Feeds:
Argitalpenak
Iruzkinak

Archive for the ‘Baztango jendea’ Category

Baztan mugan dagoenez, lehenego karlistadan (ta 3.ean ere) ezinbesteko pasabidea izan zen tropak sartzeko eta ateratzeko. Bi aldeak  bailararen kontrola nahi izan zuten eta  gerra iraun zuen biztartean bi eskuetatik pasa izan zen.

1834ko uztailaren 12ean Karlistak nagusiak zirela, Elizondo tronu karlisten erregegai zen Karlos V.aren eta Tomas de Zumalakarregiren jeneralaren arteko topaketaren lekukoa izan zen. Topaketa hortan  “Elizondoko manifestua” siñatu zuten eta lehen aladiz, Karlos V.na errege gise aldarrikatu zen herria, izan zen. Erregaia iristsi zenean, Elizondo hisoriara pasatu den Zumalakarregi generala ez zen arrera eman ziona Karlos V eregegaiari, baizik, Baztanen itxarotzen zion militar karlista (Nafarroako junta karlistaz gain) Jose Migel Sagastibeltza Barberia Leitzarra zen, berak bai zen, Elizondoko “plaza” karlisten eskuetan  mantzentzen duena.

1834ko otsailan Sagastibeltzak kanpoan dagola (Euguin),  Ramon Zugarramurdi  koronel arizkundar girianoa Elizondoko kuartela edo kaxerna  (gaur egungo Ikatola dagoen zelaian zegoen eraikina ) lortzen du eta gotortu eginen da. Sagastibeltza koronelak  8an berriz Elizondo dago  eta eraikina (miserikordia) sitiatuko du…eta ez da lehenego asedioa izanen. Iruñatik liberalak Valdes jenerala bidaliko dute Zugarramurdi laguntzeko, hauek urbiltzen direnea kasrlistak asedioa altxatuko dute eta Valdesek Zugarramurdi koronela askatu eta Iruñara eramanen du. Sitio honen ondoren Elizondo eta Baztan osoa karlista eskuetan dago. Hilabete batzuk Baztan Toki segurua da Karlistenzat, Maiatza aldera Elizondon Junta karlista dago eta soilik 50 soldadu babesten diete (zapel txuriek)..

Sagastibeltza, Leizako Pastain Zahar zeritzaion baserrian 1789an jaio zen. 1823ko kanpaina errealistan parte hartu zuen, errealista edo “fakiosoen” alde. Gerra amaituta eta Gerra Karlista hasi aurretik, Iturengo botikario izan zen zenbait urtez. 1833ko urriaren 6an, Santos Ladron de Cegamak, On Karlos errege aldarrikatu zuenean eta Logroñon matxinatutako boluntario erregezaleen zuzendaritza hartu eta Nafarroa aldera joan zenean, Sagastibeltza botika utzi eta teniete gise, On Karlosen alde lehen egin zuenetako bat izan zen. Karlista mandua izan bezain pronto Baztanera bidali zioten  berriki sortutako (baztandar bolondresekin) Nafarroako 5º Batallona antolatzen du, porzierto batallon hau txapel urdiña eramaten zuen, baztandar gazte gehienak halako txapelak eramaten bai zuten. Batallon honen buru Ibarrola komandatea da eta Iturengo botikarioa ohia, Miguel Sagastibelzak, batallonaren bigarna. 1834an batallonaren Koronela da eta Baztan Bidasoa eta mugak kontrolatzen du. Sagastibeltza erregegaiaren anfitriona izan zen eta Arizkunenean ostatua hartzeko, dena prestatu zun.

Hortik aintzin Leitzarra Zumalakarregilren begi onekoa edo “bigarna” bilatu zen eta militarki nabarmendu zen.  1834ko urrian Zumalakarreguik aginduta eta Nafarroako 8. eta 5. batallonak aginpean dula Karlisten Irun eta Orreagako arteko komunikazio bidea kontrolatzen eta zihurtatzen du, Baztan erdigunea izanez, nahiz eta… Abuztutik, Elizondo, berriz Zugarramurdi liberalaren eskuetan egon.

