Feeds:
Argitalpenak
Iruzkinak

Archive for the ‘Elizgizonak’ Category

Premontretarrak, Prémontréko Erregelapeko Kalonjeen Ordena, erlijio ordena katolikoa da, Norberto Xantengoak, 1120an, Frantziako Prémontré abadian fundatua. Premontretarrak 1135ean iritsi ziren Euskal Herrira, eta bi abadia fundatu zituzten, Lehuntzen eta Urdazubin.

Bere abadietan ez ziren inoiz ugariak izan, bortz edo sei eta sotanaren kolorea dela«kanonigo zuri» deitzen zaie. Nahiz eta Alemanian eta Frantzian sortu ziren Premontretar etxe  gehienak Europan zaehat zabaldu ziren eta Espainian, non hain ezagunak ez ziren berrogei abadia ere kontatu ziren.

 

Irudia wikipedia- Premontretarra y Wenzel Hollarren, 1661ko grabatua

XVII eta XVIII.mendetan Premontretarrak  garranzi, eragin haundikoa, aberats eta lur eremu haudien jabeak izan ziren.  Eskualdean elkarte erlijioso honek zeukan monastegia (Urdazubikoa), XIII. mendetik  ohore eta onura ekonomikoa on bat lortu zuen eta Santiagorantz zihoazen erromesentzat bide garrantzitsua bilakatu zen,  eta Baztango hainbat lur eremuen Jane ziren

Baztandar aunitz Urdazubiko monastegian kanonigo zuri izan ziren eta batzuk Bartolomé Barrenetxe arraioztarra bezala Premontretarren nagusi eta buru ere (generala).

Bartolomé Barrenetxe, 1715ko urtarrilan 13an sortu zen Arraiozko Dolarea etxean. Gaztetik premontretarren elkartean sartzen da, 18 urtekin Urdazubin aurkitzen dugu  eta hemendik ainzin ibilbide arrakastatsu bat hasiko du premontretar elkarte barruan. 1743an nobizioen maixua izendatuko diote, 1753an Urdazubiko monastegiko “burdinola” kutxaren zaintzailea (burdin industria bat zeukaten hainbat burdinolekin) , 1756an, monastegioko abadea izanen da ta gañera 1756tik 1760 presidente tituloa emanen diote, Nafarroko erregeordearen (birreia) gortean ibiliko da eta azkenik 1765tik 1768artio Spainako premontretarren”General Reformador” edo “Superior General” , hauxe da! haien buruzagi edo nagusi izendatuko diote….eta ez da izanen baztandar bakarra kargo hori izanen zuna.

Bertze  “general” premontretar Baztandarrak Fr. Bartolome Etxenike de Asco errazutarra, Iruritako Juan Bautista Aleman eta  Juan Bautista Miguelene izan ziren.

Juan Bautista Miguelene  Auñamendi eusko entziklopedian (digitalean) arabera Arraiozko semea bezala agertzen da, baña baita ere web gune berberan, Azpilkuetako Urrasun auzoko Iriartea baserrian  jaiotakoa zela, ageri da. Hauez gain Juan Mayora zigatarra ordeneko koronela izan zen.

Frantziako Iraultzarekin, Lehuntzeko monastegiko ondasunak saldu egin zituzten eta Urdazubikoa 1793an, Frantziako Konbentzio Gerran, erre izan zen. Sute horretan, monasterioko liburutegia suntsitu zen (9.000 liburutik gora biltzen zuen). Hori gertatu 1806ean kanonigo zuriek Gipuzkoako Loiolako Santutegian bilatu behar izan zuten. Geroxeago, 1839an, Mendizabalen Desamortizazioakin  premontretarrak behin betiko utzi zuten abadetxea.

Post hau iteko, informazioa ondorengo liburu eta webgunetik atraia da:

Agustin Otondoren “Diccionario Historico Biografico del Valle de Baztan (Navarra)”  2002  Nafarroako gobernua.

wikipedia, Auñamendi eusko entziklopedia, Urdazubi udalako web horria eta Gran Enciclopedia de Navarra .

Read Full Post »

 

 Joanden urtean utzi zigun euskaltzale, literaturzale, biltzaile, poeta, filologoa, dantzaria,irakasleJoxemiel Bidador-rek, 2000 urtean zehar, Euskaldunon egunkarian, Baztandar euskal idazlei buruz idatzi zun, nortzuk ziren, nongoak, zer idatzi zuten…lan guzti hori zubitegia.armiarma.com web gunean aurkitzen ahal da, eta lan horren bidez, Baztandar hoiek ezagutzeko aukera dugu.

