Feeds:
Bidalketak
Iruzkinak

Anarkista bat Amaiurren.

Izenburua seguro ez dela zuzena eta agian anarkista bat baino gehiago egon da Amauirko herrian, baina bederen dakidana Felix Padín “oroitzapenak” irakurri ondoren,   Euskal Anarkismoaren personai haundienetako bat izan zena, bailara hontan (derrigorrez) ibilitakoa izan zen􏰀􏰁􏰂􏰃􏰄􏰅􏰆􏰇.

Félix Padín Gallo euskal anarkista historikoak, sindikalaria izan baino lehen, gerra zibilan Euzko Gudarostearen eta CNTren batailoietako tenientea izan zen eta gerra amaituta frankismoaren esklabo bezala lan egitera behartu izan zen. Lan hori, bertze toki batzuz aparte, Elizondon eta Amaiurren egin zituen.

Felix Bilbo zaharreko famili ugari eta txiro batean 1916ko uztailaren  9an jaio zen. Txikitan gosea ezagutu zuen eta 12 urte zituela,  hasi zen lanean eta, hiru urte geroago, etxegintzan , enkofradore lanbidea ikasiz. 14 urteekin anaien sindikatuan (C.N.T) kide egin zen, baita gero Juventudes Libertariasen parte hartu zuen. Sindikatuan kultura eta propagandan lan egiten zuen, baita ere sindikatuko bozeramailea, Juventudes Libertariasko prentsa-arduraduna eta, 1935ean sindikatuko propaganda-arduraduna izan zen.  1934ko urrian, Espainiako Bigarren Errepublikako zentro eta eskuineko agintarien aurkako altxamenduan parte-hartzeagatik preso hartu zuten.

Bere “Memorias, Félix Padín” liburuan irakutzen ahal den bezala, 1936ko uztailaren 18ko altxamendu aurretik giroa gaiztotzen ari zela ohartu ziren eta militarre naltxamenduaren bi egun lehenago (Marruekosen militarrak matxinatu ziren) Felix eta bere kideak (lau anarkista gehio), Gazte Libertarioakekintza taldea osatu zuten. Bilbo sumatzen zen zerbait, eskuindarrak harrotze hasi ziren, hauek badaezpada armatu ziren eta Bilbo eta herritarren askatasuna defendatzeko pres zieren (liburuan dio ez zirela armatu estatu bat edo lurralde zehatz bat defendatzeko, baitzik jendearen askatasuna defendatzeko) .

Armak eskuan zituztela eta Bilbon altxamendu militarraren aldekoei aurre egin zietela Uztailaren 21an , Otxandioko frentean aurkitzen da, han bombardaketa jasoko du eta ekintza batzuen onderen (bort hilabete) gelditzen direnak Isaac Puente batallonan ( Eusko Gudarosteko 11.) sartuko diete. C.N.T.-ren batallonarekin Legutioko guduan parte hartu zun (Albertia mendian), eta bere kokagune ondo defendatu arren (Estatu Nagusiak bere komandantea zoriondu zuen), ezin izan zituzten erasotzaileak gelditu eta batallones 200 erori baino gehiago izan zituen, horietatik 100 hildako inguru.Felixek bere “memorietan” sarraskia bezala deitzen dio. Gudu hau ondoren Bilbora bidali zioten eta berriki sortutako  Durruty batailonan instruktore gise sartu zioten, batilon hau Bilboko gaizkilez arruntaz eta kituez osatua zegoen. Formakuntza eginda, otsailan Felixek  (hontan, teniente moduan) berriz gerra-tokian aurkitzen da eta 1937ko ekainaren 16an faxistek (rekete naparrak) Zenaurin preso hartu zuten.

images

Félix Padín, Tenente anarkista. Argazkia I. Gorriti

Preso hartuta Gasteizen kartzelatu zuten eta hortik Murgiara (Ochandiano urbil). Murgiako preisondegiatik   (uztailan 19an) Bilbo, Santander eta Asturias erortzea ikusi zun, hoiekin “El Frente Norte ” desegin zen eta Faxistak garaile atra ziren. Murgian 1937ko abenduko 8artio egon zen, hortik Miranda Ebroko berriki eraikitako kontzentrazio-esparrua-ra eraman zioten.

Miranda presos beteta zegoen, 65.000 preso inguru(Iparraldeki frentekoak) eta presoak lau mailatan sailkatzen zituzten: Kriminalak: kriminal arruntak; Mugimendu Nazionalaren aurka ez daudenak (No hostiles al Movimiento Nacional), Errepublikaren alde borrokatzera behartuak izan zirenak (Durruty batailonako kituak bezala); Erantzukizunik gabeko aurkakoak, Boluntario errepublikazale arruntak; Erantzukizuna duten aurkakoak, Boluntario errepublikazale nagusiak (politikariak, ofizialak…).

Felix Erantzukizuna zutenak bezala sailakatua izan zen eta hauek (Erantzukizunik gabekoak ere) bortxazko lanak egitera (batallones de trabajo) edo diziplina-batailoietan bidaltzen zituzten. Felixek 1938Ko otsailan 22a Miranda uzi eta Gauadalajarara laneko batailon batera bidali zioten. Guadalajaratik gerra amaituta ta seguidan (1939ko apirilan) Leridara eta abuztu aldera Elizondora bidali zioten.

Elizondon bizpa hiru pastu zun, Baztanen Frantziako muga gotortzen eta mendigo errepideak emiten ari ziren, Ikusita enkofradorea zela Amaiurrera bidali zioten! modu batean poztekua zen Meakara (Irurita) bidaltzea sindikalaria izateagatik ((Erantzukizuna zuteanak bezala sailkatua) aukera guztiak zituen eta erten zenez Artesiagako bidea egiten hari zutenak arras gajzki pasatzen ari ziren; gosea, hotza, tratu txarrak…

Amaiurren Malkorreneko borda inguruan  presoak biltzeko berriki barrakoiak altxatu zituzten, berriak ziren baina abuztuko egun hoietan zikiñak eta usain jasaezin bat nabaria zen. Goizero kamioietan Otsondora eramaten zieten. Otsondon metralladorako kabiak (nidos de ametralladora), ebakuaziorako lur azpiko pasabideak, Alkurruntz hustu eta galeriak eraikitzen hasi dira. Eraikin guzti hauek hormigoizkoak ziren, eta doike zurgi-enkofradorak behar ziren. Felixendako zorionez, langile espezializatu gutti baziren eta bera bezalako langile espezializatuak estimatzen ziren. Felixek bertze”langile” (esklabu) eta ingeniero arteko tartekaria bihurtu zen, enkargatu gise eta aldiz brean maixu bezala aritu zen, Guzti hau onurak ekarri zion; barrakonak uztea, ingeniroekin lo eta bazkaltzea, lan gogorretan hainbertze ez ibiltzea, tratu hobea (nahiz eta txarrak izan, rojo madarikatua izaten segitzen zuen)….zerbaitxo eramangarriagoa izan zen.

