zituen batere gogoko eta, ohiko erlijio gaiei buruz idazteaz gain, horri buruzko hainbat lan ere idatzi zituen. Gai hauetaz eztabaida eta borroka sonatuak izan zituen Manuel Larramendi  idazlearekin. Aita Manuel Larramendik (Andoain 1690 – 1766 Loiola) idazle jesuita izan zen. Eta bere idazlanetan ikus daitekeenez, eskura eta euskal kulturaren (dantza barne) defendatzaile sutsua zen, hortaz Menbidururekin izaten zituen liskarrak.

Baztango bi testuek etorki berbera dute; Orrioko itzulpena, ordea, bertze bat da. Goi-nafarrerazko bertze aldaera bat erabiltzeaz gain, motzagoa da eta Larramendik idatzia antzemanten da.

Ediktoa, herriko abade, erretore eta bikarioei zuzenduta dago gotzainaren agindua herritarren artean zabaltzeko ardurarekin.

Elbeteko textoa edo “gutuna”, gure obispoak aditzera ematen dula “haundizki” eta serioski  dantza publikoak meatxatuak eta erreprendituta daudela. erranez hasten da.

( Gure obispado huntaco presuna fiel gucieri aditcera ematen dabegu, daudelarican handizqui eta seriosqui erreprenditu eta meachatuac danza publicoac aita Sainduaz eta Escritura Sainduaz, bai eta ere daudelarican debecatuac, hala erreinu huntan, nola bercetan...)

Segitzen du, arimak galtzeko arriskua badagola, oraingo dantzak soinu alaiekin egiten direla,  eta lujuria probokatzen dutela mugimendu eta ukitze lizun eta zantar horiek.

(…escandalo publicoaren medioz, ezarcen baldin badituzte arimac galceco peligro claro eta aguerian? Nolaz eztira erreprendituco oraico danzac, eguiten diralaric haalicaco soiñuric alegre eta vicienequin, carrera, lasterca eta errecontrada deshonestequin? Eguiten diralaric lujuriaren edo loiqueriaren pozoin infernal eta hilgarri hartara probocatcen dituzten accione, iguitce, movimendu eta uquitce desonestequin? Danzatic gueldicen diralaric errefrescatcera, edatera? Dancetan eguiten dituztelaric arcoac, zubiac, ceinen azpitic danzan pasatcen baita Demonioa? Danza hoc eguiten diralaric ez solamente lecu publicoetan bainan bai eta ere estalpetan, portaletan, ezcaratcetan berariaz eta mottibo gutirequin) 

Dantzarekin aunitzentan toki saindua profanatzen direla aipatzen du, egun eta gauaz aritzen direla dantzetan eta ez soilik plazan! baizik bideetan eta edozein lekutan.  Baita elizgizonak ere aritzen direla salatzen du.

(…Profanatcen eta menospreciatcen dituztelaric hanicetan templu sainduac, basilicac, ermitac, eliza atheac, cimiterioac? Davilzalaric egunaz eta gauaz plaza publicoetan, videtan eta campo libretan? Danza hotarat iuntacen direlaric ez guttitan, eta bai gure dolore handi batequin eliza guizonac, bai eta ere ordena sainduac pretenditcen dituztenac, ordenatceco pretensionea duten dembora berean, ceintaz baitira hanitz exemplare. Eta hare gueiago, badirela hotaric cembait danzaco maestru direnac, hala guizonquieri, nola emaztequieri danzan eracustea oficiozat hartua daducatenac?

Dantza Satanasen iruzurra, engainua, bizioa, Jangoikoaren ofentsa eta herrietako eskandalaua da

Heritua dagoelaric, bada, eta cutsatua izurri eta eritasun mortal huntaz gure obispa- dotasuneco parteric gueiena, eta deseacen dugularic erremedioa ematea ecin erranezco gaitceria espiritual eta temporal huni, eta nahi derabeztegularic descubritu eta aguertu fiel gucieri Satanasen invencione, engañu eta trampa gorde, estali, secretu, eta segurac, bay eta luxuriaren, deshonestidadearen gaitz eta calte dudaric gabecoac (…) Satanasen engañu huni cein baita yturburua, herroa eta zaiña, ceinetaric sorcen baitira puebloetan, errietan erreinacen eta gueienic aurquicen diran vicioac. Bada, arrazoin hunengatic Nafarroco legueac deitcen du, hicendazen du danza «oficina, ceinetan trabajatcen, moldatcen, apaintcen eta eguiten baitira Jaungoicoaren ofensac eta errietaco escandaloac».