Captura de pantalla 2018-03-11 a la(s) 00.13.29

Idatzitako katezismoa


Nikolas Etxeberria Iturralde (1796-1845, Berroeta)

Juan Nikolas Anbrosio, Iruñan egin zun eliz ikasketak zenbait urte (Irigoien Dutari Iruñeko apezpiku erratzutarra irekiriko San Migelgo apezgaitegian)  eta behin apeztuz gero, Berroetara itzuli zen  erretorearen postua betetzera bere auzokideek hala eskaturik. Basaburuko hirian zortzi bat urte eman ondoren, Elizondora joan zen 1828.eko maiatzean Santiagoko erretore bezala eta han egonez 1845.eko maiatzaren 13an zendu arte..

Idatzitako artikulo batzuk eta Elizondon idatzitako hiru sermoiak gordetzen dira Nafarroako artxibategian. Baita ere izan zen  Zabalkunde ikaragarrizko katetxima baten egilea: Christau doctrina Aita Gaspar Astetec erderaz escribitua eta orai escuaraz publicatzen duena, cembait gauza aumentaturic, Baztango Valleco Parroco batec cristau fielen instruccionearen deseyuz, 1826.ean ageri zena.

 

Anastasio Etxeberri Santxolur (1822-1907, Elizondo)

  1822.eko apirilaren 17an Elizondon jaioa, aita Garaioakoa zuen, Baztan aldera joandako maisua, eta ama, aldiz, Orbaitzetakoa. Apeztu ondoren, Lesakan ibili zen, baña 1858rako Zugarramurdin erretore moduan zebilen, 1907an ,hantxe bertan hil artio .Argitaraturiko testuen artean, eta sermoiaren gaia dela eta, Zugarramurdin 1875.ean predikaturiko dantzen inguruko sermoia izan daiteke aipagarrienetakoa: «Cer erranen dugu, orraco berce yosteta eta zubec deitzen ttuzuben liberticione, demoniyuac ez bacarric erri andiyetan baicic oraiñ ttipietan introducittu edo sartu ttuben orietaz? Badaquizube ceñetaz naicen mintzo. Orraco diversio lotsa santuba galduerazten ttuzten orietaz. Orraco yostetaz ceñetan du doncellitac icasten obiago izanen lizaquiyena iracasten ezpalu; icasten baitu, aunitztan, honra, estimaciyua eta castidadia galzeco gaya diren gauzac».

 

Frantzisko Laphitz Arriada (1832-1905, Arizkun)

Frantzisko Laphitz Arriada

Baztango egilerik klasikoena eta behar baden  ez  bezain ezaguna. Nahiz eta sorterria Arizkun izan (bertakoa baitzuen bere ama Maria Josefa Arriada, Aintzialde auzokoa) Iparraldearekin lotura haundiagoa dauka. Frantziski 1832.eko irailaren 30ean jaio eta gutxira, aitaren herria zen Irisarrira aldatu ziren. Gazte zela, Hazparneko eskolan ikasketa klasikoak egin ondoan, apezgaitegian sartu zen, Uztaritzeko txikian lehenbizi eta Baionako nagusian gero, 1857an apeza eginik, Baigorrin erretore laguntzaile izan zen eta Baigorritik Zuberoako Altzaira egin zuen 1866.ean, han San Mixel Garikoitzen betharrandar “ordean” sartutz. Ameriketara joan zen misiolari bezala. Montevideoko El Cerro auzoan, Paraguayen eta Buenos Airesen ibili ostean, Platako hirian zendu zen 1905.ean.

Laphitz garrantzi haundiko pertsona izan zen Hego-Amerikako historia erlijiosoan. Erraten da, Ameriketara joatearekin euskal idazle haundia galdu genuela zeren itsasoz bestaldera joan aitzineko liburu bakarraren idatzitako maila, ikusgarria da!. Laphitzetik  olerki bakarra ezagutzen da, 1862.eko Urruñako lore jokoetan aurkeztuakoat “Oderik edo Aita Santuaren soldadoa“, lehen aipamena jaso zuena, eta bere liburu bakarra 1867an inprimitutako “Bi saindu hescualdun bizia, San Inazio Loiolacoarena eta San Francisco Zabierecoarena” izenburua daukana.