1939ko Amaiurko festa hasi baino lehen, ingenieroekin zegola ia, Amaiurko etxe batera lo egiteko egokitu zioten. Benetazko ohe batean lo egitea kriston “saria” ze,  gerra hasi zenetik gutxitan koltxoi baten gainean lo egin izan zuen. Baina poza gutti iraungo zun, gar bat bertzerik zeren bigaren gauan, tiro batzuk entzun ziren, herri inguruan izan zen tiroketa! tiro hoiek Itzulegiko bidean entzun ziren, militarrak eta “karabineroak” (la deitzen segitzen zioten herritarrak) lekutu zirenean  “guardia” bat hilik agertu zen eta ondoan bertze bat larri zaurituta zegoen. Hasiera batean ez zegon ezer garbi zer gertatu zen, makiak presoak askant nahian, herrira urbildu ziren? badaezpada Felix eta bera bezalako bertze bat (El Asturiano) etxetik atra eta barrakoietara eraman zituzten…eta ia han gelditu ziren.

Biaramunean, larri zegon “karabineroa” (guardia zen, presoen zaintzailea) ere hila zegoen. Militarrek  Amaiurko herriko gazte bat hilketen egile bezela salatu zuten. Gaztea dirudi gauan handik zebilela eta elizan ezkutatu zen, apeza bere alde egin zuen eta ez zula gertatukoarekin zerikusia eta errugabea zela aldarrikatzen zuen. Eskerrak autosia egin ondoren konturatu zirela bi hilak beren artean hil zirela, balak beraienak ziren bere eskopetatik atraiak, bat bertzeari  gibeletik tiro bota Zion, honek bulta eman eta bertzeari tiro.

Afera hau Felixeo errepreio indarrak oinik gehiago gorrotatzeko balio izan zuen. Autobiografian pasrte hontan konytatzen du zurgin enkofradorea zenez berak eta el Asturiano hilkutxa egin izan zituztela eta baita ere bi gorpuak sartu. Aipatzen bi “despojoak” sartu eta ipoz baino andar gehiago tapa hiltzatu zuen, ez zaiela bi labor horiek hart atratzea! bi ergel hoiek bere arten hil ziren eta bere ohe goxoaz gozatzeko aukera izorratu zioten. Felixek iñoiz jakin ez zuna bi “karabineroak” meska baten amodioafatik hik izan zirela,. Amaiurren kontatzen dutenez, bi guardiak neska berberaz maieminduak zeuden eta hoietako mandoa bertzeari izorratzen zion (egun libreak aldatuz, neskatik urrundu…) gaztea egoera hori jasaezinezkoa egin zizaon eta amor guztiarekin gau hortan tiro eman zion bertzeari! Amaiurren Itzulegiko bidean, sasi artean pasarte hau oroitaratzen gaitun gurutze bat bada.

Anarkista bilbotarrak  abendu artio Amaiurren egon zen, handik berriz Mirandara eraman zioten. Hilabete batez askatu zuten baina berri hartu eta bertze hiru urte eman zituen diziplina-bataionetan. Bidankozetik Igarira zihoan errepidea egin zuen 1940tik 1942ra… Bizitza osoan hala izango zuela uste zuen!. Azkenian 1942 libre geratu zen baina…  1947ko maiatzean berriro atxilotu zuten urte hartako greba ospetsuan parte-hartzeagatik. Franco hil zenean, bere kidetza berpiztu zuen. 1990ean Bilboko Batzorde Anarkistan behatzailea izan zen. 1993an Iparraldeko Eskualdeko delegatua izan zen Bartzelonan. 1996ko Batzordean ere aritu zen eta baita 1993 eta 2000ko konferentzietan.

2002an Miranda Ebron hartu zuen omenaldia eta 2006an Bilbon CNTren omenaldi ofiziala hartu zuen. Kontzentrazio-esparru frankisten dokumentaletan- Manuel Palaciosen Rejas de la memoria (2004) eta Desafectos. Esclavos de Franco en el Pirineo (2007)- parte hartu zuen.

Felix_Padin_Albertian

2012ko Albertia egunean berari egindako omenaldian. Padinek 36ko gerran Albertian bertan borrokatu zuen faxisten kontra. Argazkia Wikipedia

2014ko maiatzean María Servini de Cubría argentinar epaileak frankismoaren krimenei buruzko bere ikerketan Padín elkarrizketatu nahi zuenbaina ezin izan zuen.

Azkenean Miranda Ebroko auzitegian deklaratu zuen 2014ko abuztuaren 4an Maria Servini epaile argentinarra ikertzen ari zen auziaren baitan. Padinen kasua bereziki garrantzitsua zen, bizirik zegoen gerra osteko errepresaliatu bakanetakoa zelako. Aipatutako deklarazio hartan, CNTko militante historikoak “justizia eta konponketa morala” eskatu zizkion epaileari.

 

Handik guttira 2014ko urriaren 7an Miranda de Ebron zendu zen.

Post hau egiteko erabili den mateiala;

Memorias, Félix Padín” Autobigrafoa. Félix Padín. 2009. Memoriaren Bideak, .pdf

MUERE FÉLIX PADIN  “Amigo anarquista inmortal, que el fuego te sea leve” Mugalari kulturla. 2014

 

􏰑􏰎􏰅􏰒􏰅􏰓􏰐 􏰎􏰅􏰔􏰅􏰕􏰆􏰊 􏰖 􏰲􏰄􏰔􏰅􏰕􏰆􏰊􏰧􏰁􏰐 􏰎􏰅􏰔􏰅􏰕􏰆􏰊􏰆􏰗 􏰘􏰙􏰙􏰚􏰛 􏰀􏰁􏰂􏰃􏰄􏰅􏰆􏰄􏰁􏰐 􏰜􏰅􏰎􏰁􏰆􏰝 􏰞 􏰟􏰁􏰄􏰓􏰐􏰅􏰂􏰃 􏰎􏰁 􏰠􏰡􏰕􏰆􏰄􏰅􏰡􏰛

􏰈􏰁􏰒􏰢􏰆 􏰣 􏰤􏰥􏰁􏰐􏰕􏰁 􏰖 􏰦􏰆􏰕􏰆 􏰁􏰕􏰆 􏰅􏰕􏰥􏰄􏰄􏰅􏰆􏰗 􏰦􏰃􏰐􏰆􏰒􏰅􏰓􏰐 􏰧􏰁􏰄􏰇􏰃􏰐􏰆􏰊􏰨 􏰘􏰙􏰙􏰩 􏰞 􏰘􏰙􏰙􏰩􏰨 􏰁􏰂􏰆􏰕􏰁 􏰧􏰁􏰄􏰕􏰇􏰃􏰐􏰆􏰊􏰆􏰛

􏰈􏰉􏰊􏰅􏰋 􏰍􏰆􏰎􏰏􏰐

􏰀􏰁􏰂􏰃􏰄􏰅􏰆􏰇

 

Sagardantzak

Arizkunen, Iñautetako asteartian, gosaldu ondoren (garai batean bazkalostean zen), hartza eta bertze mozorroak atra baino lehen, lau sagar-dantzari (botilleroa eta txistulariekin) herriko kaleak ibiltzen dituzte. Kalez-kale biribilketa eta zortzikoa tartekatuz doazte, eta geldialdi bakoitzean sagardantza dantzaten dute.

