Feeds:
Bidalketak
Iruzkinak
Captura de pantalla 2018-02-22 a la(s) 21.46.49

ETB-ko txoriene saioan Zigor Iturrietarekin solas ta solas

Otsaila hasieran ETB-ko Txoriene saioar gombidatua izan ninzen, Sukaldaritzako saio dela erren daiteke baina zerbait gehigo da, plater edo errezeta bat sukaldatzeaz gain, zerbait gehigo kontatzen duen saio da.

Experientzia polita izan zen eta Zigor Iturrietak “cocido Lebrijanoa” preztatzen zuen biztartean, blog honetan agertutako istorioaz (gehien bat Santa ageda festaz eta otsailan badirenaz) galdetze zidan. Elkarteko bazkari bat sukaldatzen antzeko batean bezala  solas eta solas ari ginela eta Baztan zela protagonista, Baztango bazkariaz, jakiaz edo plater tipikoaz galdetu zidan…eranzuna? tipiko topikoak eta bitxikeri baten bat; Baztan zopak (sardexkaz jaten den zopa), txuri ta beltza; gaztanbera (berarenzat rekeson zela eta gure “gaztanbera” gazatua deitzen diotela aipatu zidan), taloak, Lekauzko tortille…

Baina…topikoak utzita eta gibelara begiratzen gaurko “aintzinako” elikagai horiek nola, noiz eta zertaz jaten ziren (bederen XX. hasieratik 80 hamarkada artio) zerikusi gutti dute gaurkoekin

Taloak ez ziren igande atsaldetan ostatu batean expreski hordu horretan merendu afari gise egiten zena, ezta lerro luze baten ondoren ameketako edo ia bazkaltzeko balio zuna, ezta txuritabeltxa jatetxe bateko plater “kitch-a”…eta tortille gehineak hutsa (frantsa) jaten zen patakin baino, baita oilasko gutti eta.. garbantzuak iganderako uzten zen.

Lekauzko komentuko Vidal Pérez de Villareal kaputxinoa Baztanen egondako urtetan Balleko tradizioaz, ofizioaz (errotak, kisulabeak…) kulturaz… hainbat ikerlan eta prubikazioak egin zituen. Hoietan irakurriz eta argi izanez etxe hauindi batean jaten ahal zena eta berriz etxe xume edo borda batean berdiña ez zela (baina orokorrean antzeko paretzido), XX. mendean zehar baztango jakiak eta janaria nolakoa zen idei bat egiten ahal gara.

Normalki 6 bazkari baziren, (teorikoki, aunitzetan soilik hiru); otamena, otxaitxiki, edo gosari txikia, gero gosaria edo otamena, ondoren amaiketakoa, ameketakoa (amarretakoa), laugarrena bazkaria, merendua eta azkenik afaria. Neguan zerbait beranduago jeikentzen zela ta otaitxikia eta gosaria bat zen (udan, nekazal lanak zirela eta goizago esnatzen zela ta bai ezberdintzen ziren bi gosari  hauek)

22859708_2147156295310099_5619278727612506610_o

Amaiurko errotan “marrakukuak” egiten dute.

Gosaria beti, esnea eta talo (batzutan gasnakin) zen, talo… edo artopile, “arto”. Arto, arto-iriñakin labean egindako ogia, xerra finetan mozten zena eta lasai zortzi egun mantenzen ahal zen opila zen. Talo esnean zopetan edo goizean berriki egindako talaorekin edo artopila berriki xingortuarrekin  marrakukua egiten zuten. Talo finan zinger freskua edo gasna patzen zuten eta bertze talo batekin estaltzen zen ( edo kasu batzutan taloa erditu bi zatitan bi zatiak lortuz). Egun gogorretan taloa ta esneari tortilla bat geitzen ahal zizaion, zingerra… (hau ez du erran nahi etxe batzuetan gari hirña izatea eta bere ogia egiten zutela, baina orokorrean arto-irina zen erabiltzen zena)

Hamaiketakoa (bazenean) berriz taloa, gasnakin edo zerriki batekin (zinger, magra…), Bazkarian, egun gehienetan “potajiak”, babarrun gorriek ezin falta!, babarrunak bere zinger, birika, edo txorizuarekin. Babak gehienbat mendiko edo kampo lanetan jaten zen, ideia zen indartzeko eta lan gogorrako bazkaria zela, eta etxetan gutti jaten zen. Barrunak aparte, baita ere patatasaldak, purrusaldak eta halko saldak.  Patatak piperrekin eta zinger frijitua patata frijituekin ere jaten zen.

Udazkenean, gaztain garai zela ta, Irailatik ia ia Abendura artio bazkaltzeko gaztain erreak eta afalttzeko ….baitere! normalena zen.  Oilaskoaz eta arroza (soilik morzillendako) ez dira aipatzen ezta ere fruta edo esnekiak prostetarako, akaso besta egun expres batean.

Merendua (laneko merenduan) patata tortile normala zen eta baita ere patat egosi ensalada hotza, harraultz egosiarekin nahastue (olio ta ozpiñe) eta ahal bazen bonito edo zardin kontserban puskak botatzen zieten. Hurrek txokoltia edo garaiko fruta normalena zen. Tomatearen afera, tomate gordiña ensaladakoa, 40 hamarkada ondoren ikusi zen Baztanen, garai hartan kampotik etorritakoak (militarrak, langileak…) ekarritako afera da. Egia erteko hezetasuna dela eta xartatxa agertzen dela tomatea ez da iñoiz produkzio haunditan ekoiztu edo baratzetan landatu lurralde hauetan, baina  pixkanaka pixkana  “Narbarteko tomatia” fama dexente hartzen joan zen.

Afaria, baraxuri zopa, tortilla (aunitzetan patata gabe) eta noizbeinka arraina, beti konserban iñoz freskua…eta esnea! Beno erran dugun bezala udazkenan gaztain erreak!

Vidal aitak herritarrekin izaten zuen elkarrizketa hoietako batean, Putxitxiako  Juan Felipe Dendarieta arraioztarrak aipatzen dio gazte garaian (1920an inguruan) afaltzeko bera eta bere bi anaiak sardin bat zutela, hiruendako olioan konserbatutako zardin bat. Bata burua jaten zun, bertzia erdiko patria (hoberena) eta hirugarrena isatsa… biharamunean ordena aldatzen zuten.

Bazkariko potajiak buztieko eltze edo lapikotan egiten zen, patatak tupinetan (marmitak antzekoak baina hiru zagoekin). Jakiak (gisatuak) zopa idorrak (baztan,zopa turistikoak antzekoak) buztineko kazoletan egiten ziren. Kazerola hauek haise arraildu egiten ziren eta normala zen alambrez (burdin hariz) kompontzea edo estutzea…hortarako baziren expres ijitoak arraildura horiek konpontzen zituztela, (1960tik altzairu eta aluminiko kazuela, lapiku eta halakoak agertzen hasi ziren). Sukaldatzerakoan suaren beroa hobe eta lapiku osaoan aprobetzatzeko eltzeburdinak erabiltzen ziren eta doike taloak eta ogia xingortzeko taloburdinak.

Potajeak eta gisatuak ez ziren espeziazen sobera, normalki txerri-gantza edo bertze animalena baratxuriekin frijituak gisoetan botatzen zen.

Igandeko bazkaria ezberdiña zen, garbantzuak azakin ohikoa zen (kategoriako bazkaria). Garbantzuak ez zirenean babarrun txuriak zeuden.  Egun berezietako plater preziatua bizkarrezurra zen. Igandetan bai txaskia eta solomoa jatea normala zen, nahiz eta etxe ahunitzetan egun harruntako bazkaria eta igandekoa iduritsua izan, hau da! igandekoa bertzeak bezala zen. Igandetan posible bazen ogi ona eroste zen, (Elizondo eta Iruritako okindegietan), ogia zopa berezietako zen eta sobratzen zen berze iganderako gordetzen zuten. Vidalen lanetan Elkarrizketatutako gehienak bai aipatzen dute igandetan ppstrea bazela, fruta edo esneki baten bat.

Inda bordako Juan Gortarik aipatzen du igandetan Elizondoko merkatuan erositako oilaskoak eta paella jaten zutela, Vidalek aipatzen du hau 50. hamarkada aintzin izanen zela zeren gutti izan dira oilasko edo oiloa jaten aipatu ziotenak, agian oilo zahar baten bat edo norbaitek gaixorik zegoenean, zren oiloak harraultzetarako ziren.

Honen adibide da Lekauzko  fray Vizente txoferrari gertatutako pasadizioa. Vidal aitak kontatzen dunez Fray Vizente Iruñara zijoala Arraizko bentetan errepidean oilo batzuk bazirela ta… dirudi baten bat kolpatu zuela. Fraide etxetik jende batzuk agertu zirenean ikusita,, beldurtuta alde egin zun. Irulatik bueltatzerakoan Arraizko bentatik pasatzerakoan…errepide ondoan Arraiztar kuadrilla bat zegoen, Auzokideak fraileaaren kotzea kusterakoan errepide erdian paratuta kotxea geldiarazi zuten. Fraide, barkapena eskatzera eta zerbait damutua kotxetik atera zenean, Arraizko gizonak hola erran zion;-Beno halakoak ez egin maiz….baina hilabetean behin bat ongi egonen zen, oilo bat jatea eskertzen da!