Martin Goienetxe (1845, 1847, Elizondo)

Bonaparteren kolaboratzaile sutsua zen Bruno Etxenike urdazubiarrak Elizondoko bere etxetik paper mordoa helarazi zion printzeari 1856.eko irailaren 9an.Etxenikek bilduriko materialen artean, Elizondoko erretorea izaniko Martin Goienetxeren hiru sermoi gutxienez badaude. Hiru sermoi hauek, Baztango eta Otsagiko euskaran egina dauden eta, Rosa Miren Pagola filologoak Bonaparteren Ondareko Eskuizkribuak izenburuko bildumak irakurtzen ahal dira. Goienetxek baita ere itzulpenak eginen ditu eta  Alonso Rodríguezen  “Lección sacada de Rodríguez con algunas pequeñas variaciones y varias omisiones de retazos enteros” euskaratuko du

 Damaso Etxeberria Iturralde (1834-1886, Elizondo)

 Bordelen 1834.eko abenduaren 11an jaio izanan arren,  elizondarra dugu Damaso. Honen aita Berroetako Martin Luis Etxeberria izan zen, Baztango alkate eta Karlista,  Erreniagako borrokan zendu zena; ama, aldiz, Angeles Iturralde Aldekoa, Elizondoko Datue jauretxeko nagusia. Damaso bere aita bezala,  Baztango alkatea izan zen, eta baita Karlisten partaidea ere. Ez zen oso idazle emankorra, baña, San Frantzisko Xabierrekoari eginiko bertso batzuen egilea dugu, 1857.eko urriaren 18an Bonaparte printzeak berak Elizondon bertan jaso zituenak : «Nafarroco hume noblea / Catedratico Parisen / Ygnacio duzu seguitzen / Ceruac manic bidea / Itzala munduco fama gucia / Daucazu despreciatua. / O saindu miragarria / Apostolu famatua / Yguzu Javier escua / Artzeco zure vicia».

  Damaso Legaz Laurenzena (1838-1902, Arizkun)

 Ama Elbetekoa eta berak B 1838.eko abenduaren 11an Arizkunen sortua. 1854an Iruñeko Donibaneko apezgaitegian sartu zen, ikasketak beka berezi bati esker in zun eta hortik aurrera, eliz karrera ikusgarria burutu zun: teologia katedratikoa, apezgaitegi kontziliarraren idazkaria, errektore ordea, teologiako doktoretza erdietsi zuen Valentzian, Iruñeko apezgaitegiaren errektore izendatua izan zen… eta ondarrian esan Tarazonako nahiz La Habanako apezpikua izateko aukerak izan zitun.

Egia esan, arras lan gutxi argitaratu zuen. Euskara elkartekidea izan zen sortu zenetik eta Campionen kolaboratzaile aparta izan zen.

Legazen euskal lanik ezagunena Asteteren itzulpena izan zen, Cristauaren icasbidea, Aita Gaspar Astetec eguina cein centzatua eta berretua aguertzen da euscarara biurtua Dre. D. Jose Oliver eta Hurtado Iruñeco Obispo chit arguiaren aguindez bere menecoen oitzaraco

  Eliz lanak aparte bertzetako testuen itzulketak bazuen Legazek; ezagunena, Campionek bukatu gabe utzi zuen Los últimos navarros  izan zen, 1878.eko Euskara aldizkarian «Baztander batec» sinaturik agertu zena; Nafarroako konkistaren azkenengo egunetan giroturik, Baztango juradoak Gaztelaren kontra jo behar zutenentz erabakitzeko bozka egiten ari ziren, eta ezetz, borroka gehiagorik egin behar ez zutela onartu ostean, Zigako Martin Ulibarri honela mintzo zen: «Egun da lembicico aldia Baztandarra izateaz alquetzen naicena. Uste dut mendiec eztali dutela goibeletan bere burua gu ez icusteatic; ez tugu beñere, beñere mancha au garbituco».

Juan Kruz Goienetxe Elorga (1857-1925, Elbete)

Amaiurko erretorea izan zen eta buruzko berria Mariano Izetak eskeini zigun. Elbeten 1857.ean jaioa, Iruñeko apezgaitegian sartu zen, eta Luzaiden egon ondoren Amaiurrera bidali zuten, erretore bezala ,1925.eko apirilaren 29an zendu arte egonezn. Goienetxeren ezaugarriren bat nabarmendu beharko balitz, horixe da bertako kulturarekiko zuen jarrera baikor eta aktiboa; Amaiurko gaztetxoendako Latin Eskola ireki zuen herriko apezetxean, eta bertzealdetik ere, Nafarroako Monumentu Historikoen Batzordeak Baztanen zuen ordezkaria genuen. Horregatik ere, Batzordeak 1920.ean Amaiurren eraiku zuen oroitarriaren inguruko ekitaldi guztietan parte hartu zuen. Euskararen alde Nafarroan burutu ziren bestelako ekitaldietan ere arras nabarmengarria izan zen Goienetxeren parte hartzea, esate baterako 1908.ean Auzan eta Elizondon, eta 1910.ean Lekunberrin ospatu ziren lore jokoetan, euskarazko predikuak zein hitzaldiak ematen. Euskaltzaindiak 1923.eko irailean Donezteben antolatu zituen Bigarren Euskalegunetako Itzaldietan Martin Azpilkuetari buruzko mintzaldia dugu, hil ostean argitaratu zena. Honetaz aparte, Goienetxek hainbat lan argitaratzeke utzi zizkigun, bederatzi ipuin idatzi zituen Goienetxek: Artzain lapurra, Doministikun-doministiku, Errege zorria, Euna ta ongarria, Ikazkina ta erioa, Txerri usaina, Urtsuko ermitan, Zeruko berriak eta Landaberroko afaltiarra, eta gainera, bertsoegilea izan omen zen.