Sagardantza, Baztan bailaran ihauteri garaian egiten den dantza da. Ez da dantza  bakarra, herri aunitz bai zuten bere sagardantza. Arizkunen izan ezik gainontzeko herritan XX. mendean zehar desagertu ziren  eta denboran zehar mantendu egin den bakarra  izan denez (hausturarik izan gabe), Arizkungo sagardantza, ezagunena da.

Baztanen laupa-bost sagar-dantza desberdin dantzatzen ziren garai batean; Erratzukoa (, Lekauzkoa, Elizondokoa, Amaiurrekoa.., Azken urteotan egindako berreskuratze lanari esker orain Baztan aldean 6 sagar-dantza bizirik omen dire. Nahiz eta hainbat sagar dantzen doinuak Azkuek eta Aita Donostia jaso zituzten ez da lan errexa izan sagardantza desbedin hauek bereskuratzea. Amaiurko sagardantzaren kasuan adibidez, ez omen zuten inor aurkitu  Amaiurren sagar-dantza gogoratzen zuenik, baina azkenean Larraldetarrak (aita eta semea) Lekarozera morroi joandako Amaiurko gizon bat aurkitu zuten eta harekin Amaiurko sagar-dantza ikasi zuten.

gorro6-600x600

sagardantzarien ttutturroa. Argazkia :ezpela.com

Baztango sagar dantza guziek dute, musikari eta koreografiari dagokienez, antza handia, Arizkungoa delarik, tradizioaz aparte, janzkeran berezitasun nabarmena duena: dantzariek galtza eta atorra zuriak daramatzate, gerriko gorria, lepoan zapi koloreduna eta buruan ttutturroa.

Lau dantzariak (Damuinenausiek eta laguntzaileak), eskuetan sagar bina daramate(Erratzun diote naranjak eramateko ohitura izan dela), eta aipatu dugun bezala herriko kaleetan barna ibiltzen dira zortzikoa dantzatzen, txistulariak lagundurik eta geldialdietan sagar dantzari ekiten diote. Arizkungoaren deskribapen txikia egitearren, musikak bi zati ezberdin ditu: lehen zatian, dantzariek nolabaiteko agurra egiten dute aurrera lau pauso emanez eskuin eskua altxatuz, bidenabar sagarra erakutsiz eta gorputza aurreruntz okertuz, eta ondoren, lau pauso atzera ezker eskua altxatuz. Bigarren zatia halako jota edo fandangoa da eta dantzariek hora bera dantzatzen dute. Musika bukatzearekin, sagar-dantzariek eskuetan daramaten sagarrak inguruko jendeari bota egiten diete.

Dantzaren izena lau sagar dantzariek eskuetan daramatzaten sagarretatik dator, batzuk diote udaberriari erreferentzia iten diela, udaberriaren atean bai gaude, naturaren esnatzearekin lotura izanez….baina baita, sagardoaren garaian gaude eta dantzari eta txistularilekin batera botileroa (edo arno-partitzailea) taldea osatzen du. Honek beti  prest dago saskitik edalontziak atratzeko eta sagardoa eskaintzeko.  Afera da Sagar dantzak tradizionalki inauterietako puska-biltze edo eske-biltze egindako dantzak direla.

Dantza aunitz bazala garai batean dantza hau soilik mutikoak zieren (Damuinenausiek eta laguntzaileak) gaur egun neskak dantzatzen dute ere (eta Damuinenausiek edo laguntzaileak izan) baina ez da gaur egungo afera soilik, sagardantza doinu hauetako batekin 1928. urtean Saski Naski ikuskizunean emakumeak dantzatutako sagar dantza bat eskaini zen. Gerora, hainbat dantza taldeek Baztango Sagar Dantza izenarekin eskaini ohi dute bere emanaldietan.

Post hau egiteko erabili den materiala;

Dantzan.com

http://aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus/eu/sagar-dantza/ar-119682/

http://www.dantzatlas.navarchivo.com/eu/node/407

AZKUE, Resurrección Mª de. Cancionero Popular Vasco. Edición manual. Barcelona:_ Boileau & Bernasconi, 192?

DONOSTIA, P. “Cancionero Vasco”. Obras Completas del P. Donostia. Vol. IX. Cancionero Vasco.IV Danzas. Donostia: Eusko Ikaskuntza, 1994.

DONOSTIA, P. “Cancionero Vasco”. Obras Completas del P. Donostia. Vol. IX. Cancionero Vasco. IV Danzas. Donostia: Eusko Ikaskuntza, 1994. P. 1902 (Amaiur)

DONOSTIA, P. “Cancionero Vasco”. Obras Completas del P. Donostia. Vol. IX. Cancionero Vasco. IV Danzas. Donostia: Eusko Ikaskuntza, 1994. P. 1921 (Erratzu)

DONOSTIA, P. “Cancionero Vasco”. Obras Completas del P. Donostia. Vol. IX. Cancionero Vasco. IV Danzas. Donostia: Eusko Ikaskuntza, 1994. P. 2016 (Arizkun)

Lorkako Iruritarrak.

Jakina da, Murtziar batek solasten ba zaitu (erdaraz) , –iko, -ika txikigarria erabiltzen duenez solasterakoan napartar baten  antza dula eta hori horrela omen dala diote, Napartarrak  XIII. menudean Gil Garces Azagra jaunarekin batera ( Aragoiko Pedro III.a izango zenarekin) Murtziako konkistan ondoren (taifa islamdarra) lurralde hori jendeztatu edo populatu zutenetik.

Murtzia aldean, Lorka, Orihuela eta Kartagenan inguruan gehien bat, napar toponimiaz gain (Balsicas, Corverica, La Manchica….) Navarro abizena arras edatua da. Navarro aparte , Tudela, Legaz, Iriarte (Liarte), Fortun…aurkitzen dira, eta Kartajenan, abizen nagusiena Monarris da (jatorrian Munarriz Lizarraldeko herria zena).

Ez dakigu  hasierako “berreskuratze” (reconquista) hortan baztandarrak izatea Gil Azagraren menpean, zeren natarra izan arren Aragoien lurrak zituen eta kanpaina hau Aragoiko erreinuaren aldetik parte hartu zun, baina bai dokumentatua dago, mende batzuk geroxago baztandar presentziarik, bederen Lorka hirian.

Lorka udalerria 89.606 biztanle inguruko (2007 errolda) hiria da, eta han Santiago Eliza eta Columna miliaria  (aspaldiko Vía Heracle bidearen seinalea) ondoan, hiriko (hiribarnea) kale garrantzisuenan (Corredera), XVI.mendeko jauregi eder bat altxatzen da. Estilo errenazentistako jauregia, hirian mantentzen diren garai hoietako eskaxetako eraikin bat da, eta bere balio arkitektonikoarengatik bakarra (eraikin zibilen artean) “interes haundiko” eraikina bezala katalogatuta dagona.

1556an Sancho Martin Leones capitaina, Jauregia eraikitzea mandatu zuen, eraikina bi fasetan ereiki zen eta mende bukaeran (1596an) amati ziren lanak. Leones kapitaina bi alaba zituen: Catalina eta María. Bi alabak Nafarroko iparraldeko bailara baten bi anaiekin ezkondu ziren, bi anahiak herriaren izena zeukaten abizenez, bi anahiak Sancho de Irurita eta Martin de Irurita hidalgok ziren. Handik aintzin eraikina “casa de los Irurita” edo “palacio de los de Irurita” gaur gun artio ezagutuko da. Leones Kapitaina hiltzerakoan etxearen nagusia Santxo Irurita inane da (alaba nagusiarekin ezkondu zona).