Eta gutuna segitzen du; dantzentan aritzen direnei ixunak, zigorrak… patuko zaiela, instrumetu profanoak elizenta ez sartzea, eta bla bla, bla bla… akitzeko aipatzen du ediktoa (gutuna) urtero Bazko garizumeko lehengo egunean irakurtzea beharrezkoa dela.

(..elizaco liburuan, visitetaco manuen ondoan, eta publica eta lei detzaten urte guciez, Bazco garizumaco leembecico  egunean, eta hortaz landa, conveni eta necesario dela iduricen zaien besta gucietan.

Iruñeco ziudadean emana marchoaren hamabigarren egunean, mila zazpitan eun eta berrogoy eta hamarrean. Gaspar, Yruñeco obispoa, obispo ene jaunac manaturic.)

 

Dakigu, 1750eko agindu hauek, lehen aldiz, apat Echebarnek 1971an eman zuen ezagutzera, (Elbetekoa) eta  hamarkada bat geroago,  Aita Ondarrak (1982an) osorik  Elbetekoa eta Elizondokoa eman zituen. (Hirugarrena 1981an agertu zen).

Elizondoko eta Elbeteko teextoak arras antzekoak dira, Baztango Elbete eta Elizondorako idatzitako testuak direnez, ez da zalantzarik bertako euskaraz baliatu zirela itzulpena egiteko. Horrela,  Baztango 1750. urteko mintzoa islatzen duen testu formal batzuen aurrean gaude eta XVIII. mendearen erdialdeko, Baztango edo Nafarroako mintzoak hobeto ezagutzeko bi textu hauek laguntzen digute!.

Textoi dagokienez, Elizondon eta Elbeten idatzitako lekukotasunak izan arren, gaur egun bi eskuizkribuak Iruñeko Elizbarrutiko artxiboan daude.

Post hau egiteko erabili den materiala.

Baztan-Bidasotarren dantzak XVIII. mendean.  A.IRIGARAY. Egan aldizkaria. 1970.

Baztango 1750eko eliza-agindua: edizioa eta azterketa. Urtzi REGUERO UHARTE. Fontes Lingvæ vasconvm stvdia et docvment. Año li. urtea 128 – 2019. Nafarroako Gobernua

 

 

 

 

 

Orzorrotzeko gaztelua.

Orzorrotzeko gaztelua Ituren eta Zubieta artean zegoen gaztelua izan zen, justu Ekaitzaren gailurretik hurbil dagoen Makilipurdi koxkorrean, 814 metroko altueran.

Amaiurko gaztelua bezala Nafarroko erreinua defenditu zuen gaztelu bat izan zen eta  Bortziriak-Baztan eta Leitzaran haranen elkargunea kontrolatzen zuen. 1200 inguru eraiki omen zen eta 1298 urtekoa da lehendabiziko aipamena. Gaur egun zimendatzearen hondarrak baino ez daude eta erten ahal da (Iñaki Sagredok inkusketa egin ditu), oinarriak 16 metroko luzera eta 13 metroko zabalera zituela. Gaztelaua 10 edo 15 lagunentzako gotorlekua zen, baina noizean behin  (gerra kasuan) 40 ere biltzen ahal zituen.  Gazteluaren helburu nagusia Nafarroa Gipuzkoarekin zuen muga babestea zen. 1198 an Gaztelako Erresumak  behin betiko lortu zituen Araba, Gipuzkoa, Durangaldea…muga berri bat sortuz.

Erdi Aroko eraikuntzari dagokionez, badakigu gazteluak egurrezko garitak zituela muturretan, dorreak, jauregia (egurrezko txabola), guardia-etxean, ur-tankea (aljibea) eta omenaldiko dorretxea (harrizkoa harresia bezala). Iñaki Sagredok dioenez, haren berezitasun interesgarrienetako bat da harri lehorrez egina zagola da, hau da, argamasarik gabe, aspalditik erabiltzen den teknika erabiliz.

Makilipurdi

Garai batean Makilipurdi gailurrean (baita ere Oltzorrotzeko Haifa dieta) Orzorrotzeko gaztelua kokatzen zen.

Orzorrotzeko gaztelua, Amaiurko gaztelua bezala,  gazteluaren “tenenzia” alkaidetan daude eta artxiboi esker badakigu 1259an Martín de Oriz, dagola, 1266 Bergarako Pedro Garceiz, 1280an Ohárrizko Miguel Garzes… Garro, Bergara, Ezpeleta, Mirafuentes, Urniza, Zulueta, Nas, Urtubia, Etxalar, Barasoain, Mendia eta  Beraiz abizeneko alkaideak segituko dute.