Bazkariaz gain edariaz ere aipatzen du Vidalek bere lanetan. Bitxia da ardoren ikuspuntua, igandetan soilik (egunean zehar ez da aipatzen), gizonak bakarrik eta bitzikeri bezala  aunitz erten dute bordariek bai  zutela afizioa.

Ardoa aparte, udazkenean etxean egindako pittarra edaten zen eta Sagardoa… apenas ja! XX. mendean sagardo ez zen nabarmentzekoa Baztanen ezta Euskal Herriko bertze tokitan. Baztanen. XIX. mende bukaeran soilik Zigako Egozkue jauregikokoak bere sagardiekin ekoizpen dezente egiten zuten eta mende berriaren hasmentan …sagardoa egitea utzi zuten.

Bazkaltzerakoan, bakoitza bere platera zuen, xardeskak ez ziren erabiltzen, zingerra, magrak patatat, txaskia eta halako haragi hezurdunak eskuekin jaten zen (apeza bazkaltzera etortzen bazen ematen zizaion xardeska). Nabala bakarra bazen, gasna, ogia taloak… mozteko.

Jankideak, ez mahikideak (maihik bazen baina normalki jende gehiago bazen jateko mahian kabizen zirenak baino) normalki aulki apala batzuetan eta bakoitza bere platerakin suaren ondoan esertzen ziren ( ez zeudenean denontzat harri edo egur batzuen gainean ere).  Esnea egurrezko opor izeneko edalontzietan edaten zen.

Elikagai preziatu bat harraultzeak ziren, etxe haunitzetan harraultz aunitz jaten zen, bertzetan gutti,,,,etxe hoietan harraultza Elizondoko merkatuan saltzeko ziren, Saldu ondoren etxekoandrea Elizondon zela behar zuen elikagaiak eta baratzea ez zuena ematen (garbatzuak adibidez) erosteko aprobetxatzen zuten.

Captura de pantalla 2018-02-23 a la(s) 00.43.03Etxe ta borda gehienak zerriak hiltzen zuten, zerrikia baratzeko barazkiak, esnekiak eta gaztain garain gaztainak  famili baten elikagaiak eta bizigaiak ziren. Familiarako ardi bat  edo oilo bat hiltzea ez zen normala, normalki gabonetarako edo norbait gaixo zegoenean hiltzen zen. Normalena animali horiek saltzea (baita ere untxiak) zen eta diru horrekin, arropa, oinetakoak, bertze elikagaiak erosten ziren.

Udazkenan usoak hiltzen ziren eta beraiekin plater bereziak prestatzen zituzten, neguan zerriak, bildotsak paskuarako eta gabonetarako oiloak, Basotik onttozuria, onnto beltza eta gorringoa biltzen zituzten elikagai gise, erreka eta ibaiati soilik amuarraina eta aingirak, barboak eta karramarroak ez ziren ohizkoak. Amuarrainak arrantzatzeko normala zen erreka “erretzea” hortarako kisulabetako karea hartu eta errekan botatzen zuten. Igelak ere preziatuak ziren garai batean baina dirudi bailaran ez daudela idoi onak igelendako Iruritako “balsa de las ranas” gain….eta aunitz izan arren ohikoa ez zena Baztanen jatea…eta Vidaleri harritu ziona (bera arabakoa zen) barraskiloak ziren….Araban perretxikoa eta barraskiloak plater tipikoa da eta!

Post hau egiteko erabili den informazioa;

-Arráyoz, un lugar del Baztán: estudio etnográfico Vidal Pérez Villareal
Cuadernos de etnología y etnografía de Navarra, ISSN 0590-1871, Año nº 22, Nº 56, 1990, págs. 261-305

-Infernuko-Errota: Molinos del valle de Baztán
Vidal Pérez de Villarreal
Cuadernos de etnología y etnografía de Navarra, ISSN 0590-1871, Año nº 21, Nº 53, 1989, págs. 179-188

 

 

 

 

Advertisements

Elizondoko dukea

1934ko ekaina 18tik, Portugaletik Ingalaterrara ihesi iritsi zenetik, Londresen Elizondoko dukea eta bere familia finkatu da. Elizondoko Dukea (hala zautzen diote Londresen) bizi lasai darama, baina begibistan Spainara bueltatzea du. Spainan 1833ko urritik gerra zibilan daude, Fernando VII.an erregea hil zenetik eta Santos Ladrón de Zegama jenerala Errioxan matxinatu eta Bilbon eta Gasteizen Karlos V.a erregetzat aldarrikatu ondoren.

Elizondoko duketza ezkutu tituloa da, hau da, jauntxo noble batek ez jakiteko norden erabiltzen duen tituloa da. Denek batzekiten Elizondoko dukearen tituloaren atzean Carlos María Isidro de Borbón (Karlos V.), Espainiako Tronurako erregegaia karlista zegola.

Gutti iraun zun Elizondoko dukea Britaina haundian, zeren Uztailan Franziara (ezkutuan) pastu, Frantzia osoa zeharkatu eta 9an Zugarramurditik Nafarroan sartu da. Gaua Amaiurren pastuko dute eta biharamunean uztailak 10, Arizkunen geldialdia eginen du bazkaltzeko (Ihes zegoen arizkundar karlista baten etxean). Konbentuan otoitz eta Elizondoko bidea hartuko zuen. Azken ibilbide hontan junta Karlistaren kidea zen Martin Luis Etxebarria Berroetarra, Datu jauregiko nausie eta altxamenduan balleko alkatea eta kapitan de armas zena ongietorria emanez Elizondora akonpainatuko die.

  • Infante_don_Carlos,_by_Vicente_Lopez

    Karlos Maria Isidro Borbonekoa. Irudia wikipwedia

    Bidaia honen antolatzailea Louis Xavier Auguet de Saint-Sylvain izan da eta erregegaiarekin bide osao egin du, Nafarroara iritsi bezain pronto “Baron de los Valles” izendatuko dio, hemendik aurrera On Karlosen idazkaria eta ayudante de campo izanen da

Bidean, erregegaia tropa karlisten artean pasten da, hauek ideikere dute bere ondotik zaldi gainean pasten dena On Karlos zela, bidaia arrakasta bat izan da.

Elizondon Sagastibeltza koronela eta Nafarroakon Junta Karlista dago, Gobernadoren jauregian, hau da Arizkunenean ezartzen dute erresidentzia reala, On Karlos iritsi bezain pronto Zumalakarregi idazten dio. Jakinda erregea zegola, dantzak eta kantak Arizkuneneako parean eta bere lehio aintzinean herritarrak eskaini zioten.

Tomas Zumalakarregi uztailak 12 gaueko 11etan iristen da Elizondora eta erregea agurtzen du.

Uztailak 13an biek biltzen dira eta Karlos V Iparraldeko bere armadako buruzagi karguan berretsi egin zion, tenente generala izendatu eta bere estado mayor-eko buru ere. Baita ere biek “Elizondoko manifestue” gise ezagutuko den textoa siñatuko dute.

Guzti hori ospatzeko Elizondoko Santio elizan meza ospatu zuten, mezan Te Deum-na kantatu zen (Zuri Jauna, eskerrak emateko hino erlijiosoa). Zarategui jeneralak bere “Vida y hechos de Don Tomás de Zumalakarregui” liburuan aipatzen digu nor zeuden eta nolako giroa zeguen egun hartan Elizondon. Mezan Nafarroako Junta Karlista osoa, ( Mendinueta eta etxeberria barne), Zumalakarregi, Zaratiegui bera, Sagastibeltza eta hainbat ofizial, Karlistak,  Baron de Los Valles jauna (honek  Londresetik Elizondorako bidain denbora guzie akonpainatu zion gizona izan zen), Baztango jaunxo aunitz (doike liberalak ez!) eta kanpoko batzuk ere. Elizondoko jauregien eta etxeen  lehioak maindiriz apaindutak zeuden eta prozesionetan ohikoa zen beezala, kalea belar freskoaz estalita zegoen.

Captura de pantalla 2018-02-08 a la(s) 19.30.18

Tomas Zumalakarregi Teniente jenerala.

Zabaldu da erregegaia Nafarroan dagola, nahiz eta batzuk ezin siñestu, nola Londresetik atera den. Kristinianoak, erregegai apresatzera sahiatuko dira eta Maria Kristina erregeaordeak  berbera Rodil jeneralari On Karlos harrapatzeko agindua eman zion. Honek segidan martxan jarri zen Baztan aldera (Rodil berbera izan zen Don Karlosek Portugaldik  Londresera ihesi egitea behartu ziona, baita ere erregeordearen aginduta, arrapatzea zuen helburua). Hori jakinda uztailak 15 Erregenahi eta bere lehen generala (Zumalakarregui ) Elizondo uzten dute, bidean Iruritan,  5º Batailona agurtu eta Belatera abiatzen dira.