Captura de pantalla 2019-02-20 a las 22.21.27

Ortoplanoa. Casa-palacio de Los Irurita. 2008. XXIII Jornadas de Patrimonio Cultural de la Región de Murcia

Santxok eta Catalina bortz ume izanen dute: Martín, Melchor, Gaspar, Juan de Alburquerque eta María de Irurita Leonés. Meltxor Irurita izanen da urrengo etxeko jaula, honek erreinuko alferez nagusia izanen da eta Leon Marin-Gebara erregidorearen alabarekin ezkonduko da (Gebara Arabatarrak izan arren, jatorriz nafarroako leinuetxea).  Irurita familia gebaratarrekin elkartzean Lorkako familia ezagunena eta botoresuentako bat bihurtuko dira. Meltxorrek eraikina akituko du eta gaur egun ikusten den armarria zinzelatzea aginduko du ( Leon-Marin-Gebaratarren armarriari garrantzia emanez).

Captura de pantalla 2019-02-20 a las 22.20.30

Casa-Palacio de Los Irurita 1920 inguru. (argazkia; Menchón. Colección Fondo Cultural Espín).

Iruritarren etxe renacentista, mendez mende moldatua izan zen, Eraikin berri bat alboan isatsiko dute,  XX.mendearen hasieran, garaiko modako estilo “ekleticismoa-aren” apangarriak itsatsi zioten; larraina burdinez eta kristalez estaldu, miradorearen forja..aldaketa arkitektoniko  guzti hauek egitea eta estilo arkitektoniko ezberdinak mantentzea eta nabaritzea egin dute Irurita etxea  egine dute  interes kulturaleko ondarea izendatzea eta eraikin bereizia, xelebrea eta bakarra izatea Murtzia osoan.

Gaur egun, Iruritarren jauregia zahar berritze lanetan dago, 2011an izandako lurrikararen ondorioz arras kaltetua gelditu zen, jatorrizko dorrea bota behar izan zen eta barrukaldeko zati haundi bat ere erori zen, fatxadak ere kalteak jaso zituen.

Post hau egiteko erabili den materiala:

Antiguedad y blasones de la ciudad de Lorca y historia de Santa Maria

Revista Hidalguía número 110. Año 1972. Familia Alburquerque-Irurita (Lorca)

Casa de los Irurita. cosasdelocra.com. bloga

ARQUITECTURA CIVIL DEL SIGLO XVI EN LORCA: ESTUDIO HISTÓRICO-ARTÍSTICO Y ARQUEOLOGÍA DE LA ARQUITECTURA DE LA CASA/PALACIO DE LOS IRURITA, OBRA TRAZADA POR JERÓNIMO QUIJANOGarcía Sandoval, Juan, Precioso Arévalo, Mª Luisa. XXIII Jornadas de Patrimonio Cultural de la Región de Murcia, 2012, ISBN: 978-84-7564-635-0

 

XIX. mendera artio Baztan haraneko alkatea, (Pirineotako bertze haran bezala)
ballarako epailea eta “capitan a guerra” ere zen.  Guerrako Kapitana bezala  herritarrek mobilizatzea eta armatzea (armaz hornitzea) ahalmena zeukan (alardea). Halako egoera ez zen zergaitik gerra izan behar, baizik nahikoa zen mugako haranen arteko edozein istilu, abere-lapurretak etab. Dei honetara balleko gizon baliagarri guztiak (18 eta 55 urte tartekoa, etxeko nagusiak eta maisterrak) joan behar zuten.
Gerra-kapitain hauek autonomoak ziren eta prinzipioz ez zuten zertaz obeditu behar goiko aginte bateri eta ez zieten foru-agindu espezifiko bateri heltzen ere. Arriskua desagertuta “armada herrikoia” desegin eta bakoitzak bera gauzeteara izultzen ziren.

1.792ko abuztuaren 10ko gauen, Parisen  erakunde iraultzaile berriak babestuta (Parisko Komunak) , matxinoek Tuileries Jauregia hartu zuten. Erregeak eta erreginak preso amaitu zuten. Biltzar Legegilearen sasoi azkar batean, monarkia ezeztatu zen. Frantziako beste hirietara gutun bat igorri zuen Parisko ereduari jarrai ziezaioten gonbitea egiten.

1.792ko irailaren 20 konbentzioa (gobernu berria) konstituzio berri bat idazteko helburu zuela. Franziako de factoko gobernu berri honek, hurrengo egunean monarkia deuseztatu zuen, sortzen da, Frantziako Lehenego errepublika!

Baztanen, uda horretan (1792ko ekainetik) alkatea, Juan Bautista Etxeberria Latadi Iruritarra zen. Alkatea indiano klasikoa zen, 1743an Iruritako plaza beran dagoen Iriarte etxean (orduen baserri etxeko itxurarekin) sortu zen, 13 urtekin Nueva Españan dago (Mexiko). Almozen batean aprendiz gise egon ondoren, 19 urtekin negozitan hasten da, Conpañiak eta dendak sortzen, ereikitzen, saltzen… ibiliko da, dirutza aunitz eginen du eta 1.785an denda batekin Mexikoko hirian erekita ( ta gananziak barkoz ekarriz) Baztanera bueltatzen da.  Urte bertan ta 40 urtekin Erratzuko Iriarteako María Micaela Gastón Iriarterekin ezkonduko da eta Iruritako sortetxea emaztearen antzekoa berrituko du eta erran dungun besaba 1792an Baztango alkatea izendatuko diote.

0009362

Iriartenea edo Iriarteko Gastonea palazioa. Irurita. Argazkia Nafarroako enziklopedi

 

Frantziako gertakizunak bai Alkateari ta bai bertze jautxoei kezkatzen zaie, beldurra dute prinzipio hoiek baxe Nafarroan eta bereziki Baigorri-ko Haranean ezartzea,  «bere erlijioaren garbitasunak babestetu behar dira», “Baztán-eko naturalen artean,  antzeko ideia oker eta kaltegarriko efektuak ez hedatzea” idatzi eta azalduko du. Kezka ez zegoen soilik mugako bailaretan, Spainiar monarkiak ere pausuak ematen hasi zen eta urte horreko urriaren 17an  Colomera-ko kondea (Nafarroako Erregeordea), armak Erlijioaren eta  aberriaren alde hartzeko eta arbasoak egin zuten bezala (?) posizioak eta sakrifizioa ieteko komendatzen dio gure alkateari. Birreia aipatutakoaren ondorioz alkateak, urriaren 30eko Gutun baten bidez, esku tartean zeukaten zeregin larriaz solasteko eta eztabaidatzeko 14 herriko juradoak deitu (bertze pertsona “ikasi” batzuekin batera) zituen.