Joxemiel Bidadorren lana, bertze zazpi idazlekin segitzen du; Bittorio Apeztegia, Paskual Benardino Biguria Ozta, Jose Tadeo Biela Lopez, Jabier Lazkoz Biguria, Paulao Arozarena Urrutia, Blas Fagoaga Ariztia eta Jazinto Sanziñena Ibarrondokin, baña bertze baterako utziko dugu, posta hau sobera ez luzatzeko. Hurrengo batetan aipatuko ditugu eta ez nuke lehenego atal hau itxi nahi, gaur egun daukagun Baztandar Euskal idazle bakarra aipatu gabe, bera Hasier Larretxea Arraioztarra  da eta  orain arte hiru poemarioak argitaratuak ditu; Eguraldi lainotsua (2001) eta Bazaudete? (2004) eta Azken bala (2008).

Read Full Post »

Ezaguna da (Handia pelikulari esker aise gehiago) Miguel Joaquin Elizegui Altzoko gigantia” , baña guk ere (Baztan) badugu gure erraldoi historikoa! eta ez diot kondaira zaharretako erraldoi bat!, Auza mendiko jentila adibidez, Auzatik Argibel ingurur harri bat bota zuna eta bertze baten gainean erori eta kuluketan gelditu ondoren, harrikulunka sortuz zuena, ezta ere Soalar inguruko jentilez eta bere harrizko gerlariaz (zutarriak)… baizik benetako erraldoi bat, hau da! hezur ta aragizkoa, XVII. mende bukaeran Erratzun sortutako erraldoia…,Jose Apezteguia de Rada izeneko gigantea!

Beri buruz, Ignazio Baleztenak idatzi zun bere “Iruñerias” liburuan ta baita ere agertzen zaigu Manuel Irigoyen Olondrizen 1890ko Noticias y datos estadisticos del noble valle y universidad de Baztan liburuaren, “personajes ilustren” atalean, ez erraldoi bezala baizik elizgizona gise, Jose Apeztegiak, Iruñeko katedralako priorea izan bai zen.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Apeztegia Erratzu. Argazkia Pello San Millan

Jose, Juan Bautista Apeztegia eta Elena Perez de Rada, Erratzuko Apeztegia  jaurgiko nausien semia zen eta 1687ko Ekainaren 22an sortua. Txikitatik nabaria zen bertze haurrak baño altuago zela eta ia gaztetan, Salamankan elizgizonarako ikasketak iten hari zela, bere ikaskideak “el altisimo” izengoitia patuko zioten eta  bere izugarrizko altueraz garai hoietan hitz eta idatzi egingo da. Alientosko markesa (garai haietako korteko kronista zena), spainiako erregearekin izandako bitxikeri bat idatzia utziko digu. 1710 inguruan, oinordetzaren gerra zela ta, Felipe V.nak bere kortea Salamankara eraman zuen. Egun batian herritarrekin izandako entzunaldi batean, batandarra protagonista izan zen. Entzunaldi hortan Salamankako San Bartolome Kolegioko ikasleak zeuden eta haien artean, Josek bertze guztitatik altueraz nabarmentzen zen.  Felipe V.na mutil kozkor hori ikustean, ea mutil hori aulki baten gañean igota zegoen galdetu zuen,. Ezetz eranzun ziotenean ez zuensiñistu eta harengana urbiltzeko agindu zion. Bere aurrean egonda, goitik behera behitu zion  eta errazutar gaztearekin txundituta gelditu zen. Altura horrekin erregeraren “guardia personalean” ingresatzeko proposatu  zion, Josek eskerrak emanez ezetz eranzun zion,  hitza, jaingoikoari emana zeukala eta etorkizunean elizgizona izango zela erantzun zion.