 

Egun hauek ez dira izanen On Karlos Elizondo eta Baztanen pasatuko duen egun bakarrak, urte batzuk geroxago, Rodilengandik bereziki ihesi ondoren, Oñatin, Lizarran, Tolosan eta Durangon gortea finkatu ondoren, Bilboko setioan izandako porrotaren eta Zumalakarregiren heriotzaren ondoren, gerra penintsula osora hedatzen saiatu ondoren 1836ko Gómezen espedizioa eta, hurrengo urtean, On Karlose berak gidatutako Errege-espedizioa ondoren (Madrilgo ateetara iritsi ziren azken espedizio horretan), gerra ez atzera ezta aurrea egin zuenean  eta buruzagi karlisten arteko liskarrak hasi ziren ondoren, Don Karlosek espedizioaren porrotaren arduradun jo zituenak zigortu zituen ondoren (On Sebastian infantea, armadako buruzagitzatik kendu zuen, eta Zaratiegi, Simón de la Torre, Villarreal, Elio eta Egia konfinatu eta espetxeratu egin zituen.) eta ia euskaldunek hainbat urte ondoren gerraz nazkatuta zeudenean eta 1838an Muñagorriren bakea eta fueroak mugimendua sortu ondoren (karlistak zatitu zituen, apostoliko eta Marotozaleen artean), Lizarrako fusilatuak ondoren …eta Bergarako besarkada ondoren (1839ko abuaztuak 31), …berriro Elizondora bueltatuko da.

Captura de pantalla 2018-02-08 a la(s) 19.28.10

Bergarako besarkada, Maroto eta Espartero

On Karlosen gortean apostolikoak ziren nagusi, gerrarekin jarraitzearen aldekoak alegia, Napar bataion gehienak 5.na (baztandarrez osatuta) 11.na eta 12.na (hemen ere baztandarrak baziren) amotinatu dire, “Erregea bizi dadin, Maroto hil dadin!” ohiukatzen dute . Egun horretan Baztan ta bidasoa guzia , Beratik Urdazubiraino, karlista matxinatuen eskuetan zagoen eta…anarkia, basakeria, arrapakeria, lapurretak nagusi dira, amorrua, ikara ta beldurra zabaltzen dute. Baztanen eta Bortzirian dauden soldadu karlistak erotu dira, ofizialak bildurtu eta eskapatu, tropa asaldatua, irailaren 1an Erratzun Ramon Ger teniente koronela hiltzen dute eta Urdazubin irailaren 6an bere jenerala (Moreno), Beran sarraskia, Elizondoko aduana asaltatua, andreak eta haurrak kolpatuak…eta agintari aunitz erahilak…Pio barojak “Las Mascaradas sangrientas” eleberrian kontatuko du pasarte hau.

On Karlos eta bere kortea  abuztuare bukaeran Lekunberrin daude, Elgetako afera ondoren (tropak gipuzkuarak pakea nahi dutela baieztatzen dutenean) saldua eta galdua ikusita bere leialak (naparrak ) esperoan daude. Irailaren 1 Lekunberrin Elio jeneralari komandante en jefe izendatzen du eta honek Frantziara eramaten ahal diola zihurtatzen dio (erregegai hasiera batean Aragoira joan eta hango ejerzitoarekin bildu nahi zuen)

Irailaren 8an lekunberritik Elizondora Korte osoa abiatzen da, Napar eta Arbatar bataio batzukin. Baztandarrak 5.na. eta 12.na-koak  ere egon dira Lekunberrin, beren interesa Erregegai inguruan  hainbat generalak morototzaleak uxatu behar dula konbenzitzea da. Hauek baztan-Bidasoako jaun ta jabe dira, baino azkenian  Elioren aginduak betetzea onartzen  dute.

On Karlos Elizondon dago, berriz Arizkunenean, giroa ez da 1934ko udakoa bezala, Irailak 11an Elio jeneralaren akats taktiko batengatik (Doneztebe guardizio gabe uzten du)  Kristinianoak Donezteben arazorik gabe saartzen dira eta Elizondora doaz.

13an Elizondotik bere sekitoarekin atra (familia eta 2500 soldadu) eta Urdazubira iristen da, Urdazubin dagola Esparteroren soldaduak Elizondon sartu dira. Irailak 14 Espartero Elizondo dago, eta jakinda oinik Urdazubin dagola Zabala generala aurrez bidaltzen du.

Urdazubin tiroketa dago, Elioren tropak aurre egiten dute  Zabaleren kristinanoei kristinanoei, Espartero Otsondon dago. On Karlosek urduri ( eta bere familia eta guardia) zaldiek hartuta muga pasatuko dute!….guerra Aragoien eta Katalunyan iraunduko du 1840 artio. Don Karlosek bere seme Karlos Luisewn esku utzi zituen bere eskubideak, eta berriz  Karlos V.a  ezkututako titulo bat hartu zuen, kasu hontan Molinako kondea.

BIBLIGRAFIA

HISTORIA DEL TRADICIONALISMO ESPAÑOL. Melchor Ferrer, Domingo Tejera y José F. Acedo (1941-1979)

-Tomo III: Carlos V de Borbón. Desde la muerte de Fernando VII hasta la promoción de Zumalacárregui al mando supremo del Ejército carlista del Norte (Ediciones Trajano, Sevilla, 1942)

-Tomo IV: Zumalacárregui: su primera campaña. Desde la promoción de Zumalacárregui al mando en Jefe del Ejército Real del Norte, hasta la llegada de Carlos V a Navarra (Ediciones Trajano, Sevilla, 1943)

-Tomo V: Segunda campaña de Zumalacárregui. Desde la entrada de Carlos V en Navarra hasta final de 1834 (Ediciones Trajano, Sevilla, 1943)

-Tomo VI: Última campaña de Zumalacárregui. De enero de 1835 al sitio de Bilbao (Ediciones Trajano, Sevilla, 1943)

-Tomo VII: Muerte de Zumalacárregui y primer sitio de Bilbao. La Guerra Civil durante el primer semestre de 1836 (Ediciones Trajano, Sevilla, 1945)

-Tomo VIII: González Moreno en el Norte. Desde el levantamiento del primer sitio de Bilbao, a fin de Diciembre de 1835 (Ediciones Trajano, Sevilla, 1946)

-Tomo IX: Ramón Cabrera. Expedición de Guergué a Cataluña. Desde julio de 1835 a la terminación de dicho año (Ediciones Trajano, Sevilla, 1947)

-Tomo X: Erro, ministro universal de Carlos V. Mando del General Eguía en el Norte. Enero-junio de 1836 (Ediciones Trajano, Sevilla, 1948)

-Tomo XVI: Mando de Maroto en el Norte: Los fusilamientos de Estella y el Convenio de Vergara. Mando del Conde de España en Cataluña. 1839 (Editorial Católica Española, S.A., Sevilla)

-Tomo XVII: Carlos V en Bourges. Fin de la guerra de los siete años. Septiembre 1839 – Julio 1840 (Editorial Católica Española, S.A., Sevilla)

-Tomo XVIII: Carlos V. Desde la terminación de la guerra de los Siete Años en 1840, hasta la abdicación de Carlos V, en 1845 (Editorial Católica Española, S.A., Sevilla)

HISTORIA DE DON CARLOS Y DE LOS PRINCIPALES SUCESOS DE LA GUERRA CIVIL DE ESPAÑA. Volúmenes 1-2. D.A. Sanchez. Madri 1844.

VIDA Y HECHOS DE DON TOMÁS DE ZUMALACÁRREGUI, NOMBRADO POR EL SEÑOR DON CARLOS MARÍA ISIDRO DE BORBÓN, CAPITÁN GENERAL DEL EJÉRCITO REALISTA, DUQUE DE LA VICTORIA Y CONDE ZUMALACÁRREGUI.  )
Juan  Antonio Zaratiegui. Madrid: Imp. José de Rebolledo, 1845.

 

Uztailak uzta biltzen den hilabeta, ekaina, eguzkiarena (eki), Iraila iratza moztu eta metetan paratzen zen ilabetea, Azaroa aziekin lotuta, Maiatza erromatar Maiakin edo Loraila loreen hilabetia, eta otsaila otsoarena. Otsoa latinez Lupus et lupusetitik lupernaliak, egun hauetan erromatar garaian ospatzen zen besta, purifikazioarekin (garbikundea) lotuta zegona eta gaur egun otsailako besta ezberdinetan zerbait mantentzen direnak.

Otsaila, festa-egunez beteta dago edo bederen garai batean zegoen; kandelaria, San Blas, Santa Agueda bezpera, orakunde, gizakunde, emakunde eta nola ez iñautiak. Festa hauetako batzuk zerikusia daukate otsoa edo garbitzearekin, baita ere gehienak lurra edo naturaren zikloarekin. Orain dela Hilabete terdi bat ospatu dugula neguko solstizioaren besta, neguaren bukaeraren hasiera da, egun hortatik (kristauentzat Jesus jaio zen eguna, baina Mitratarrenzan “sol invictusen” eguna) aurrera eguzkiak pixkanaka-pixkanaka minutuak irabazten dio iluntasunari, baina negua oraindikan gogorra eta luze da eta Udaberria ez da iristen, esnatu eta irizarri beharko da ama naturari?, lagunduko diogu esnatzera?. .

 

Luistxo Fernandez-ek Sustatun  bere (gaztelerazko blogean)kontatzen duen bezala:

Egun honta (otsailak 1) Hartza bere lozorrotik esnatu, leizetik burua atera eta zerura begiratzen du, Ilargi eta izarrak begiratuta erabakitzen du neguari gutxi geratzen zaion, eta beraz, leizetik atera eta inauteriei hasiera emango dien, ala, oraindik denbora duen lo jarraitzeko eta beraz zulora itzuliko ote den. Europako kultura tradizizionalean Hartza da kandelaria eguneko iragarpen horiek egiten dituena, baina Estatu Batuetan marmotaren eguna da. (denek ikusi dugun pelikula “marmotaren eguna”, Bil Murray antzestutakoa).