1357an Arraiozko  Sancho Martínez alkaide da eta 1383 Iruritako Jauregizarreko Martín Garces. Honetaz badakigu 60 “sueldo” eta  15 kahiza jasatzen zuela. Kahiza edo kafiza antzinako edukiera-neurria da, Nafarroan zerealetarako erabiltzen zena Erdi Aroan; lau erreguren  (arroba) baliokidea da. Urte batzuk geroxago gaztelua Martinen emaztearen eskutan gelditu zen, alkaidea Grazia izan zen.

1451an agramontar eta beaumondarren arteko Gerra Zibila hasi zen. Urte batzuk lehenago Aragoiko Joanes II.ak koroa bere seme Karlosi usurpatu zuen. Gaztelua Agramondarren eskuetan zegoen baina gerra hasi bezain “pronto”  Behamondarrek (Karlosen aldekoak) lortu izan zuten.  Baztandar agramondarrak 1461an Jauregizarreko eta Bertizko jaunak buru zituztela Orzorrotzeko gaztelua berriz berreskuratu zuten  (Amaiurkoa ere) eta haien eskuetan mantenduko da zeren 1494an Bertizko Juan Pérez ezkutaria alkaide gisa agertzen  da, eta baita ere, Bertizko Jauna gaztelaniarren konkista arte (1512) azken alkaidea izanen da.

Gaztelaniarrek Nafarroako erresuma konkistatu ondoren, gaztelua Gaztelako tropek hartu zuten, 1521ean legitimistek berreskuratu zuten baina eta urte horretan bertan  ( Martxoko 14an) Nafarroako erregearentzat berriro galduaa izanen zen. Velez de Medrano kapitaina Amaiurtik eta Jaso Kapitaina Elizondotik, konkistatzea sahiatu ziren baina ez ze posible izan. Gaztelu honekin Doneztebe ere gaztelaniarren eskuetan gelditzen zen eta Amaiurko gazteluaren setioa are gehiago itxi zen (urrengoa erortzen izanen zen).

1522an gaztelaniarrek su eman eta suntsitu egin zuten. Iruñeko Gestión Cultural Larrate talde arkeologikoak egindako indusketa arkeologikoan, sute handi bat gaztelu osoa hartzen duena arrastoak aurkitu dute. Horrek erakusten du sutearen indarra eta ke-zutabe handia  kilometro batzuetara kusgai egon behar izan zen. Gaztelutik Belateko portua eta Baztango mendiak ikusgai ziren.

Post hau egiteko erabili den materiala.

TRABAJOS DE ARQUEOLOGÍA NAVARRA. Iñaki SAGREDO GARDE. 2018ko urtea. 30. zenbakia.

Castillo de Orzorrotz. wikipwdiako wikia.

EL CASTILLO DE ORZORROTZ RESURGE TRAS CASI 500 AÑOS. Gaizka AZKETA. Gara. 2016

 

Jakiña da 1522ko uztail bukaeran gaztelarrek, Amaiurko gaztelua berreskuratu ondoren behera botatzea erabaki zutela. Agindua Juan de Rena eman zuen eta lan hortarako gipuzkuatik 58 argin ekarri zituzten. Arginak dorrea moztuz gain, zimenduetan zulo batzuk eginez (minak) gaztelua lehertu zuten. Argin hauek ere bertze baztadar agromondarren dorreak “desmotxatu” zituzten: Jauregizarrea, Bertizko jaunarena, Zigako elizaren babeskia…

Tercios-copia

Batalla de Amaiur 1522. Argazkia Jordi Bru. Powered by Photocrati

Gaztelua eraitsia eta lehertua izan arren, dirudi oinik erabilgarria segitzen zuela pentsatzekoa da,  zeren 1536ko abuztuaren 11an Labriteko Enrike III.a napar erregearen leialak bertze konkista saio bat egin zuten eta gazteluaren ondarrak eraso zuten. Dokumentuak diote 1.200 “inbasore” zirela eta gazteluan egun bat egon ondoren, Ursua kapitai baztandar “gaztelaniartzalea” (behamondarra) 200 baztandar bilduz, etsaiak gaztelutik bota zituela, hoietatik lau hil eta 14 preso hartuko zituzten eta baita ere lapurtutako hazienda berreskuratu zuten

Urteak pasatuko dira eta gazteluaren ondarrak gero eta haundiagoa dira. 1571ko Napar mugaren inguruko txosten batean, Amaiurko gaztelua ez zela aproposa eta mantentzea merezi ez zuela (dorrea erdi botalla, babesteko aldapa gabekoa, ttikia..) azalduko du.