Captura de pantalla 2018-02-24 a la(s) 00.13.57

Irudia, Zumalakarregui museoa

Karlistak Elizondo inguratua dute, Elbete eta Anzanbordatik eta Bordazuritik kañonakadaz Elizondo erasotzen dute, baina otsailak 2an Zumalakarregi aginduta Sagastibeltza erretiratu zen eta kañonak bertze baterako lurperatu zituen. Atarrabitik, Okaña jeneral kristinianoa erreforzu gise Elizondora zetorren eta Zumalakarregiren plana, Sagastibeltzak eta bere baztandar batallona belaten enboskatzea zen. Bi jeneralen topaketa Ziga inguruan izan zen eta Ocañak zigan otsailaren 6an babestu zen. Okañaren atzetik  Zumalakarregi zegoen (bere plana ongi atra zizaion). Zumalakarregi Baztanera urbiltzean kristinianoak bere atzetik atra ziren eta hala zeudela, Iturralde karlisatak Los Arkos herria agertu eta sitiatu zuen. Baztanen, Zumalakarregik Sagastibeltzaren kañon batzuk hartuko du (ohien hartan Aitona) eta los Arkosera abiatu zen. Sagastibeltzak Okaña zigan otsaila 12artio mentenduko dio.Okañak Elizondora iritsiko da eta kristinianoen buru izanen da, karlistak iguratuta dagoenez, Elizondon “fuerte” eginen dira. Martxoaren 9an berriz Sagastibeltzak Elizondo sitiatzen eta bonbardeatzen segituko du. Martxoan Espoz y Mina Larremiarko porrota ondoren Elizondo sartu eta kañonen bila Lekauzera (Martxoak 14) abiatuko da, honek herriko gizonak plazan bildu eta kañonetaz galdetu zuen, erantzunik jasan en zuenez, Alkatea Juan Bautista Barrenetxe eta bertze bi herritar, Martin Meoki eta Juan Martin Goñi fusilatu zituen. Gero herriari sua  ematea eta erretzea aginduko zun. Kañonak Orabideako bidean lurperatuak aurkituko dituzte. Martxoak 21 Mina, heroe gise Iruñan sartzen da eta garaiko prensa heritar preso batzuk bi mortero eta obus bat ekarri zuela iragartzen du

Minak joanda, Sagastibeltzak Bortziriak eta Baztango bazter batzuk kontrolatuko ditu baina Elizondo eta Baztan gehiena Oráa general kristinianoa  nagusi da (Minarekin etorri zen). Apirila bukaeran Artatzako batalla ondoren Geronimo Valdes (liberalen general nagusi berria, Espoz y Minaren ordezkoa) taktika aldatu eta ejerzitoa Ebro hegoadeko ertzera eramane du, hau eginen du Elizondoko gotorlekua (Urdazubikoa eta Donoztebekoa ere) garrantzia galtzea.

Oráa maiatzaren 28an Elizondo uzten du, eguraldi txarrako eguna zen dute, eurie, hotza, lohia, eta Ultzama zeharlatzerakoan (Donoztebetik) Larrainzan…Sagastibeltzareki topatuko da (esperoan zegoen). Borrokaldi honetan  Sagastibeltzak aise garaile atrako da eta batalla honengatik “brigadier” izendatuko diote.

Ekaina Kristinoak Elizondo betirako utziko dute eta berriz karlistendako Baztan lortuko du. Sagastibeltzak Elizondoko gobernadore bezala Elbeteko Andres Borda komandantea ezarriko du

Sagaztibeltza generala, Baztanez gain Gulinako (Baztan erasotzen hasi zen bataila hau) akzioan eta Arkijasko borrokoan ere aritu zen eta Baztan osoa ekainan berreskuratu ondoren Gipuzkoako komandante nagusi egingo zioten. Gipuzkuan, Donostiako lerroa sostengatu zuen Lacy Evans-en legio britainiarraren kontra eta hauei borrokatzen ari zela tiro bat buruan jasota, 1836ko Maiatzaren 5an Donostiako Lugariz auzoan hil zen.