Otsailako lehenego festa eguna Kandelaria da. otsaila 2an, Ama Birjinaren Garbikuntza ospatzen duen jai kristaua da (gabonetik 40 egunetara ospatzen dena), baita ere argizariak eta argizolak bedeinkatzeko eguna.  Herri tradizioaren arabera, neguaren luzea edo laburra neurtzen da egun horretako eguraldiaren arabera: “Kandelario bero, negua dator gero; Kandelario hotz, negua joan da motz. “Eliza katolikoak antzinean inauteriei hasiera emateko data zen…baina non dago jatorria?

Captura de pantalla 2018-02-01 a la(s) 14.54.12

Lupernalak, oleoa Andrea Camassei.

Garbikundea, argizariak,,,erroma zahar garaian lupernalak izeneko bestak zeuden. Lupernalietan, nerabe eso gaste artean luperziak (otsoaren lagunak)  aukeratzen ziren. Hauek otsoen moduen, gizona izateko edo nerabetik gizona izateara pasatzeko tartea, desbora bat basoan bakarrik ehizatzen egonak ziren. Otsailaren 15an biltzen ziren eta ahuntza baten sacrifizioarekin hasten zen. Luperzien kopeta ahuntzaren odolez igurtzen zieten eta ahuntzaren esnearekin (sakrifikatu baino lehenago atraia) garbitzen zizkieten. Horren ondorioz  luperziak ahuntzaren larruarekin egindako  uhal edo tira batzuk hartu eta desfilatzen  hasten ziren (argizariak eta lastargiak bertze eskuan eramaten zetela). Bidean aurkitzen zituzten neska eta emakumak ahuntz larruzko tirekin, eskuak, izterrak eta sorbaldan  jotzen zieten. Honen sinbolojia emankortasuna zen, emakumeak emankorrak, ugalkorrak izatea (ahuntza emankortasuna, amatasuna eta ezizaren  irudia da​), bizitza ekartzea zuen helburua. Baita ere purifikazio besta zen, ekintza hori “febratiu” izenarekin zautzen zen, zeren hauntz larru hoiek “februum” deitzen ziren, “Frebrum” hitz etruskoa zen eta “purifikazioa” erran nahi zuen. Huek, erromatarrak baino lehen festa hau (edo antzekoa) “febratium” deitzen zioten ,hau da, purifikazioa! . Aintzinako erromatarrak hilabete horreri Febrerum izena jarriko diote. Frebrus ere, Pluton zen erromatarrendako purifikazioaren jainkoa zena, erren behar aintzinako erromatarren egutegia Febrerun hilabeta, azkena zela, urte amaiera zen, urte osoko gauz txarratik purifikatu behar ziren. Martxoa urte berria zen, berriz bizia haste zen, udaberriarekin doike!

 

Erroma kristauan hoinik luperkalak ospatzen ziren eta jendearen ospea zuten, baina kristau erlijioko agintariak 391 debekatu zuten. Debekatuak egon arren, herri xumea ospatzen zituen, baina.. ia ia mende bat geroxagoa, aipatzen dute Gelasio aita saindua (494-496) lortu izan zuela lupernalak gehiago ez ospatzea. Horretarako otsailaren 2ra  pastu zituen, argizarien eta lastargien desfilea mantenduz eta Ama Birginaren Garbikundea (purifikazioa) ospatzen akitu zuten….gaur egungo Kandelario jatorria izanez.

Kultur eta egutegi zeltiarran otsaila 2  lau jai garrantzitsuenetako bat da, Imboloc deitzen diote (Santa Brigida kristautasunaren impsaketa ondoren) eta emankortasun edo ugalkortasunaren erritualarekin zerikusia du. Erran behar egun hauek udako solstizioa eta udaberriko solstizioaren erdi puntua dela..

Gero, bere opilekin otsailaren 3 San Blas dugu, erlijioa dioenez 316ko otsailaren 3 San Blas santu armeniarra torturatua hil omen zela. Blasek medikua zen eta tradizioa da, egun hontan egindako opilak bedereinkatu ondoren jatea! urte osoan marmarta ez izateko. Euskal Herritik kanpo  Zaragozako probintziako Ateka herrian San Blas eguna mozorro bat atratzen dute eta herria guztia bere atzetik doa, festa hau kristiaurrekoa da eta iñauteriaren aurre besta bezala ikusten da…gure gizakunda gise.

Otsailaren 4an, Santa ageda bezpera, (Santa Aguedan Txula eta zingerra) makilan eskuan eta etxez etxez kanta erritua duen festa ospatzen da. Festa hau Baztanen,  Baztango ikastolaren eskuz (urte asko daramate), berreskuratu izana da eta hori esker aspalditik Elizondoko haurrak ezagutzen dute ohitura zahar hau. Festa hau erlijio kristaua jabetu baino lehen, bere jatorria edo erranahia, emankortasunan dugu, erraten denez makilekin, lurran jo ta jo ea esnatzen den intentzioarekin eta udaberria laister iris dezala zen, baita ere erten da makilaren kolpekaz (ta mugimenduaz) lurra ernaltzen dela eta gero hilabete batzuen ondorioz lurra (lorak, hostoak, landutakoa…) bere fruituak emanen ditula, hau da, udaberria!…baina  kristautasuna besta asimilatu eta ama lurrarentzat abesten ziren kantak, Catanian eta III mendean bizi eta titiak moztu zioten martirrari eskeini ziren.

Bitxia da,  Cataniako Agueda, ahuntzarekin irudikatzea eta modu horretan emakortasunarekin baita ere. Agedari titiak mozten diotenean “ea nola posible den gizona bateri haurtzaroan elikatu dion titiak moztea” erten du…berriz esnea, elikagaia ezizea agertzen zaigu ahuntzaren irudiarekin batera (mitolojioa greko-erromatarran ahuntza bat zeusi haurzaroan elikatzen dio, Romulo eta remori Otso bat ama izan eta ezi arren, auhuntz baten errapetik elikatzen dira, Iparraldeko mitolojian Odinekin ahuntza bat doa eta egunero bere esnea edaten diona..). Aintzinako erromara joanda otsaila hasieran Matronala bestak zeude, emakumen eta amatasunaren besta zen, baita ere lupernaliekin batera (emankortasuna) Freberatun (garbikundea) bestak ziren. Gaur  egun santa Ageda emakumen besta bezala zautzen da Leongo herri batzutan, besta hori gure Emakunde bestarekin (garai berberetan) parekatzen ahalko zen..

20604182_2035059669853096_7523411679797834274_n

Jantzilo erretzen, (Gizakunde) Erratzu. Argazkia Pello San Millan.

Iñauteriak baino lehen, ia urte dexente berreskuratuta (jo ala jo kultur elkarteak, Arizkungo eta Erratzuko gaztei esker)  Gizakundea dugu, (iñauteriak bi aste lehen, batzutan urtarrila bukaeran tokatzen da).

Otsoa gutti baina bai otsa hauniz; mozorro ttunttuneroak, mozorro txuriek, beltzak, ttutturro dunak, joaldunak, Erratzuko damak, Arizkungo sagardantzariak eta doike Arizkungo hartza. Arizkunen mozorrotu,eta karriketan barna sagardantza ezberdiñak dantzatu ondoren, Errazuko bidea kaletan barna dantzatu eta haurrak izitu eta segitu (Iñautetako jotzen duen mozorroa luperzietan jatorria izanen zue) , ondoren, plazan Jantzilo epaitu (gauz gaistoen irudikapena) eta sua erretzen da,,,purifikatzen da, sua sibolojikoki purifikatzailea ta garbitzailea da.

Emakundearekin batera (matronala)  triolojia akitzeko, iñauteak baino lehen , denen besta eta denborarekin haurren besta bihurtu dena Orakundea dago. Kalejira, jokoak, bazkaria eta arratsaldean egurreko ezpata batekin oilarra arrapatzera. Ezpata  xingolaz eta zintaz hornituta doa eta tradizioa diona (tradizio berrie 70 hamarkadakoa) zintak txuri , gorri eta berdea izatea. Ez da kuriosoa, orakundean garrantzi haundia duena, oilarrra izatea, kultur guztietan oilarra eguzkiaren sinboloa  izan da, eguzkiarekin oilarra kanta asten delako eta aintzinetik pentsatzen zen Oilarra zela eguzkiari esnatzen ziola eta oilarrarik gabe ez zegola egunarik, (besta honen jatorria ere lurraren zikloarekin ere parekatua dago).

20626806_2038535196172210_3806968364655354930_o

Zanbomba, Arizkunen. Argazkia Pello San Millan.