Udala bilduta, 1.792.eko Azaroaren 4an, alkate jaunak eta guerrako kapitaina bezala  Juan Bautista Etxeberria Latadi (kargudunekin batera), Baztanek 8 konpañiatz (konpañia bakotxak 95 soldaduzkoa bere Kapitain, Teniente, Su-teniente eta ttunttuneroarekin) osatutako batallón bat prestatzea erabakitzen dute, Batallonaren koronela Alkate jauna Juan Bautista Etxeberria  Latadi inane da, Teniente Koronela Martin Jose Etxenke eta Sarjentu Nagusia  Jose Joaquin Gaston. Oro-har, 760 soldadu, 24 ofizial (konpañia bakoiza 3 official jeuken) eta doike! 8 ttunttunero!

Baztango armada ttipi hontako konpañien ofizialak “On” izanen gain erdara jakin behar zuten (Spainiako armadarekin elkar ulertzeko ) eta beren menpeko soldaduak ezagutzeko beren herriko konpainian aritu behar ziren zeren idea, ahal zen neurrian konpainietan herri berekoak izan behar ziren (bertzenaz bertze herrikoekin batu beharra); 1º konpñia Erratzu zen, 2º konpañia Arizkun, 3.a Irurita eta Aniz, 4.a Almandoz, Oronoz eta Elbete osatzen  zuten, 5º konpañia Azpilkueta Lekaroz, 6.naZiga eta Gartzain, 7.na Berrueta eta Arraioz eta 8º konpañia Elizondo

Baitare azaroko bileran  gelditu zen, etxe batek  adinagatik  edo jabe-faltagatik, edo bidezko beste arrazoigatik  gizonezkoa ezin bazuen prestatu lagundu (pagatu) beharko zuen eta ezin zutenak udalako “potea”rekin ordaiduko zen. Heritarren sosekin ere aleak eta elikagaiak erosivo miren eta armak…Azaroaren 17an Iruñean eskatu zuten: 760 fusil, bere baionetarekin, gehi 1.500 libera bolbora, gehi balak, gehi 1.000 sukarri ( eta 760 ezpata. Bortz egun beranduago, Azaroaren 22an, Iruñetik erantzungo dute: 528 fusil bere baionetarekin, 570 libera bolbora, 18.240 bala eta 1.000 sukarri…ezpatai buruz ja!. Nola ez zen fusilik denentzat herritarren artean eskopeta hoberenak hartu zituzten.

Alkateak eta orain koronelak, 1972ko abenduaren 15an siñatuko du armatura egon ondoren soldadu bezala mugitzen ikasteko instrukzioa behar zutela eta abendu, urtarrila eta otsailako gauak bilduko ziren horretarako eta besta egunetan berriz tiro praktika eginen zuten.

1793ko urtarrilaren 21ean, Frantziako Konbentzio Nazionalak Luis XVI.a erregea gillotinan hilarazi zuen. Gertaera horren ondorioz, gobernu iraultzaileak eta Espainiako borboitar monarkiak eten egin zituzten diplomazia harremanak. Martxoaren 7, Frantziak gerra deklaratu zion Espainiari 10 egun beranduago Baztandarrek enteratu ziren gerra zeudela.

Martxoan, Alkateak, gerora (1794ko martxoaren 4an siñatuko du) “Manifiesto Del Valle del Baztan” izenarekin ezagutuko den texto idazten hasiko da, urte oso batez (1793ko martxo 3 tik 1794ko martxoaren 4 arte) Baztadarrak gerran aritutako kontuak kontatzen du, muga zaintzea,  Berderiz eta Izpegi, Erratzuko defentsa, ejerzito regularren iritserak, non akuartelatzen dira, komendanten arteko komunikazioa…urte gerra bateko kronika ds (udaletxeko artxibategian dago). Alkatearen bidez ere badakigu ejerzitoarekin kezka badela, hauek (gehienbat zalditegia ) elikatu behar dira  eta ez da errexa. Baita ere heritasuna elkarri dutela, hospitalak ereiki dutela (Arizkungo konbentua…) Baigorritarrak eta baztandarrak ez zaiela ezer desberdintzen (itxuraz!).  Baztango armada ttipiko lehen hila izanen da, 4. konpainiakoa, (Almandoz, Oronoz, Elbete), Tomas  Argain.

Udaberria (1794koa) tirabiraz beteta egonen da, ondarrian, ekainan gerra hasiko da. Frantziar osteak eraso egin zien espainiarrek Berderizen (Baztan) zituzten fortinei, eta baita Izpegikoa. Amaiurren ere portua (Otsondo) hartuko dute. Lehenengo ihesaldiak emanen dira, bai ejerzituan eta bai herritarren artean.

fda4dcd91c33eda9527e910efd2f161c

Iparraldeko euskal tropak. Euskal itzilariak-Eskualdun Xaserrak infografia figurines 2012

Ekainean lortutako garaipenen ondorioz, frantziarrak Baztan haranean sartu ziren.  Uztailaren 10 Elizondora urbiltzen dira eta 23an, erasotzen dute,  gero Irurita, Doneztebe…. baztandar aunitz alde egin dute hoien artean gure alkatea (bere familia ekaina aldera Etxurira joana zen).

Alkatea Almandotzen geldituko da, baztandar pile belate pasten hari dira Ulzama eta Iruña aldera. Zama eta bere gauzak soinean daramate, Almandoztik alde egin duen ejerzito espainarra herritarrei bahitu die zamariak ta. Armada ttipia desegin da eta alkatearekin 2º Batallon de Voluntarios de Navarra  soilik dago.  Momentu hontan alkatearen ardura Baztango artxiboa salbatzea da “Artxibategiko Dokumentuak, baztandarren merituak goresten dituztenak…los privilegios con que han sido autorizados por los gloriosos Reyes», ” protokoloak”…Hortarako erregeordeari 20 caballeriza eskatzen dio, posible dela frantsak herriak arpillatzen ari direla eta errexà izanen zela adierazten dio.

Alkatea uztailaren 31 segitzen du Almandotzen, kontatzen du frantsak (baigorritarrak) Elizondotik Ziga ta Anizera, etxeetan  ebastera sartzen direla, arpilatzen daude, gauzak hausten, puskatzen eta urratzen eta konfiantzazko person batzuk bidali dula Irurita, Elizondo eta Garzainera berriak jakiteko; non daukaten kanpamendua, zenbat diren…jakina zula Lekarozen caballeria zegola (1550 zaldi) gaskonak okerrenak zirela, prisioneroak armatu eta lehen lerroan jartzen zutela..

Abuztuaren lauan eta artxiboa errekuperatua, alkatea bere familiarekin Etxaurin elkartuko da. Handik sahiatuko da Nafarroko korteari Baztango egoera delikatua azaltzea. Gerra irauten dun biztartean bosgarren semea izanen du eta familiarekin Lizarran biziko da.