Egiaztatuta gazteluaren egoera halakoa dela 1582an Nafarroko erregeordea (birreia). Almazanco markesa gazteluko harrian enkantean aterako du. Amaiurko eliza 250 dukado eskeinu zun eta harri horrekin eliz berri bat eta erretorearen etxea ereikiko dira. Elizako erretoreak Amaiurko herritarrei harria ere salduko die.

XVII.mendean, Frantziako Luis XIII.na eta Espainako Felipe IV.aren artean  izan zuten  etsaitasuna, edo liskarra (1653-1640) oso nabaria izan zen mugan .Testuinguru huntan 1637 urtean Pedro Texeiro, fama haundiko kartografo portugaldarrak gazteluaren zaharberritzearen posibilitateaz txosten bat burutuko du (mapa batean marraztuko du nolakoa izango zen). 1537ko otsailatik 1638ko matxo arteko tartean, Madriletik  Nafarroko erregeordeari Bera, Burgete eta Amaiurko postuen mantenimenduarako ( militarren soldata, konpontze lanak…) 94.000 dukado bidaliko zaio. Uztailaren 28an 8.000 frantziar Amaiurko portura urbiltzen dira, baina… garaiko alkate eta bailarako kapitaina (capitan de armas) baztandar bolondres batzuekin aurre egiten die eta frantsak aldegingo dute. Inbasio saiakera hau eta etengabeko mugako tentsioa Burgerte, Amaiur eta Iruñako ciudadela gotortzea eginen du…beno bederen pentsatzea, zeren Amaiurren kasuan diruaren eskasiaz “bertze momentu obe baterako” utzi beharko zela aipatuko dute. Tensio urte hauetan  Amaiurren ez zen berritze lan batere egin eta egoera politiko hau pasata  gutttiago oinik eta bere egoera txarragatik, 1641an suntsitzea erabaki zuten. 

XVIII.mendeko 1786an (urriaren 10an) Gaztelua zegoen tokian Snta Barbara omenez baseliza bat inaguratzen da. Badirudi baseliza hontarako Gazteluko dorrearen behekoaldea (zokaloa) erabili zela. Bitxikeri bezala aipatu ermita hontan Santa Barbaren erlikiaz gain Lignun Crucis  bat ere hazels. Guzti hau Maria Antonia Inbaduru amaiurtarra ( Francisco Miguel Goienetxeren alarguna) oparitu zituen. Indaburu andrea Sacedako kondesaz gain, Gaunako ere zen eta  Ugeda eta Belzunzeko markesa baita ere zen.

Ez zuten aunitz iraungo ermitako zilarrak zeren mende bukaeran Konbentzio aurkakao Gerra izanen dugu bailaran.  Gerra susmua zela eta erasoak hasi baino lehen Amaiurren, Santa Barbara ermita inguruan ( Aintzinako gazteluaren muinoan) fortin bat altxatu (ereiki) zuten. Errepublikatzaileak 1794ko udan bailararekin egin ziren eta doike amaiurko fortinarekin ere. Fortinaneko lau kañonekin egin zieren eta 200 prisionero egin zuten. Irailan fortina utziko dute baina egoera erabiliezin batean geldituko da…ermitaz gain ez dakigu ja.

Urrengo medean, Napoleonen gudetana barne, 1813an “Combat de Maya” edo erderaz ” “Batalla de los Altos de Maya” izenarekin ezagutzen den batalla eman zen. Blogan hontan aspaldi kontatu genun bezala Erlon generalak 1813ko uztailaren 25an 13.000 soldadukin bailaran sartén dira. Antsentegi inguruko zelaietan bataila izan ondoren Castelvert brigadak Amaiurko fortina eraso zuten.

Gaztelu zaharra,  ermita, fuertea…desagertu ziren baino inoiz ez zen desagertu gaztelu hortan bortz mende lenago gertatutako eta XX.mendeko 1922ko ekainaren 30an …Napar askatasunaren alde Amaiurko etxarrian borroka egin zuten gizonei omenduz, 7,75 metrotako Almandozko marmol zuriz egindako monolitoa inaguratu zen…baina jakina! hori… bertze istorioa bat da.

Post hau egiteko erabili den materiala.

Amaiur, simbolo de Navarra. Jimeno Jurio, Jose Maria. Pamiela. 2004.

El Castillo de Amaiur a raves de la historia de Navarra. Sagredo, Iñaki. Pamiela. 2009.