Orakunde ondoren,   urrengo Astelehen eta Asteartean  (Elizondon ostiral eta larunbata) iñauetak izanen dira eta otsailako ots hitza hartuta, otsez betetako egunak, espiritu txarrak uxatu behar dira ta… hortarako mozorrotu (espirituak ez ezagutzeko) joarekim (joaldunak), zanbobakin (damak) arpa (Arizkunen)…eta zarata sortu!,aski ezaguna da, Iñauteriak neguaren bukaera aldera jendeak mozorroturik ospatzen dituen jaiak direla, desfileak eginez edota bertzerik gabe jai-giroan murgilduz, kantuz, dantzan eta zarata eginez ospatzen diren festak direla. Inauterien ezaugarri berezia da, bertze jaien aldean, umore, parodia eta satira giroa, gizarte ordena urratu eta alderantzikatzen duen jaiak direla. Teorikoki ortzegunan hasten ziren (gure kasuan orakundekin) eta asteartean asteazkeneko ahusterrea baino lehenenago akitzen zirela.  Historikoki, kristautasunaren tradiziotik abiatzen diren jaiak dira, baraua eta bertze zenbait gabetze dakartzan Garizumaren aurretik ospatzen baitira, baina antzinako paganismoan daude sustraiturik, negua amaitu eta udaberria hasteari loturik…hau da emankortasunarekin

Otsaila maitea!

San Anton (3) eta zozketa

Ilbeltzaren 17an San Anton eguna, festa egun haundia bederen Elizondo (edo bederen lehen). Aspalditik baserritarrak eta nekazariak gaurko egunean, goizean etxaldeko aberei bazka bikoitza ematen diete.

Gaur bere jai eguna da, zeren San Antoneek lanerako erabiltzen diren abereen nausie eta zaintzailea da, san anton, abereen bakantze eguna da, baserriko laneko animalien eguna. Ohitura zaharra zen, herritarrek elizara aberekin joatea eta urte osoan gaixotasun eta heritasunetik babesteko mezaostean bededeinkatzen ziren. Baño hau baino ohitura zaharrago eta animalien onura berdiña billatzen zen erritoabaserri bazutan iten zena (mantenzen zena) zen.  Egun hontan baserriko animalie, enbor erre baten gañetik pasazterazten zizaien. Enbor hori, apaizen bendizioaren bezala, onuragarria zen, enbor hori egun batzuk lehenago, baserriko sukaldeko suan erretako enborra zen, hain zuzen Abendua 24ko gauan, gabonetan, enbor erre hori euskal herriko toki batzutan Olentzero bezala zautzen da.

Kristatusunan ikusita VI.mendean Egipton Anton izeneko gizaseme bizi omen zen, honek  basamortura predikatzera joan ondoren, hiltzerakoan santua bihurtu eta denborarekin animalien zaintzailea bihurtu zuten, baita ere diote erdiaroan, Francian San Antonio omenezko monastegi batean lehenengoak zerriak ekoizten edo ezitzen izan zirela (nahiz eta gizakiak neilitotik animaliak  izan) . Fijo, aspalfiko itxura badeslari paganoa egiptarra ordezkatu zula (bertze besta santu eta santa bezala.)

Aspaldiko gautzak gibelean utziz, san Antonen baserritarrak eta herritarrak mezara joaten dira eta mezatik plazara, zozketara. Zozketa hau ,bailaran egiten den zozketa zaharrena da, bere ehun urte pasakin, urte guzi hauetan  bildutako dirua, “xahar-etxearentzat” izan da.

Baztango zaharretxea, izenez, Francisco Joaquin Iriarte erresidentzia deizen da, gehienak zahar-etxe izenakin ezagutzen dugun arren, urte aunitzetan “la Misericordia” bezala zautzen zen. Gaur egungo Zaharretxearen jatorria “misericordia” batean dago eta XVIII. mendean kokatzen da. Garai haietan Bartolome Iturralde Zigatarrak, bailaran “escuela de latinidad” (gaur egungo institutoa antzekoa izango zena baina elizgizonak eramana) bat egiteko 2.000 peso eman omen zuen. Eskola hori egitea posible ez baldin bazen, diru hori onura publiko baterako erabili beharko zela argi utzi zun Bartolomeek. Azkenian, erreinu zaharrearen legeengatik eskola ez zen egiten ahal eta ballarako junta generalak,  diru horrekin, Elizondoko kaputxinoen hospizioaren eraikina erostea erabaki zuen.

Eraikin hori Kuartelekozelaiko eraikiña zen (bitxia eraikin honen historioa, hospizioa, miserikordia, kaserna (fortin) franzesadetan, karlisten kuartela, gero liberalena, eskola nazionala eta orain ikastola).  Juntakiden ideia, bailaran etxez-etxe eta elizen atarian limosna eskatzen zutenentzat (garai haietan aunitz bazela dirudi) toki bat txukuntzea eta han egotea zen, hau da “misericordia” bat. Ideia izan bezain pronto, jende aunitzek, gehienbat Ameriketan zeudenak edo han dirua egin zutenak, diru dexente eman zuten. 1787ko Otsailaren 27an, “casa de beneficiencia” horren arautegia onartzen da eta izena San Francisco Javier izanen da.  Jabetza, Baztandar guztiena izango dela eta eklesiastikoak eta sekularrak kudeatuko zutela aipatzen da.

Urte batzuk funzionatzen ari zela, 1793 Frantziarrak (konbentzio gerran) zonaldea okupatuko dute, urte haietan limosna eta karitate publikoaren falta argia izanen da eta , lehenengo “zaharretxe” hori itsiko da. Urte batzuk geroxago Independenzia gerratea izenarekin ezagutzen den gerratearen ondoren, berriz dirudi bueltatuko da eta urte batzuz segituko du zun irekia, hain justu bertze gerrate bat artio, kasu hontan Lehenengo Karlistada artio (1833).

Zaharretxea, miserikordia, casa de benefizentzia  XIX.mendearen erdialde artio itxita segituko zun, baina garai haietan Francisco Joaquin Iriarte elizondarra ta eligizonak (presbiteroa) diru mordoxka emanez berriro erekiko da ez bakarrik ereki baizik 1857an eraikin berri bat eginen dute (gaur egungoa). Eraikin nausia aparte, bere inguruan bertze eraikin batzuk egin ziren; despensa, siloa, labeak… ta baita ere baratze bat.

Honen prezioa, 575.000 realak izango da, eta benefizenzia etxe berri honen kudaketa, apaiza eta bortz karitateko monja eramanen dute. “Beneficencia” berri hoRtan, bakarrik baztango 14 herriko (urte haietan Amaiur, Baztanik kanpo zegoen, 1667tik 1969artio) behartsu, umezurtz eta babesgabetuk hartuko dira.

Zahar etxe hau, bertzea bezalatxe, zeukan sosen iturburu haundiena, jendearen borondate onez emandako karitatea zen, eta modu horretan, aurrera egin zun, baño ia 1885an, gastuak ,emandako dirua baño haundiagoa zenez, udaletxeak, faltatzen ziren 4.750 pezetak, ordainduko zitun, ta  horrelakoak ez gertatzeko eta sosa iturri berri bat bezala, zerri baten zozketa egingo zuten… eta gaur egun artio, zozketa hori mantendu da…beno txerria hordez aratxe bat da gaur egun sari prinzipala.

2018 zozketako zenbaki sarituak

Captura de pantalla 2018-01-17 a la(s) 16.41.24

Argazkia @Baztan_Bidasoa

 

Post hau egiteko erabili den materiala.

Noticias y datos historicos del noble valle y universidad de Baztan. Manuel Irigoyen y Olondriz.

Gartzaingo Aintzano auzoan, Iturbidea jauregian, 1600aren inguruan Miguel Iturbide jaio zen. Iturbidetarrak famili militarra da eta honek, bere arbasoak bezala karrera militarra ingo du, eta militar gise hainbat gerretan nabarmenduko da.

Captura de pantalla 2018-01-30 a la(s) 19.33.50

Iturbide jauregia, leinu etxe zaharra. Argazkia Pelo San Millan

XV.mendea Martin Iturbidetar bat  Baztango alkate “perpertuo” bezala agertzen zaigu, urte batzuk geroago naparren arteko Agramontarrak eta Bahamondarren  gerra zibilan, (agranondarrak Aragoiko Joanes II.aren alde patuz eta Behamontarrak Karlos, Bianako Printzearen alde) Behamondarren aldez egiten du. 1512ko Gaztelaniarren inbasioan, behamondarra denez, gaztelanien zerbitzuetara patuko da, urte bat geroxago 150 baztandarrekin, agramontarrak Donoztebetik bota eta Amaiurko gaztelua sitiatuko du. Martinek, urte hoietan naparren eraso aldi baten ondoren, preso hartua  izanen da eta Daxeko gaztelura ermanen diote. Baztandar kapitaina Franzian presondegian, hilko da.

Baztango “Kapitan de armas” kargoa bere semeari pastuko da eta 1565 urtean, honen semeari, Santxo Iturbideri. Santxo eta bere bortz anai (bi Lepanton hilko dira) baztandar soldaduekin batera Felipe II.ren gerretan ibili ziren; Lepanto, Italia, Flandesen…Santxo 1694an hilko da eta familiako kargua bere semea Santxori pastuko zaio.

Santxo honek, bere baztandarrak tropak Baztango mugetan formatzen ari zela, zalditik erori eta kriston kolpea hartuz, elbarritua geldituko zen eta 1595an, kargua utzi behar izan zun.