Urte bat geroago, 1795ko Abuztuak 4an Basileako trataduaren siñatzearekin gerra aimaituko da eta alkate lanetan segitzeko (bi urte gelditzen zizaion) Baztán-era itzuliko da ( irailan). Bere kezkak; artxiboa Udaletxera itzultzea eta Haranaren bizitza normalizatzea dira. Iruritara iristean, bere Etxera itzultzean, Iriarteara, egoera txarran aurkitzen du; leihorik gabe edo ondatuak,  burdinako balaustrado-a gabe,  lurzoruko zurra odol idortutako orbanaz betea (hospitale gise erabili zen casa-palazioa), estalkirik gabe, alzairuak desagertuak…, bi urte kostatuko zaio etxea konpontzea eta biztartean Elizondon biziko da. (Familia Iruñan geldituko da). Garai haitan zurrumurruak zabalduko dira erranez baztandarrak gutti engin dutela erlijioa eta aberria defendatzeko, ihes egin zutenei koldar utsak zirela deituko diete eta gelditu zirenei, berriz kolaboratzaileaz leporatzen diete. Alkatea irudi hori garbitzea sahiatuko da eta ondarrian bai Urrutia teniente koronelaren, eta Kolomerako kondearen ( erregeordea gerra garaian) onarpenekin irudia garbitu zen. Bai Teniente koronela (gerra hasieran Baztanen egon zela) eta bai kondea adierazi zuten, Baztandarrak (los Nobles y Bizarros Baztaneses) leialtasunaren oinordekoak duinak direla eta erreinuari eta bere magestadeadi amodia….bla bla bla…

Onarpenekin konten egonda eta alkate lanak amaituta Iruñara bere familiarekin bueltatuko da eta Baztanera urtero udako hilabeteak pasatzera etorriko dira.

P.D Baina dena ez zen poza, Juan Bautistak gerra ondoren ekonomiko momentu txarrak pasten ari zen. Dire aunitz gastatu zun Iriartea berritzen eta Mexikotik…dirua ez zen iristen. 1796 Espainia gerran zegoen Inglaterrakin. Inglesak hainbat itsats gizonei patente de korso lizenzia eman zien eta hauek ameriketatik etortzen ziren barkoek erasotzen zuten, bere dirua ekartzen zion itsatsontzio bat baino gehiago piraten eskuetan akituko zuen. Erten da amerikan gazte garaian egindako lagun batik (Kadizen bizi eta negozioak zuena) dirua bidaltzen ziola eta horrekin aurrea atera zela.  Gero frantsetada etorriko da  eta berriz ballara frantsen eskuz eroriko da, Amerikatik independentzia hotsak entzunen dira…eta ez ziren garai onak izanen konmerziorako. Azkenian 2016 an 73 urtekin Iruñan hilko da.

Post hau egiteko erabili den materiala:

LOS PALACIOS CABOS DE ARMERÍA DEL NOBLE VALLE Y UNIVERSIDAD DE BAZTAN Y EPISODIOS PATRIÓTICOS. Revista Bascongada. Manuel Irigoien.

LA GUERRA CON LA CONVENCIÓN FRANCESA Y EL VALLE DE BAZTÁN. El Alcalde y Capitán a guerra don Juan Bautista de Echeverría y Latadi. NAFARROAKO KONDAIRAREN HIRUGARREN BATZARRE OROKORRAPamplona, 20-23 septiembre de 1994. Gaspar Castellano de Gaston.

Entre el Valle de Baztán y América.El indiano Juan Bautista de Echeverría y la casa Gastón de Irurita. Ediciones Eunate.2014. Juan Bosco Amores Corredano / Gaspar Castellano de Gastón

1938kourte bukaerako abenduan, gerra zibila aurrera zijoan, faszisten Nafarroako ejerzitoa (nafar brigadak, errekete tezioak, bandera falanjeak eta erregularrak) Ebro ibaia  gurutzatuko dute, Frankok Catalunyako erasoa hasiko da.

Tenore berberan, 1938ko abenduan  Baztanen, faszistak jauan ta gabe ziren bailarako zoko guztietan. Lekarozko kolejio General Mola hospitala da eta eta egun haietan Ebroko batallako nazional zauritutaz betea dagoa (Azaroan 185 zaurituta iritsi ziren) Ebron baztandar haunizt badire uda  aldera azken “erreklutamientoa” egin bai zuten. Soldaduak, Guardia zibilak , Erreketeak,  Falajistak  nagusi dira. Falanjista eta errekete karlistak (1937tik Falange Española Tradicionalista alderdian batauak izan dira,) guardizibilekin batera, muga babestu, inguruak arakatu, trenaren trenbideak zaindu  eta herrietan patrullatzen dute.  

Patrulla hoietako bat, abenduaren 15an (erribera aldeeko hiru falanjistaz osatua) Elizondoko Opoka zubia zeharkatzen duen persona bat, Lekueder etxearen inguruan atzemanen dute. Gizonak korrikaz ihes eginen du gasnategi aldera eta falanje tradicinalistakoen patrulla tiroka hasiko da. Pueyo herrikoa zen falanjistak bizkarran emanen dio tiro bat, gizonearen bizitza hor bertan akabatuz.

724-eskelaangel_tokikom_200x200

Angel Mikelarena Ayoroa “Labaki”

Hildakoa Angel Mikelarena Ayoroa “Labaki” zen, jaiotzetz Elgorriagakoa baiana Arizkungo Mejikokobordan bizi zena, 30 urte zituen (1908-10-1/1938-12-15) eta emaztea haurdun eta bortz ume uzten zituen. Bere groppa Elizondoko hilerrian lurperatua izan zen.

Pasarte hau, Pedro Esarteren “El contrabando en Baztan. Contado por sus protagonistas” agertzen da eta kontatzen digu  hilketaren biharamunean Juan Miguel Opoca bere etxe ondoan, presaaren ubidean 300 sedazko mediazko paketea ageri zela aipatu zuen. Bera ez zekiela paketeaz ja dekaratu zuen eta modu beren baita ere egun hartan inguruan zebilen testigu bat, Jose Resino ohial saltzailea.

Esartek aipatzen duenez dirudi Angel zamalaria zela, baina duda dan zama utzi zuen utzi beher zun tokian edo zubitik bota zuen patrulla agertzen ikusi zuenean?….edo auskalo” ez bat ez bertzea ez zuela zerikusirik . Falange tradicionalek “gatillo errex” zirenez edozein gauz! Angeleren hileta ez zen urte horretan bakarra izan patrullero faszista hauen eskuz, hilabete batzuk lenago Manex Cicambre (hiritar frantsa) Lauretx benta inguruan patrulla batek hil omen zen. Apirilan,  sabelan tiro bat emanda Maria Franziska Iturralde neska gaztea hil zuten Berroetan, Uztailan Oronozen Miguel Catalan Areyano gizona. Urrengo urtean Amaiurren,  Nikasio Zalakain eta Lino Mitxelena gazteak, patrulla batek hil zituzten. Tiroketa hortan eta sabelan zaurituta geratu zen Tomas Sanchez arotza

Post hau egiteko erabili den materiala;

El contrabando en Baztan. Contado por sus protagonistas. Pedro Esarte Muniain. Pamiela 2011.

TTIPI-TTAPAN familias argituratutako estela

Izenburuko galderari erantzunez, doike, haise eta fite erranen genun Hegoladean dagola, Pirineotako alde huntat eta ez harat, …bai? ,halaxe da? beti izan da hola? non da Baztan dermioko lurrak, Pirineotik iparraldera edo hegoaldera? akaso Iparraldekoak gara?