Ta ala izan zen, urrengo urteetan pixkanaka-pixkanaka eliza barruan hurratsak edo pausoak emanez joango zen, 1716an Iruñako katedraleko kalongea (kanonigoa) izan zen, 1717an gotzaintzaren ofizial nausie eta azkenik 1727an, Iruñako katedraleko priorea izendatuko diote. Izendapen hontarako Spainako erregearen ikuspen ona izan behar zun  eta ikuspen on hori ematerakoan, erregeak dokumentuan abizena ikusterakoan, kargorako ahutatua haudia (tamainuz) baldin bazen galdetu omen zuen! eta… Salamankan soldadua iteko gonbitea eman zion mutiko haundie berbera bazen ez zen arazorik izango Prior bihurtzeko! eta baiezko hori,  horrela azaldu omen zuen ;- “la elecciòn esta bien hecha porque no se pude negar que es el sujeto mayor…

Bere ikaragarrizko altuera arazo haundiak ekarri zizkion, eta ez soilik osasuneko arazoak!  baizik baita ere katedraleko kabildoarekin, eta baita ekonomikoak ere. Prior izendatu bezain pronto, katedralari itsatsita zegona priorendako etxea, bere etxebiziza berrie, bere tamainurako txikiegia zela aipatu,  berritzeko eta haunditzeko baimena eskatu zuen. Katedraleko kabildua 1731an baimena eman zion, baño bi urte geroxago, lizenzia kendu omen zioten eta kritika gogorrak jasan izan zituun. Bere neurriko etxe berria egiteko, bi urte hoietan 1.200 dukado gastatu omen zituen. Kontutan hartuz  prior gise urtean 100 dukadoko soldata zuela, diru kopurua haundia  zen.

Gaixo eta arazo hoiekin Baztanera bueltatu zen, familiako Apeztegia jauregira kokatu zen eta Iruñatik urrun egon arren Katedraleko priorea izaten segitu zuen. Horrez gain, kargo berriak ere hartu zituen, elizbarrutiko bikario nagusia izendatu zuten (zen).

Apeztegiak  1746ko Martxoko 2an Erratzun hilko zen eta bere gorpu zendua Iruñeko katedralaren Barbazana kriptan  lurperatuko dute. Bitxikeria bezala aipatu,  hilobiratzerakoan bere gorputza  kriptako bi hilobi behar izan omen zuen.

handia-cartel-7739

handia, Miguel Joaquin Elizegui “Altzoko gigantiaren bizitza kontatzen duen pelikula


 Baña,…zenbat neurtuko zuen el altisimo-k?. Nahiz eta daturik ez izan bere altuerzEz dago daturik bere altueraz, baño pentsatzen ahal da bizpa hiru pistengatik gutxi gorabera 2,30m neurtuko zuela. Zendu zenean bere “acta Catedralicia” idazterakoan aipatu zuten hilobien afera eta baita ere altuera “agigantada” ko gizona izan zela, Klaustoko ateatik pasazerakoan amabirgiñaren oinak muxukatzen zituela, (puntetan jarri gabe doike)… Amabirgiña hori, Amparoko amabirgiña da eta klaustroa eta katedala lotzen duen atean dago,  pilare baten gañan, ta lurratik amabirgiñaren oinetara hain justu 2,17m daude, ta neurri hortan ahoa gelditzen bazizaion, ba oraindikan bururaño hainbat zm gehigo izango zun. Bere altuaren bertze pista, Apeztegia jauregiko sarrerrako atariaren ateburua ematen digu. Familiako gutun batean “el haltisimo” ia ia esku-harra bat ezik ateburua buruarekin ukitzera iristen dela aipatzen da  eta jakinez ateburua (diéntela)  lurretik 2,52m-tara dagola, behinpin 2,30m neurtzen zula pentsatzekoa da.

Nahiz eta ez jakin zihur zenbat neurtzen zun, argi dago altura haundiko gizona izan zela Baztandar honek eta dirudi,  bakarrik (Euskal herrian) Miguel Joaquin Elizegui Altzoko gigantia” (Handia pelikularen protagonista) bere 2,42 m-kin bera bañao haundiagoa izan dela.

P.D. Posta 2010ko ekainan idatzia izan zen, Handia pelikulako erreferentziak 2017an gehituak izan ziren

Pos hau egiteko erabili den materiala.

Noticias y datos estadisticos del noble valle y universidad de Baztan . Manuel Irigoyen Olondrizen. Fascimila

Read Full Post »

Urtarrilaren 17an San Anton eguna da, San Anton etxaldeko edo baserriko laneko animalien zaintzailea da. Tradizioaren arabera baserriko laneko animalientzat festa eguna da eta gaurko egunean bazka doblia izaten zuten eta nekazariek animaliak mezatara jausten zuten eta urtean zehar gaixoasunik eta heritasunek ez izateko asmorekin eliza atarian bedeinkatzen zituzten.