Santxoren seme gazteena, Miguel Iturbide Zuria izanen da. Miguel, 25 urtekin Flandesen aurkitzen diogu. Bere soldadu horria paregabea da, gerlari ausarta bezala ospe haundia hartuko du eta urte guttitan karguz igotzen da. 1631an aita hil zela, etxera bueltatzeko baimena ematen diote. Baztanen zela ta, Hondarrabiko postura bidaliko diote. Han, experienzia horria ikusita eta euskalduna zela, espio bezala Soule, Lapurdi eta Biarnon bidaliko diote. Lau urte iibiliko da espio guise Nafarroko kortean eta Franziako erresuman, lau urte hoietan, Donibane Garaziko, Baiona, Baigorriko eta Daxeko datuak, eta planuak pastuko ditu.

Captura de pantalla 2018-01-30 a la(s) 19.46.27

Flandesko eta terzioen irudia, “El capitan alatiste ” pelikulako fpotopgrama. Haibat bandera Borboñako gurutzearekin (Hamsburgo familikoa) Baztango bandera garai hauetakoa da.

1636an urte ilunak dira, Frantziarekin gerra bat izanen dela airean sumatzen eta dastatzen da. Europan Hansburgoak irabazle atra dira eta Frantziako Ritxeliu Kardenala hanburgotarrak mundua gobernatzeko aukera dutela beldurrarekin, bertze errialdekin negoziazioetan jartzen da, dena pres dago… edo bederen spainarrak hori uste dute…Frantzia Pirineoetatik Spaina erasoko dula.

Horrela dela, Nafarroako birreia Martini, bere familiaren titulo zaharra bueltatzen dio eta “Valleko Kapitan de Armas” izendatzen dio. Bere lana, muga zaintzea izanen da eta muf¡ga defendatzeko baztandarrak mobilizatuko ahalko du. Baina, ondarrian frantsak ez dute erasotuko baizik spainar ejerzitoa izanen da ipar euskal herrian sartuko dena. 1636ko irailan Zibururaino iritsiko dira (idea zen Baiona konkistatzea) eta Urrian Miguel 1000 baztandarrekin (hala diote kronikak) Lapurdin sartzeko aginduko diote eta Ainoa eta Sara herriak okupatuko ditu.  Abenduarako Spaniarrak bueltan daude eta Miguel Iruñan,saritua izanen da.

1638an Burdeosko apezpikua espainatarren erasoa kontra eginez, Ondarrabian sartu eta hiria sitiatuko du. Iruñetik, Miguel Iturbide bidaltzen dute, Miguelek hiria askatuko du. Ekimen honegatik bigarren aldiz “kapitan de Armas” izendatuko diote. Notizia hau ez zen ongi artu eta Elizondoko Azpilkueta lizenziatuak ( Iturbiterrakin hainbat aferetan agrtzenda Azpilkueta lizenziatua) izendapen hori  foruen kontra joaten zela salatuko du. Gerra, Kataluyan gogortzen da eta Miguel 3000 napar soldaduekin Cambrilsera bidaltzen dute. Han, mosketoi batek zaurituko dio eta Nafarrora sendatzera bidaliko dute. Urteak pasa, guerra  Katalunyan segitzen du eta Madrileko korteak Nafarroari, soldadu gehiago eskatzen dio (Unión de Armas legea), gero eta gehiago. Nafarroako diputazioak eskaera hori foruen kontra joaten dela aipatu eta aldarrikatuko du eta korteen aurka diputazioa protestatzen du.

Urte hauek  gogorrak dira Spainako erresumarendako, Portugal askatasuna lortu du, baita ere Erberak, Herrialde Katalanarretan independentzia lortzeko borrokatzen dute (errepublika aldarrikatu dute), Frantsak mugan….Miguel, zauritua izan zen ondotik, ez da berriz ejerzitoan inkorporatu, bera diputazioarekin leiala da eta ados dago soldaduak ez bidaltzea, hau da! ez du onartzen, naparrak Kataluinean borrokatzea.

1643an Miguel Iturbide, Diputado kargoa lortzen du eta hasieratik Nafarroako eskubideak defendituko du eta Virreiarekin (Oropesako kondea) aunitzetan talka inen du. Diputazioan bi bide ezberdin ezartzen da, bat realistagoa (Madrilekin ados) eta bertze bat,foruak mantentzea defenditzen zuna, Miguel mugimendu horren burua eta ahotsa izanen da.

1645an Iruñan, 8 Napar soldadu batzuei, Katalunyako gerratik desertatu dutela epaitzen dute eta kriston  zigorra ezartzen zaie. Miguel Diputadoa ez dago ados eta gogor arituko da Virreiaren kontra eta baita, Felipe IV-ren kontra protestatuko du. Bere protestak, Oropesako kondea Nafarroako virreynatoa uztea eta alde egitea lortuko dituzte .

Aintzinako Gartzaindar militar leial eta aparta, Madrilgo korterako politika-gizon gogoikarria (molestua) bat bihurtu da, eta 1646an Kortetara deituko diote , han deus erran gabe urte batez atxilotua egonen da eta azkenian “conjura separatista” baten buru zelakoa (Nafarroa askatuta balten aldekoa), salatuko diote eta epaiketa esperoan zegoenean, 1648ko egun batean, era arraro eta misterioso batean hila agertuko da. Nafarroan berehala notizia zabalduko da, Diputaziok protesta formalak eginen du eta Nafarroako erregimentu batzuk, bere kapitaina eta Nafarroko foruak defenditzeko asmoz, altxatzeko sahiakerak eginen dute…Nafarroa askatzeko azken sahieskera izanez…Ohore eta betiko argia kapitaina!

Post hau egiteko erabili den materiala:

Gran Enciclopedia de Navarra, ITÚRBIDE, Miguel de.

Don Miguel de Iturbide y Navarra en la crisis de la monarquía hispánica. Javier Gallastegui. Univerdidad de Deusto.

Miguel de Iturbide, ajusticiado en 1648 ¿Motivo? Querer sublevar Navarra para recuperar su soberanía. Mikel Burgi. nabarralde.com

 

 

 

Blogakin hasi (ia 9 urte) nintzenean, gehien landu edo kontatu dugun  gaia eta baita ere harritu edo arreta piztu didana (historian zear bailaran kriston presentzia izan duelako) karlistadak izan dira eta horren barruan Karlistak ain zuzen.

Karlistadako gudak, idea, idei hoien eboluzioa,,,batzuk euskal aberritasunara, bertzeak ezker federalismora eta doike komunion tradizionelenekoen fascismora (espainar nacional-catolicismo). Horrela dela ta, Lizarrako Karlisten museoa bere garain ikusi ondoren, jakin nun, Zangotza ondoa dagon Tabar herrian karlisten inguruko museo bat zegola eta eguberriko egun hauetan bisita egin nun.

Museoa, historiko artistiko bezala ageri da, eta mendetan Jauregizarreko markesak (han enteratu nintzen) eta bere femilia, mendetan zehar bildu dituzten elementu ezberdiñak erakusten dira Tabarreko zarberritutako VIII.ko eraikinan.

i287104489178020279._szw530h275_ (1)

Ripako Jauregia (Nafarroako enziklopediatik hartuta)

Ezpatak, erromatar txaponak, familiako pinturak eta …36ko gerrateko erreketen sala, bere uniformekin, banderak, eta santaglorias a españa eta a dios!…beno, afera da komunion tradizionalistako ideaiarekin egiten duen museoa dela, (erran behar zonalde hori 30, hamarkadan errekete pile osatu zutela Nafarroako diviosioak), doike gero ikusita, Jauregizar Markesa eta Jauregizarreko fundazio alderdi horrekin lotura haundia du.

Handik atra eta dudan kuriositatearekin, jakin izan nahi nun Jauregizar fundazio eta bere markesa ( VIII.a Íñigo Pérez de Rada y Cavanilles izenekoa) ea zerikusiarik zeukan Baztango Jauregizar jauregiarekin… eta bai, sorpresa! Markesadoa (markesa ez) Jauregizar jauregitik dator, baina ez Iruritako jauregiatiok! baizik Arraiozko Jauregizarrea jauregitik.

Jaregizarreko Lehenengo markesa Miguel Fermín de Ripa Jaureguízar y Lete, da. Titulo horren ondotik, Ripako XII jaun eta Arraiozko Jauregizar jauregiko jauna ageri da, baita ere Ezkizaburuko dorrekoa, kaipataina eta abar eta abar.  Markesado 1748 sortua izan zen eta nahiz eta lehenego markesaren ama María Josefa Lete Galdiano baztandarra izan zerikusi gutti zun jauregiarekin.

Mende bat lenago Arraiozko jauregia Katalina Iturbide eta Pedro Larralderen eskuetan dago. 1617 Katalinaren alaba gaztea , Paula Larralde, Ripako jauregiko Diego de Ripa eta Sarasa jauntxoarekin ezkonduko da. Hauek Bartolome de Ripa y Arlegi (bertze gauz aunitz aparte, Ripako IX. jauna zen) semea izan zuten. Arraiozera bueltatuz, Jauregizarreko nagusia Paula Larralderen  Ana Larraldea ahizpa zen eta famili gabekoa zenez (ez zitun seme-alabik utzi) jauregia bere hiloba Bartolome de Ripa y Arleguiri eman zion.

ripa0

Buenaventura Ripa-Jauregizar, Jauregizarreko II.markesaren armarria. Baztango xakeaz gain idazita Arraioz eta Balle de Baztan ageri da.