Post hau egiteko, erabili den materiala.

euskomedia.org webguneko. Ainhoa Arozamena Ayalaren “José Miguel Sagastibeltza” artikuloa.

eu.wikipedia.org-eko “Jose Migel Sagastibeltza” wikia.

Read Full Post »

Elizondoko kalekumea izanez, txikitatik ikusi, nabaritu edo sentitu dut Elizondotar batzuk bertze batzuetakik pixket zerbait nabarmentzen zirela;  haietaz gauzak kontatzen zirelako, gauzak iten zutelakoz, bitxiak eta xelebreak zirelako, herriarekin konprometitzen zirelako…edo, jakintzazu zertaz! baina hala zen… bederen mukizu-txar baten begiradatik (nik) hala zen, eta batzuk erreferentzi bat izan ziren, Hoietako bat, bere bizar ta hile txuriakin, bere bonetarekin eta ahots apal baina sendoarekin, Imanol Gaztelumendi Zabaleta zen..

Imanol Gaztelumendi eta bere emaztea Mari Bikondoa 2011an. Argazkia. J.M. Ondicol. “diariodenoticias.com” webgunetik hartuta..

Urtarrilako 27an ta 86 urte zituela Imanol Gaztelumendi Zabaleta Elizondarra utzi zigun eta bere bizizaren gibelara begibista bat botatzerakoan, argi ta garbi dago bertzetatik zerbait nabarmendu zela; militanzi politikoagatik , euskal herriarekiko izandako konpromisoagatik…eta zertaz ez! bere aktore lanagatik!. Zeren (bitxikeri bezala, ta blog hontan bitxikeriak kontatzen dugu) baztandar gutti erten ahal dute, pelikula batean aritu direla lan iten eta ez hori bakarrik, baizik bere burua aztzenten gainera! berak berari, Imanolek Imanolez. Bere bizitzaren pasarte konkretu bat antzeztu bai zuen Imanol Uribek 1981an Segoviako ihesa filma egin zuenan eta ze hobe, pensatuko zun zuzendaria, Manuel Gaztelumendi Zabaleta etakidearen papera, Imanol Gaztelumendi Zabaleta Elizondarrak itea!! ez?

Pelikula, Frankismoaren azken urteeetan  izandako gertakari garrantzitsu bat kontatzen du. 1976ko apirilaren 5ean 29 preso politikok, gehienak ETAko militanteak, ihes egin zuten Segoviako kartzelatik tunel bat zulatuz. Tunelaren zulatze-lanek 6 hilabete iraun zuten, baina ihes egiteko gogoak lenagotik zeukaten zeren ia 1975eko abuztuan sahiatu ziren, baina Mikel Lejarzaren (Lobo)  infiltrazioa, ihesaldia  zapuztu zuen.

Ihes egitean lortu zuten presoak;  PCE-ko Luis Lucio Lobato,  MIL-eko (Movimiento Ibérico de Liberación-Grupos Autónomos de Combate) Josep Lluís Pons Llovet  eta  Oriol Solé Sugranyes,  Front d’Alliberament Català-neko (FAC) Ramón Llorca  López eta Carles García Solé, PCE (i)-ko (Partido Comunista DÉspaña Internacional) Federico Sánchez Juliachs Liga Comunista Revolucionaria-ko (LCR) Iñaki García, ETA-ko Bittor Arana, Bixente Serrano Izko, Iñaki Garmendia Otamendi, José Ángel Urtiaga Martinez, Ángel Amigo Quincoces, Iñaki Orbeta Berriatua Peru, Mikel Laskurain, Koldo Aizpurua Berasategi, Josu Ibargutxi, Jesús María Muñoa Galarraga, Mikel Unanue Lobato, José Maria Yarza Echenique, Ramón Aurteneche Marcos, Joseba Begultistain Aranzasti, Ignacio Garosa Arambarri, Carmelo Garitoandia Garnacho, Enrique Gesalaga Larreta, Manuel Isasa Iturrioz, Iñaki Iturbi Totorica, Fernando Izaguirre Izaguirre, Francisco Jaca Aranalde, Luis Armando Zabalo Bilbao, Juan María Zubimendi Imaz  eta Imanol Gaztelumendi Zabaleta “Zamarra” Baztandarra izan ziren.