Baño festa guztiekin bezala kristianotasun kutsua kenduta ohitura zaharrago bat bazen (eta ez aspaldi artio baserri bazutan mantentzen zena). San Anton eguneko errito zaharran, animaliak  enbor erre baten gañetik pasazteraztea zen. Enbor hori, apaizen bendizioaren bezala, onuragarria zen eta laneko animaliak urte osorako gaixotasunez eta heritasunetaz babestuak geldituko omen ziren. Enbor hori, egun batzuk lehenago, baserriko  sukaldeko behekosuan erretako enborra zen, hain zuzen Gabon gauan, enbor hori Olentzeroa zen.

Baztanen San Anton egunan “San Anton” zozketa edo rifa egiten da. Zozketa hau bailaran egiten den zozketa zaharrena da, eta zihur ez jakin noiztik  hasi zen errifa egiten, bai badakigu  Luis Mari Ruiz elizondarrak Urdazubiko San Salvador monasterioko artxibo zaharrean aurkitu zuen txartel baten bide 1867an egiten zela. Hasiera batean zerri baten zozketa sen, gero  garai batean behi ( goiz-goiazetik Elizondoko karriketa barna pasaiatzen zuten behia) bat errifatzen zen eta gaur egun bertze gauze bazuen artean, aratze bat.

 Porzierto! Zozketan bildutako sosa guztie, “zarretxearentzat”  da.

Captura de pantalla 2018-03-14 a la(s) 11.21.50

San Anton zozketako boletoa. Argazkia J.M. Ondikol (Diario de Noticias)

Baztango zaharretxea,  Francisco Joaquin Iriarte zahar eta jubilatuen etxea izena du, eta “zarretxeaz” gain baita ere “La Misericordia” izenarekin ezagutu izan da. La Misericordia  “miseroentzat” prestazen zen tokia edo biltzen zituen eraikina zen. “Miseroak”  bailarako edo kanpoko etxe gabeko behartsuak, etxez etxez “limosna” eskatzen zutenak ziren eta toki hauetan babesa eta jana emateaz gain, gaixotasunak eta heritasunak sendatzen zieten.  

Gaur egungo Francisco Joaquin Iriarte zarretxea “casa de beneficiencia San Francisco Javier”  miserikordian jatorria du.

 XVIII. mendeko Bartolome Iturralde zigatarrak, bailaran “escuela de latinidad” (gaur egungo institutoa bezalakoak ziren, elizgizonak eramana) bat egiteko 2.000 peso eman zuen eta eskola hori ez bazen posible egitea, diru hori onura publiko baterako erabili behar zela arti utzi zuen. Azkenian erreinu zaharrearen lege batzuengatik eskola ez zen posible egitea eta ballarako junta generalak diru horrekin, Elizondoko kaputxinoen hospizioaren eraikina erostea erabaki zun (Kaputxinoen hospizia gaur egungo  Kuartelekozelaiko izenarekin ezaguten den tokian zegoen , hauxe da, parkeko Ikastola).  

Ideia, hospizioa, bailaran etxez-etxe eta elizen atarian limosna eskatzen zutenentzat babesteko toki bat izatea zen. Eraikina erosiz gain txukundu eta prestatu behar izan zen eta horretarako, jende aunitzek izan ziren, Francisco Arízcun  eta bere emaztea Josefa Irigoyen (Iturmendiko markesa) bezala (1000 peso) sosa eman zutenak. Baita ere, aunitz izan ziren  Ameriketan zeudenak edo han dirua egin zutenak benefizentzia etxea sustatu zutenak.

1787ko Otsailaren 27an “San Franzisco de Jabier casa de beneficencia-ren” arautegia onartzen da. Jabetza Baztandar guztiena izango zen eta kudeaketa eklesiastikoak eta sekularrak izanen edo eramanen dute.

Urte batzuk funzionatzen ari zela, 1793 Frantziarrak (konbentzio gerran) zonaldea okupatuko zuten. Urte haietan limosna eta karitate publikoaren  faltaz, San Franzisko de Jabier miserikordia itxiko da. Urte batzuk geroxago Independenzia gerratea izenarekin ezagutzen den gerran miserikordiako eraikina (hospizio zaharra) tropa napoleonikoa kaxerna gise erabiliko dute. Gerra ondoren gauzak baretuago  zeudenean eta berriz jendeen diru eskaintza bazela urte batzuz irekia izan zen. Baina berriz bertze gerrate baten bidez (Lehenengo Karlistaldia) 1833an itxiko da eta eraikina kuartel gise erabiliko da.