1667an Bartolome Ripak (Ripako IX jauna)  Jauregizarreko jauna izateagatik (leinu zaharreko jauregia zenez) Nafarroako gorteetan aulki bat izateko eskubidea zuenez, gortetara deitua izanen da. Honen semea,  Ripàko X. jauna (Joaquin Gaspar de Ripa-Jauregizar y Rota) Jauregizar abizena Ripara lotuko du eta handik aurrera familiako abizena Ripa Juregizar izen da. Honek bai Baztanekin lotura izanen du zeren militar gise Amaiurko gobernadorea izanen  da (gobernador puerto de Maya), hau da, muga kudeatuko zuen. Bere semea Amaiurren hazi eta honen ondokoa Miguel Fermin Ripa- Jauregizar y Lete, Arraiozen sortuko da (familiako jauregian).

Miguek Fermin honek, bi aldiz esposatuko da, bigarrenean Francisca Gonzálezekin ezkonduko da. Franciskak Bassecourt markesa da (bere aita zendu ondoren lortua) eta bere senarrra, Miguel Fermin markes bihurtuko da. Franciskak,  Siciliasko Karlos III.ari bere markesadoa (berriki sortua, 1737an) izenez aldatzen ahal bazuen eskatuko zion, zeren bere senarrarraren abizena, historio eta noblezi haundiko abizen da, Nafarroko erresumako jaun zahar batetik zetorrela eta Arraoiz izeneko herrian famili noble horren sortetxea Jaureguizar izenekoa dagola adieraztuko dio.

Miguelek, Jauregizarreko lehenego markesa izanen da, eta erran dugun bezala markesadoa gaur egun artio iranungo du,  baina ez jaureriagiari lotuta, jauregia Ripa familian mantenduko da 1.873an artio Ripa familiako azken oinordekoa hil zen artio. Honek, Ventura Ripa- Jauregizar, Jaregizarreko IV. markesa bazeukan ondasun guztiek saltzen ditu eta hoien atean Arraiozko Jauregizar jauregia (lurrak eta Rekaldea etxea), 1.857an Arraiozko Juan Andres Beunza jauergia erosiko zion.

Baita ere Ventura Ripa-Jauregizar seme-alabarik gabe hilko da eta titulua bere ilobara, Alberto Calatayud e Irigoyen (ama Irigoien-Gaston Iriarte familiakoa) pastuko da, Jauregizar abizena galduz Jauregizarreko markesadoan.

Post hau egiteko erabili den materiala;

Los Ripa-Jauregizar. www.tabar.com web ataria.

wikipediako “marquesado de Jaureiguizar” wikia.

 

 

 

Iruritako Jauregizar edo  Dorrea izenarekin ezagunagoa den eraikin zaharra  (Baztangoa zaharrena dirudi) berriki notizia izan da, eta sarean eta herrian bere zarberritzea dela polemika sortu zen. Leopoldo Gil, Biana prinzipeko arkitektoa, estudio-ikerketa baten ondoren eraikina  zuritzea eta usutegi bat gehizea erabaki zuela ikusita, hasieran batean, norbaitek, hileaz bota, basakeri bat egiten ari zela eta geldituarazi behar zela adarrikatu zuen.

Captura de pantalla 2017-12-08 a la(s) 02.14.20

dorrea zaharberritzen

Ez ziren gutti bere ahotsak atera zutenak erranez; ez da zuritua iñoiz egon! horrela ez da iñoiz izan! bizi osoan ez du zurituta ezagutu!…Polemika aparte Arkitektua ortziral batean eskeinitako bisita gidatuan argi utzi zun zarberritzearen  erabakiak.

Dorrea, muño batean dagona, hiru bide zahar zaitzen zituen, hiru pisuko harrizko kubu funtzio defendatzailea duena, gotorlekua izana, bere historian zehar  moldaketa ezberdiñak izan ditu, XVII. mendean eskailera gehitu zizaion, suteak jasan, garai onak eta txarrak pastu…. Harrizko egitura, solairuak ikusita arras ezberdiña da, lehenego solairuak sillareaz osatua dago, harri laukiz eta lauaz, hirugarrena berriz (pensatzen da Arraiozko Jauregizarrekoa eta Donamarikoa bezala egurrezko estruktura izanen zuela) harriz kaxkarraz, txikiz eta bertze materialak aprobetxatuz ereiki zen. Gainera kisu arrastoak ikusita, argi dago bederen garai batea zuritua zegoela (urtero zuritu behar zen) eta… teilatuan, usutegia zuen, doike! bertze dorretxe aunitz bezala (Arraiozkoak, Donamariakoa) Erdi aroan usuoak izateko erregearen baimena behar zen eta jauntxoa izaten zituzten, gehienbat mezuak bidaltzeko.

Jauregizarri buruz badakigu 1496ko Joanes Albrit eta Katalina erregen zelula baten bidez, Nafarroako Erresumako hamabi jauregi zaharrenetako bat da,  leinu-etxea da eskubide bereziak ematen ziona eta famili jauntxo baten sortetxea zen, famili honek gortean aulkia izango zuen ( beso armatuaren aldetik).

Captura de pantalla 2017-12-07 a la(s) 17.13.16

Nafarroko erresumako 12 familiak (etxeak)

Famili hori Baztan familia da, Baztango Jaunak edo hobe errana Baztango bizkondadoaren jaunak. Jean Jaungai historiatzaile-idazlea zion bezala Baztango jaurerria (señorio) 1025an Antso Gartzes III Nagusia erregea ezarri zuen eta, Iruritako Jauregizar eta Mayerko (Amaiur) gazteluen jaunari Semen Otxaniz zenari emana zion.  Semen 1.000 urte inguruan Castro-Urdiales, Arruesga eta Sobayako Munia Fotuñosakin ezkondu zen. Lehenengo jaunaren semiak,  Iruritako Garcia Semeniz Baztango  bizkondea  (egia erteko Bayonako apezpikutzan soilik Baztango bizkonde bat ageri da) , Lope Semeniz, (1057-1067) eta Fortún Semeniz izan ziren. Garcia Semeniz, bizkondeaz gain Lizarra eta Castro-Urdialesko jauna zen. Honek sei seme utzi zuen: Semen Garciez,  Baztango bizkondea, Sancho Garciez, Echauriko jauna d, Lope Garciez, Aoiz eta Nagoteko (Nagore?) jauna, Eneco Garciez, Nabazkoze eta Zangotzako jauna eta alaba bat. Semen Garcia Peñaleneko Antso erregearekin arreman onak izan zituen eta eskainitako zerbitzuagatik lurrak eta opariak (zaldiak, ehizako zakurrak) jaso izan zituen.

Semen bere arrebaren semea hil zuen eta hilzorian damututa bere pekatuaren barkamena lortzeko hainbat lurrak (Aibarren) Leireko  monastegiari eman zion , baita ere Amaiurko Santa Maria baseliza Baionako apezpikuari opari zion.

Semen Garzes  María Semeniz izeneko alaba utzi zuen, Maria Baztango bizkondesa izanen zen eta 1085an  Camerosko Fortún Eneconez ezkondu zen. María Semen III Fortunez (Baztango bizkondea 1119 hila) eta Pedro Fortunez, izan zituen. Pedrok anai hila bizkondea tituloa izan eta 1135an aitetxik galdutako Santa Maria baseliza berreskuratu zuen.

Horren ondorioz Arnaud Lup de Bessabat, Baionako apezpikua, Baztango bizkondea eta eta bere semea Baztango Pedro Periz eskumikatu zituen. Pedro Fortunez, Pedro Periz gain,  Antso Pedriz eta Semen izan zituen.

Antso Pedriz urrengo bizkondea izango zen, honek bortz seme izango zitun, Pedro Sánchez, Baztango Garcia  San Martín de Unx, Dicastillo,  Aibar,  Arlucea eta Peraltako jauna ; Baztango Fortún Tafalla eta Ergako jauna, Roderico de Baztán, Donibane Garaziko alkatea (1194-1196) eta azkenik  Gonzalo de Baztán Laguardiako jauna.

Pedro Santxezen semea Juan Periz izanen zen, Amaiurko gazteluko jauna (baitere Laguardia, Puñicastro, Dicastillo eta Bianako jauna) erreinuko alferez nausia, hau da estandarte reala eramaten zuna eta gudan nabarmendu zena, Tolosako Navaseko gudan Antso VII Azkarraren ondoan bere baztandarrekin zegona eta kondaira egia bada, “baztandarrak” ausartzia eta trebezia erakutsi zun edo “zuten” eta bere erregearekin batera senegaldar guardia beltzaren (imesebelak) kateak apurtu ondoren, Miramolinen (Muhammad An-Nasir) dendan sartu,  eta denda erdian xake bat zegonez eta joku hori bi ejerzitoen arteko borroka irudikatzen duenez, erregeak baztandarrei armarri gise emanez.