Imanol Uriberen “la fuga de Segovia” filmaren kartela. Beheko aldean, elizondarraren izena irakurtzen ahal da filmeko bertze aktoreen ondoan.

Zulatutako tunela Segoviako estolda sarera eramaten zun eta estoldeen barna 800 m ibili ondoren, hiriko kanpoaldeko industrua gune batera atera ziren. Han, ETA-ko komando bat esperoan zuten. Zuraz kargatutako trailer batean ezkutatuta, Nafarroko Auritzberri-ra (Espinal) habiatu ziren, non, borda batean ezkutatu Mugalari bat (muga pasatzeko lagunduko ziena)  itxarongo dute. Baina norbaitek okerreko pasahitza eman zuen eta mugalaria ez zen agertuko. Iheslariak urduri  jarri ziren eta gauan basora botatzea erabaki zuten, laguntzarik gabe eta laino trikoa, traizionatu  zituzten. Aldi bereankontrabandisten bideetatik joaten zirela ta talde handi bat zela galarazten zien  oharkabean pasatzea.

Iheslariak Auritzera (Burgete) iritsi ziren eta bertatik saiatu ziren muga zeharkatzen. Han, ordea, Guardia Zibilarekin egin zuten topo eta taldeetan banatzea erabaki zuten. Iheslari gehienak eta ihesa laguntzen ibili ziren komandokoak atxilotu egin zituzten.  24 orduetara Oriol Solé Sugranyes, Sorogain-go basoko tiroketa batean hil zuten eta berarekin joaten ziren 21 ekintzaileak, amore egin eta entregatu ziren , hoien artean “Zamarra” zegon. Apirilaren 7 eta 8an, ETAko hiru kide Agoitz eta Itoitz atxilotu zituztenLau gainerakoak (Hiru presok eta komandoko kide bat) Carles García Solé, Mikel Laskurain, Koldo Aizpurua eta Jesus Maria Muñoa Aurizberriko (Espinal) etxe batean ezkutatu gelditu ziren  muga zeharkatu arte. Iparraldean behin zirela, gobernu Frantsa  Yeu irlara bidali zien eta han egon ziren 1977an  amnistia dekretatu zen arte, itzuli zirela. Aministia horretan, Gaztelumendi eta bertze kideak anmistiatuak izan arren pixket gehiago egongo ziren ihesaldi hontan parte hartzeagatik.

Imanol Gaztelumendi 1972tik kartzelan zegon. Urte hortako azaroaren 30an Donostiako portuan guardia zibilek ustekabean harrapatu zuten. Pasaje honi buruz,  José Maria Portell-ek bere “Los hombre de ETA” (1974) liburuan kontatzen du Gaztelumendiren atxiloketan, honek eta guardia zibilak borroka gogor batean aritu zirela, azkenian  baztanarra galdu zula eta atxilotzea posible izan zela. Imanol 45 urte zitun kartzelara eraman ziotenean,  tenore hortan baitere preso zeuden bere anaia eta bere emaztea. 1974ko irailaren 19an Burgosen “gerra kontseilu” bat hasi zizaion, berari, bere anai Angeli eta bertze lau etakidei, guardia zibilak erasotzea eta legez kanpo armak edukitzea leporatuta. Sententzia, 12 urteko zigorra izan zen eta epaiketa ondoren Segoviako presondigian amaituko zun.