Captura de pantalla 2018-03-14 a la(s) 11.07.31

Miserikordia 1910 aldera, Argazkia G.Marin

Gerra eta jasandako asedioen ondorioiz eraikina ez zen erabilgarria izanen eta behin betirako “miserikordia” ren burutapena ahazten da. Baina XIX.mendearen erdialdean  “miserikordiaren” idei hori piztu zen eta horren bultzatzailea Francisco Joaquin Iriarte izan zen

Francisco Joaquíne Iriarte  Meoqui, Gartzaingo Yoar etxean jaioa zen, Gartzaingo presbiteroa izateaz aparte Cadizen negozioak zituen famili baten ondasunen oinordekoa zen eta 1850an beneficenciarako eraikin berri bat egiteko  1.858.000 Belloizko erreal eman zituen.   1857an Miserikordiaz gain Hospitala ere izango zuen eraikina egiña dago (gaur egungoa). U formako eraikinan baita ere despensa, siloa, eta labeak,  baratzia eta lorategia izanen  du. Honen guztiren prezioa, 575.000 realak izango da, eta benefizenzia etxe berri honen kudaketa, apaiza eta bortz karitateko monja eramanen dute, baita ere erran,  “beneficencia” berri hontan, bakarrik baztango 14 herriko (urte haietan Amaiur, Baztanik kanpo zegoen, 1667tik 1969artio) behartsu, umezurtz eta babesgabetuak hartuko direla. Franzisko Joakin Iriarte 1855an zendu zen eta bere omenez bere izena jarri zioten. 

P.D. Luis Mari Ruizek Urdazubiko San Salvador monasterioko artxibo zaharrean  1867ko trartela aurkitu zen artio, aipatzen zen zarretxeak, zeukan sosen iturburu haundiena, jendearen borondate onez emandako karitatea zenez alde moduen aurrera egin zuen, baño 1885an, gastuak emandako dirua baño haundiagoa izan zen eta udaletxeak, faltatzen ziren 4.750 pezetak, ordainduko zitun, ta hori horrelakoak ez gertatzeko  eta sosa iturri berri bat izateko, zerri baten zozketa egingo zuten… eta gaur egun artio.

 Post hau egiteko erabili den materiala.

Noticias y datosestadisticos del noble valle y universidad de Baztan“ liburua (1890)Manuel Irigoyen Olondriz.

Presencia navarra en el Cádiz del monopolio. Julian B. Ruiz Rivera.

Lander Santamariaren ainbat artikuloak. Diario de Noticias

Read Full Post »

Berriki Olentzerok oparitutako liburua irakurri dudan ondoren, Hertzainaren kamarada abestiaren “Nola aldatzen diren gauzak , Kamarada!” esaldia etorri zait burura.

Oparitutako liburua, 2001an argitaratua baino 1890 urteko fascimil bat da, Noticias y datos estadisticos del noble valle y universidad de Baztan izenburua dauka eta egilea Manuel Irigoyen y Olondriz Aniztarra da. Miguel garai haietan balleko (araneko) idazkaria zen eta “dedicatorian” erraten dun bezala,  liburuaren hasierako ideia Baztango balleko historioa idatzi nahi zuen. Hortarako bere esku dauden diolumentoz (udalakoak) baliatuko da, baiño hondarrian  soilik historiako pasaje batzuk kontatu edo bilduko ditu, hortaz liburua “noticias historicas” edo halako zerbaitean  bihurtzen dela aipatzen digu.

 

 
Noticias y datos estadisticos del noble valle y universidad de Baztan

Baztan hitza –uno alli , o todos uno- erran nahi du, hauxe da Baztan bat dela, badiren 29 jauregi / dorretxe, 14 elizak, denak bat direla, famili edo “casa solariega” (leinu exe) bat bakarra dela. Guzti hau, sententzia , idazki hisroriokin eta udalako berzte paperekin dokumentazen du…Lope de Vega poema batekin apainduta ta guztiz.

Balleko armarriarekin segitzen du, hemen armarriaren jatorria Juan Goienetxeren “Executoria de la nobleza, antigüedad y blasones del Valle de Baztan” agertzen den bersioa azaltzen du. Bertsio hontan xakelatutako armarria ” Navas de Tolosa-ko” batailatik aunitz lehenago izango zuen jatorris. Antso Gartzes IV “el de Peñalen” (1054 – 1076 ) erregeak, frantsesen eraso batez salbatzeagatik, baztandarrei emanen ziena.