Captura de pantalla 2017-12-08 a la(s) 02.17.19Juan Periz Antso VII-ren ondorez Tibalt I.ren alferea ere izan zen eta arreman estua izan zuten. Juan Perizen semea Baztango Ontzalo Juaines (Ibainnis, Ibainez) izanen da. Gonzalo aita bezala alfere kargua izanen du (Baztan famila dirudi 1129tik kargo hori bederen daramala). Honen zigilu batean  Baztango armarriaren ikurrak dokumentatzen duen lehenego irudia izanen da (kondaira dionez bere aitak lortue), Zigiluan , Nafarroako Erdi Aroko Zigiluakliburaua agertzen da (bi ain justu, bertzea bere semearena), ezpata altuan duen zaldun bat eta bai zaldiaren zarpailan (estalkian) eta bai zaldunaren ezkutuan xakearen karratuak nabariak dira.  Ontsalo 1243an Guardian zegoen Maltako Ordenak idatzitako gutunaren arabera. 1253 eta 1254 artean Tutera eta Monteagudoko itunen negoziaketetan parte hartu zuen. 1254an Iratxen benta bat fidantzan izan zuen. 1264an Guardiako eta 1269an Mendigorriko jauna izan zen. 1264an erregeari Mues hiribildua erosi zion. 1266an, Tibalt II.a Nafarroakoak zuzenduriko kanpainan, Baionako konkistan izan zen.

Henrike I.a gizena hil zenean, 1274ko abuztuaren 21ean, Erriberrin Gorteek gobernadore izateko hautagaien artean izan zen. 1276an Nabarreriako gerran Eustakio Beaumarchaisko erreinuko gobernadorearen aurka eta Gartzea Almoravitekin alde egin zuen eta Nabarreria hartua izan baino lehen bere semearkin alde egin zuen. Hori zela eta, bere ondasunak konfiskatu zituzten. 1280an Filipe III.ak Teresa bere alabari horietako batzuk itzuli bazizkion ere, Ontzaluk Gaztelan bilatu zuen babesa. Bertan, 1280ko urriaren 7an testamentua eman eta urte batzuk bizi zen Bere semea, Juan Ontsález de Baztán, Gaztelan ezarri zen abizena “t” galduko zuen eta Bazan geldituko da, mende bazuk ondoren Alvaro Bazan almirantea Santa Cruzeko lehenego markesa izanen da, Tituloan Markesaren familiaren jatorria Nafarroko erreinuaren iparraldean Irurita izeneko herrian Jauregizar leinu etxea dagola ageriko da.

Baina, Baztan familia desagertuta noren eskuan gelditzen da Jauregizar?…Onsalo erreinuko alfere nahusia hainbat lurraldeko jauna zena Jauregizan zuen bizitokia? Baztan famila XIII an Baztango jaunak ziren? (aiata Monetek pista batzuk argitzen du hori ez zela horrela), Badakigu Teresari, Ontsaloren alabari 1280an zerbait bueltatzen diotela, Teresak Bela familia garrantsitu batekin ezkontzen da, Baztango jaurerriaz ez da ja entzuten.

Jauregizar dorrea, dintelan armari xume eta zahar bat dauka,  xakea,  alferea zeukan bezalakoa. Armarri hori baztango etxe zaharrenean argi uzten digu Baztan jaunen eta Jauregizarreko dorrea arteko erlazioa, baina ondokoak ez dute argi ikusiko eta auzi bat ta guzti egonen da hau horrela ez dela izan (bertze interes batzuengatik)

Mende batzu ondoren Jauregizaareko jaunen berria dugu, 1559an Pedro de Jauregizar ageri da jauna bezala, Pedro Maria de Azpilkuetakin ezkonduta dago eta hauen semea, ondorengo Jauregizarreko jauna  izanen da, Pierres de Jauregizar. Pierres 1567an  Nafarroko Kortengatik, kalteak jasatzeko moduan, lehenago, dorretxea botatzeko agindu bai zizaion (pensatzen dut, Cisneros kardenalak aginduta ondoren)30.000 marabediak eskuratzen ditu.

Urrengo gertakariaren protagonista baita ere Pierres Jauregizarrekoari daukagu, kasu hontan, Baztango armarriaren inguruko epaia da. Afera hau, 1572an izan zen eta han gertatutakoa (agiriak Baztango Udaletxean daude) Manuel Irigoyen y Olondriz-ek biltzen du,  bere “Noticias y datos estadisticos del noble valle y universidad de Baztan” izenburuko liburuan. Epaia, Jauregizarreko Pierres eta Martin Santxo Larralde-ko aren artean da, nahiz eta azken honekin, araneko junteroak eta Baztango diputadoak egon. Salaketa, Larralde kontra zen eta Pierres aipatzen zun: Martin  Santxo Larraldek,  Xakedun armarriaz jabetu dela eta Junta generaletara eraman dula erranez (ahots biziez) xakedun armarria berea dela Iruritako Jauregizarrea-ko etxekoa dela.  Baita ere aipatzen du, Martin Santxok herritarrei “astindu” ziela erranez, joateko denok Jauregira ta han denon aurrean Pierres erran dezla, armarria berea ez dela.

Epai irmoa, urte horren Abuztuaren 5an iritsiko da eta Nafarroko korteak aginduko du;  (gutxi gorabera)  Baztan balleko armarria eta “hijos-dalgo” eta
beren ondokoen armarria, “Axedrez Escaqueado” zuri beltza eta orla gabekoa dela. Berriz ,Jauregizarreko jauregiarena, “Axedrez Escaqueado” zilarra (zuria) eta sable (beltza) eta gules-ko (gorria) orla batean, Nafarroko erregen ( Juan Albret eta Katalina  Foix) zihurtagiria idatzia daukana, dela.

Argi gelditu arren, errekusatua izan zen eta 1573ko Urtarrilaren 31an, epai irmo berri batean adieratziko da: … Baztan, Erreinu zaharreko hamabi familietako bat dela eta ez dela Juregizarrekoa, hau da Jauregizarrea etxea ez duela Baztan famila edo “linaje” (Nafarroa erreinuko jatorrizko hamabietako famili bat) errepresentatzen, baizik Jauregizarrea etxea soilik errepresentatzen zula

Epai hau harras garranzitsua izanen da eta legalkiageriko da, bailara, hamalau herri edo elizarte osatzen dutela eta hamalauek “casa solariega” bakarra izan, hau da Baztan, Bazt han? (urte batzuk geroxago, 1685an Juan Goienetxek aipatuko du).

Pierres familia ez duenez 1581an  Miguel de Azpilkueta iloba oinordekoa izendatzen du eta Jauregizarreko maiorazgoa sortuko du. Migueli harau bat patuko dio Azpilkueta abizena aurrean, beti Jauregizar izena joanen dezala. 1604an Miguel de Jaurizar eta Azpilkueta (abizenak aldatuak) lege zaharreko leinu etxe bateko jaun denez, gortera deitua izango da.

1609an Miguel de Jauregizar eta Azpilkueta, Arraiozko  Pedro Larralderen Katalina Iturbide alagunarekin, Jauregizar izenarengatik auzi batean sartuko da. Katalina bere Arriozko etxea  Jauregizarrea ez deitzeko.

Captura de pantalla 2017-12-08 a la(s) 02.06.35

XVII.mendeko eskailera. zutabean irakurtzen ahal da “ESTA ESCALE / RA LA HIZO DOÑA MARIA CRUZAT”

Miguel de Jauregizar Subizar palaziokao (Sunbilla) Ana Feliparekin ezkonduko da. Ana Feliparen ama Maria Cruzat anderea da (Subizarko jaunaren alaguna). Emakume honen bidez harrizko zutabean irakurtzen ahal den bezala “ESTA ESCALE / RA LA HIZO DOÑA MARIA CRUZAT”, deigarria den alboko eskailera, itsatsi zen.

1652 an Ana Felipe Subizar alarguna da eta Antonia de Jaurgizar Subizar alaba ttikiaren tutora  da. Urte batzuk geroxago Antonia Jauregizar eta Subizar Besollako Lehenego markesarekin Jose Elio izenekoa ezkonduko da. 1672an Antonia eta Jose Elio Ana Felipa amarekin auzia sartuko dira Jauregizarreko maiorazgoarengatik, zeren ezkontzarengatik bikote hau maiorazgoko ondorengo buruzagiak (mayoral) izanen dira.

Elio Jauregizartarrak Bi seme izan zuten, Lehenegoa Thomas de Elio izanen da Besollako II.markesa eta bertze gauz aunitz artean amagandik Subizako jauna, baina ez Jauregizarrekoa. Amak ia alarguna izanda Jauregizarreko palazioa (dorrea)  bigarren semeari utziko zion, Bigarren hau Jose Elio izan zen, Salamanca “leyes” ikasi ondoren eta Jauregizarreko palazianoa izatea ematen zuen eskubideagatik  1688tik 1743ra gortera deitua izan zen,eta 1753 hil artio Nafarroako korteko epailea izan zen. Honen iloba Andres de Elio, Dorrea jasoko du herenziaz, beno… eskubideak, Dorrea eta ondoko Jauregiondokoan aspalditik  garai bateko Baztan familiako iñor bizi izan da

1774 Felipe Vicente de Narbarte ageri da auzi batean kuartelekin buru gogor egiten (impostuak) eta 1782 Tiburcio de Hualde Martirenak….2001 batab bztango udala Baztan familiaren leinuetxea erosiko du.

Post hau egiteko erabilo den Materiala

Baztan. Auñamendi Eusko Entziklopledia.

Facerías de la cuenca Baztán-Bidasoa . E. Zudaire. Príncipe de Viana, ISSN 0032-8472,Zº 28, Zº 106-107, 1967,97-126 horriak.

Archivos de navarra. http://www.navarra.es