Historioari (idazkera sortu zenetik gaur arteko aro historikoa) kasu ematen badiogu 980. urtean Lapurdiko apezpikuaren Arsius Laburdensis episcopus texto bstean, aipatzen digu zeinek diren bere dominuak, menpean duten eremuak, adibidez; vallis Cirsia (Garazi), vallis Bigur (Baigorri), vallis Ursaxia (Orzaize) …eta  Bastan item vallis usque in medio portu Belat. Hau daBaztan bailara Belate artio! Horrez gain baita ere dio vallis Larin (Doneztebe) eta terra Ernania (Hernani) eta Sanctum Sebastianum (Donostia) daudela eta agintaria  Gaskoniako dukea  Antso Gilen edo Guillermo Sánchez de Gascuña (Willelmo Sancio) da.

Dokumentu hau garrantzi haundiko textua da, historioan lehen aldiz Baztan agertzen den textua da X. mende bukaeran Baztan bailara ageri da…Belate leporino. Baina…adiuak diotenez textua hau faltsua da, beno, diote hizkien grafiagatik ezin dela X.mendekoa baina agertzen den guste, erraten duen guzti egie da (urrengo mendetan egindako kopia)
Urte batzuk geroago (1027) Iruñeko erregea Antso III.a Gartzes Nagusia dena, bertze dokumentu batean baina kasu hontan Iruñeko elizbarrutikoaz dio; Terminoak , vallis de Roncal, et Sarazacio , Aezcoa, Erro, usque ad capellam Sancti Salvataris (Orreaga), …Belateko leporaino! Hontan ere argi dago Baztan ez zagoela Iruñeko apezpikuaren menpean eta Belaten  Baiona eta Iruñea artean muga zela, hau da! Gaskuñako edo Waskoniako (Vaskonia) dukado eta Iruñeko erreinuaren arteko muga Belaten dago? 
Baina hau noiztik da? berriki?edo…aspalditik? ba dudarik gabe erromatar garaitik. Erromatarrak euskaldunei gaur egun Nafarroa osoa, Gipuzkoako zati bat, Aragoiko mendebaldea eta errioxakoei “Vaskonak” deitu zioten, Pirineoko bertze aldeko euskaldunak (Aquitanian) Tarbeliarrak deitu zieten. Erdien Baztan!, tarbelliarra zen edo baskona? Erromatarren Hispanian edo Galia zen?…ba nola administratzen zuten ikusita, probintzietan edo Convestusetan dirudienez, Baztan tarbeliarra zen, Galia! Belaten hasten zen eta Belatetik hegoalderaz (Ultzaman hasita) Hispania .
Vascones-ak Pompaelorekin lotuak ziren eta hauek (Augustazesarekin (Zaragoza), Hispania. Tarbelli-ak Aquae Augustarekin (Akize/Dax), Akitania, eta Akinatar biztaleak  Burdigalarekin (Bordele), Galia.
novempopulania

novempopulania Irudia unaodiseamedieval.blogspot.com

Erromako Inperioaren estrukturan IV. mendean Baionako eta Iruñeko elizbarrutiak antolatuak daude. Erromako admiistrazioan, civitas (hiri) bakoitzak bere municipium (lurraldea) kontrolatzen du. Kristau Elizak estruktura berbera erabiliko du “civitas-en”  apezpikuaren egoitza jarriko dute eta handik bere elizbarrutiak (diocesis) kontrolatuko du. Mende hontan (300/400) Aquitanian bertze galiarrengandik berieizteko Novempopulana (Garona ibaitik Pirinio mendietaraino, Bidasoa eta Oiartzun ibaiak barne) probintzia sortzen da (Bederatzi herri ziren, hortaz latinez “Novem (bederatzi) Populi (Herri)).Novempopulana babesteko kaserna bat eraiki zuten Lapurdo (Baiona) .
V.mendearen asieran hain justu 406,urteko Abenduak 31an alanoek, vandaloek eta suebiarrek Rhin ibai hormatua zeharkatu dute eta Pax Romana… puskatu zen.
Erromatar inperioa eroriko da, ustelkeria, deskontrola jendeak uzten ditu hiriak, gerrak erromatar artean edo bere militar artean (godoak), barbaro kontra…zibilizazioaren buakera da, baina zerbait mantentzen da, Eliza eta bere estruktura!
Hispanian barbaro herri bakoitza zati  bat hartu, alanoak eta vandaloak hegoaldean eta Galizian suebiarrak. Bakarrik Tarraconensis Probintzia , hau da, Ebro Harana, erromatar inperialen eskuetan gelditzen da. 418. urtean Honorius Erromako enperadoreak, egoera kontrolatzeko  Walia wisigodoen erregearekin itun bat adosten du. Wisigoduek “barbaroen” kontra eginen dute, lehenik Akitanian eta gero Hispanian, Horren ondorez Bisigoduek Tolusko erreinua eta Toledokoa sortuko dute. Gero Galian Frankoak etorriko ziren, bisgoduak bota eta 600 aldera (VII.mendean) baskoiak edatzen ari zirela Baskoniako Dukerria (baita Waskonia eta geroago Gaskoiniako dukerria) marka frankoa sortu zuten.
Dukerria Akitaniako mugetan baskoiak (Vascones) kontrolpean izateko sortua izan zen. Vaskoniako dukerria aintzinako Novenpopulania probintzia erromatarra eta, (garai jakin batzuetan) Pirinioen hegoaldea eta Iruñea inguruko eskualdea hartzen zuen.
Mendeak pasta, VIII. mendea musilmandarrak agertuko dira , 778an Orreagako gudua, gero musulmandarren erasoak Iruña bere eskueta erortzen d. IX. mendean hegoaldean Banu Qasien boterea sortzen da, 814an, Karlomagno hil berria Iruñeko matxinada frankoen kontra edatzen da. Karolingiar inperioaren aurka ziharduten baskoi jauntxoen artean Eneko Aritza buruzagi nabarmentzen da, Vaskoniako dukerria Iruñaldea galtzen du, Iruñeko Erresuma sortzen da, 840 Bikingoak Vaskonian, Baionan portua izanen dute eta ia ia 150 urte egonen dira Gaskonako dukea  bota artio. XI.mendearen hasieran  Baskoniako dukerria (Gaskonia) desagertuko da, Antso Gilen ondorengorik gabe hil ondoren. Dukerria desagertuta Antso III.a Gartzez Nagusia “Euskaldunen Jauna”, “Rex Íberícus” eta “Rex Navarrae Híspaníarum” deitua Lapurdikobizkonderria sortuko zuen bere lehengusu Lupo Antsorentzat eta berau Baionan finkatu zen. Mendez mende gure igurua  aldatu da,  baina …Elizaren estruktura mantentzen segituko da mendez mende.
1106. urtean Erromako Papa, Pascal I.nak, bula bat emanen du mugak finkatuz. Elizbarrutiaren barnean Baztan (eta Bidasoaldea) Baionakin dago eta hola izan zen 1566ko apirilaren 30 artio. Kanpotik etorritako, Felipe II-ak, (Espainiako erregea), hala eskatua, Pius V-ek oneritzia emanez, Baztan Iruñeko elizbarrutian sartua izan zen.
Baztango eliza 600 urtez Baionako elizbarrutian egonen da, Baztan Galian zagoelakoz, tarbeliarrak ziren,  ez Baztan bakarrik, Bisasoa guzia ere. Erromatarrak Belate ezarri zuten muga.
 Pierre de Marca historialari bearnetarrak (1594-1662) eta Nafarroako parlamentuko lehendakaria izana, bere “Marca hispanica sive limes hispanicus, hoc est, Geographica & histórica descriptio Cataloniae, Ruscinonis, & circum jacentium populorum” (Frantzia eta España arteko muga diseinatzeko bildutako dokumentuak),liburuan zioen bezala “vallem Bastanensem… pertenire ad Gallias” (Baztandarren bailara Galietakoa da).