Bertze sententziekin, dokumentu eta “hijosdelgo ” (hidalgoak) buruz, Baztango lurrez, mugaz, bla, bla, bla… jarraitzen du. Tarte hontan eta “nobleziaren” gakoa nabarmentzen du, 1440 bailara JuanII Nafarroko erregeari (bera ez zen izan behar baizik bere semea Karlos Vianako printzea) irabazten den sententzia aipatuz. Baliatuz aspalditik baztandarrak bat zirela, eta hori 1336tik (data hori aipatzen du) beinpin dokumentatuta dagoenez, Baztan erreinuko 12 familietako bat delako eta hori bera ia biurtzen diela hidalgotan (nobleak). Nobleak izanda beren lurrak inpostuz libre daude (ez dira petxeroak) eta hortaz ezin du Juan II.ak bazteandarrei bere lurrengatik impostuak kobratu edo kobratzen ahal.

Sentenzia honen garrantzia, legalki baztandarrrei hidalgoak direla aitortzen die da eta gizaseme guztiak aukera daukatela bere etxean xakedun armarria paratzea, nor edo zer den izan arren; jauntxoa, argiña, nekazaria…

Lehenego atal hau akitzeko, Urdazubiko monastegiko korrespondientzia batzukin eta miserikordiako historiarekin jarraitzen du (orain xarrenetxea erraten duguna). Zarretxea noiz eta nola ereiki zen, nola hasierako “miserikordistik” (Kuarteleko zelaian zegoen) XIX. mendearen erdian D.Francisco Joaquin Iriarte elizgizonak, diru mordo bat ematen dula behartsuak leku bat izateko eta gaur dagoen eraikuntza egiten dela…

Zarretxea XX.mende hasieran. postala.

Kontatzen digun bertze pasarte historiko bat Arizkungo kombetuaren lehenengo harria patu zen eguna da. Nola 1731ren Ekainaren 19an  eta Juan Bautista Iturralde , Murilloko markesa, Haciendako gobernadorea (espainako Felipe V haciendako ministroa izan zen) arizkundarrari esker konbentua , bera jaio eta bere aiten izandako lurretan ereikiko zen. Egun horretan egon ziren zelebritate guztiak, obispoak…  aipatzen ditu eta baita ere barruan egongo ziren 20 monjak jakineratzen gaitu.

Bigarren atala “Personajes notables naturales y oriundos de Baztan”  izena du eta hemen tituloa dion betzala Baztanmto “zelebritiak” ezagutzen digu (denak militarrak, elizgizonak edo espainako kortean ibilitakoak). Nagusiki bat bereizten du. Erratzuko Lorenzo Irigoyen Dutari, Buztiniaga etxekoa 1712 sortuta. Erratzutarraren bizi guztia kontatzen du, ze ikasi zun, non ….eta doike! bere meritua. Iruñeko apezpikua izan zen, egin zituen gautzen artean Errazuko elizaren kaustroa nabarmentzen digu, bere hileratzean, 1778an izan zela Madrilen enteratu zirla, jende pila egon zela… argitzen gaitu. Istoria bere bizitza kontatzen dun poemario luze batekin akitzen du, hori bai lehenago, “santa fama”koa izan zela eta ” para que sea canonizado siendo asi venerado en los altares para honra y gloria y protección de este valle” erten digu Nire ustez, idazlea eta obispoak familia zirela (Aabizen berbera) eta  baita ere uste dut, ez zela kanonizatua izan!

Apezpikuaren biografia ondoren herriz herriz, herriko ospetsuak aipatzen ditu; militarrak, ,brigadierrak, koronelak , tenientes de la orden de santiago…Adibidez, Elizondoko Pedro Mendinueta, Isteconeaco semia, “Virrey de Santa Fe Capitan General de los Reales Ejercitos”… horrela pilaka, Kanonigoak , markesak… Azpilkuetakoak, Lekauzkoak Gartzaingoak….

Gehien bat, personai “ospetsu” hauek 1650- 1800 garaietakoak dira, denek Jauregietako  semiak, eta aunitz “segubdonak”, seme nausia zenez etxaldearekin gelditzen zena,  bertziak, erlijio karrera edo militar karrera aukeratzea geldituko zaie.

Eta liburutxoa irakurrita, burura galdera bat etortzen zait! Zenbat urte ote darama aran hau, militar, ministro, apezpiku…eman gabe? …ba hori, nola aldatzen diren gauzak, kamarada! (eskerrak).

Post haue egiteko erabili den materiala:

Noticias y datosestadisticos del noble valle y universidad de Baztan“ liburua (1890)Manuel Irigoyen Olondriz.

Read Full Post »