Galietakoa izan arren afera da politikoki Baztan Iruñako erresumera begiratzen dula eta 1025. urtean, Antso Gartzia III-k, Handia, “Euskaldunen jauna”, Baztango “tenentzia” sortuko du. Baztango Jaurerria  Semen Otsoanitzen alde sortu zuen (urte batzuk lehenago Lapurdiko bizkonderria sortua zuen). Semen Otsoanitz  Jauregizarreko, Amaiurko eta Iruritako jauna zen eta Baztango Lehenengo jauna izanen da.

Urrengo mendean 1132.urtean Alfontso I.ak Baztango erregetzat jo zuen bere burua, Zangozan, gero kaperatasun kolektiboak etorriko ziren…pensatuz baztandarrak  politikoki  nafarrak zirela baina  espiritualki lapurtarraki…mugaldekoak!

 

 

Post hau egiteko erabili den materiala.

Euskal Herriko dukerria

Auñamendi enziklopedia

Historia de Baskonia. Nabarralde (2009)

unaodiseamedieval.blogspot.com 2011

Erratzuko kontuak bloga

Wikipedia

Baztango harri gorria.

Ardo gorri naparra kanta gise, honetan harri gorri baztandarra kantatu behar!.  Baztango harri gorria (grixa ere) gure eskualde eta iguruko arrobitan atratzen den (edo zen) harearria eta marmola da, Rojo Baztan izanarekin komerzializatzen da.

Gure paisai hiritarran harri gorria nabarmen haundia eta protagonista da, gure etxe, jauregi, dorre, borda, Eliza, espaloi, estela, hilobia, frontoietan…dago, eta egoteagatik bailaratik kanpo ere!  kondaira “urbano” bat dionez bezela, Moskuko metroan Baztango harri gorriaz egin zuten! Almandozko arrobiatik eraman (han grixa atratzen zuten)…baina,  kaka zarra ta gezurra galanta!

Moskuko metroa 1935ko maiatzaren 15an ireki zen eta diotenez arras ikusgarria izan zen garai hoietako 13 geltokiak marmol ezberdinez estaliak eta apainduak zeuden, marmol horiek Ukrainia, Uraleko arrobietatik, Georgia, eta Kazahastanetik ekarri zen. Urtetan zehar geltokiak ireki joan dire (160) eta mármol eta granitoz estaliak izan dira eta harri gorria nabaria da baina ez Baztandarra. Jakinda ere Baztango harria komerzialki 1965 Marmoles de Baztan enpresaren eskutik hasi zela, zalla da pensatzea “guerra fria”-ko garai hietan Baztan-URRS komerzio zuzen bat izatea.

 

Ez Mosku gise hain urrun, baina bai Europa beran. baztango harri gorria eraikin historiko batean aurkitzen ahal dugula hain justu Bruselasen, Bruselasko Saint Hubert galerian. Galeria hauek 1847 ereiki ziren eta Europako  lehen komerzio-galeriak izan ziren. luxu bat. 70-80 hamarkadetan zaharberritze prozesu bat jasan zuten eta jatorrizko mármol gorro txafla batzuk aldatu eta garai bateko arrobiak agortuak zeudela konturatu zirenean, Baztandik hainbat txafla eraman zuten. Gaur egun kristalezko ganga batez estalita 200mko dendez eta bolangeriz betetako galerian pasaiatzerakoan bailara hontan atratako harriaz inguratua aurkitzen ahal gara.

galerias-saint-hubert

Bruselas Saint Hubert galeria

Frantzian, Toulouse hirian Rangueili izeneko hospitala harri gorrizko (rojo Baztan) estaldura du. Baita ere bertze empresa katalandar bat Oharrizko Harri-Lan empresetik harria erosi eta Monakoko hospital baten etxeaurrea (fatxada) egin zuen. Oharriztik (Lekaroz) baita ere harri gorria atra zen Luxenburgo altera, han habitat bizitoki eraikin izan ziren.

Jakina da, Portugaldar kamionero batek trailerra haregorrizko sillarez, motxetaz, eta eskinaz bete eta Algarven gjutit gora behera hemengo etxe antzekoa  eraikin zula, doike! armarria eta guzti! eta baita jakina da urte aunitzetan marmoles del Baztan bezero haunitz ameriketan bizi diren baztandarrak zirela eta marmol gorrie tonelka bidaliak izan dira.

Bilbao_-_Edificio_Artklass_3

Arklass eraikinaren irudia. wikipedia

Euskal herrian zehar ere Baztango harri gorria-ren (gixa ere) presentzia nabaria da. Kanbon (Lapurdin) emparantza bai losetak, arlautzak  eta bai eserlekuak Baztango harriez egiñak daude (grixa/gorria). Bilbon, Bilboko zabalguneko eraikin modernista gehienak Rojo Baztan eranskinak dute.  Bruselasko galeria bezala eraikin hoien jatorriko harria “Rojo Ereño” zen eta hau ere agortu ondoren, berritzerakoan “Rojo Baztán”  harria hartu zuten; Arriaga antzokiko sarrera, Metrpolitanoa, zabalguneko hainbat portalak…Baita ere Bilbon 2011an Robert Krier eta Marc Breitman arkitektoek diseinatutako Artklass, eraikin ezagunan Baztango harria erabili zen, eraikin hau bi ganga ditu bata urre kolorekoa eta bestea berde. Urrezko gangan hizki gorriz eta eskuaraz Ezina, ekinez egina idatzia dago.

Donostin Kursaleko zintarritan (bordillo) aurkitzen dugu, Lazkaoko kultur etxean; Nafarroan  Labrit hoteleko etxeaurrean, Hegoalde Ikastolako frontoian, Kaparroson Espaina plaza Baztango harriz gorriz egiña dago….eta Euskal Herritik kampo Oviedoko alde zharreko kaleetan, Madrilgo hainbat bizitokitan, berdin Valladoliden, Palencian….

kantaz hasi garenez, kantaz bukatuko dugu eta 2015ko Oinezko kanta zion bezala  Baztandik mundura!…kasu honta harriz harriz!.

Porzierto Baztango gorria lurreko oxidoarengatik da, gero eta burdin gehio gero eta gorriago.

Post hau egiteko erabili den materiala.

www.buendiastour Bruselas.

Rocas ornamentales del País Vasco y Navarra (II): el ‘Gris Deba/Rosa Duquesa’ y el ‘Gris/Rojo Baztán’. Tierra y tecnología webgunea.

El “Espectáculo de Piedra” del Metro de Moscú Litosoline.com webgunea