Aistion erran dugunez bezala, 1977ko amnistianaren ondoren atra zen eta 1981an  ihesaldiko pelikulan parte hartu zun (esaldi ta guztikin), horren ondoren  bertze paper txiki batzuk, esaldikin edo figurante moduan hainbat filmetan etorriko dira; Pedro Olearen “Akelarre” ( 1984) filman, Telleria anaien “Escorpion”, Albaniako konkistan…eta gaur egun, sarean badiren zinematografia inguruaren hainbat artxibotan, antzezleen atalan agertzen da; imdb.com, hispasahre.com…eta halakotan!!…Haizegotik, Goian bego Imanol!!!

Post hau iteko erabili de materiala.

Los hombre de ETA(Barcelona 1974). José Maria Portell.

hemeroteca.abc.es webgunea.

Wikipedia. “Segoviako_ihesa

Read Full Post »

2012ko iraila

Duela gutti (abuztuan) Javier Ziga margolariari buruzko “Javier Ciga. Pintor de esencias y verdades” (Nafarroako Gobernua 2012) liburua kaleratu da, liburuaren egilea, Ziga Fundazioko kidea den Pello Fernandez Oyaregi da eta Ortzegunean  (irailak 20) Elizondoko Jorge Oteiza Museoa Etnografikoan liburua aurkeztu du.

Pello Fernandezen “Javier Ciga. Pintor de esencias y verdades” (Nafarroako Gobernua 2012) liburuaren azala. Argazkia http://www.navarra.es webgubetik hartuta dago.

Liburua ederra da, argazki ugari ditu eta pintorearen bizitzan, obran eta eraginean sakontzen duenez, blog hunten ikaragarri gustatzen zaigun “bitxikeriaz” beteta dago. Liburua pintorearen alderdi biografikoarekin hasten da; Noiz sortua, aita Lantzeko Migel Ciga Beasain zela eta ofizioz zurgiña. Ama aldetik baztandarra zen, amatxia Juana Mª Salaburu elizondarra eta ama Marciala ta Juan Bautista Etxandi aitetxia Berroetakoak ziren (egileak propio indako Ciga-Ariztia familiako”zuhaitz genealogiko” adierazgarri bat ageri da)…Bere ezkontza Eulalia Ariztia elizondar gaztearekin, Parisko eztai bidaia…

Gero, artistaren giza profila eskainitzen digu; Euskararen eta euskal kulturaren aldeko hainbat erakundetan langile nekaezina zela, bere zintzotasuna, hardura eta lanerako gogok ez zeukatela mugik, idealista bat zela, aunitzetan inuzente, inozoa, negoziante txarra eta arras eskuzabal edo bihotz-zabala zela, bai diruarekin ta baitere bere pinturarekin. Egilea dio adibide gise, Parisko denboraldiatik soilik “Elizondoko merkatua” margolanarekin etorri zela eta Ezkondu zenean bizi zen aintzinako etxean hainbat kuadru utzi zitula.

Javierrek bere bizizako arlo aunitzetan gizon despistatua, axolagabea, baldarra a zen, ta baita ere margotzerakoan baña arras txukuna zen koloreak ematerakoan. Gauz horiek aparte bete-beteko gizona izan zen, gizon zintzoa. 

Hirugarren “atalan” artistaren testuinguru artistikoan eta bere estiloa azaltzen gaitu (Perfekzio errealistatik errealismo metafisikora

“Gillermo Balda doktorearen erretratua” (1914).

pasatzen den estiloa, barroko espainiarraren eta pintura frantziarraren eraginekin). Erraten ahal da Ziga-ren obraren ardatz nausienetako bat Baztan dela,  (oraindik gizaki-motak eta ohiturak erabateko purutasunean kontserbatzen bai ziren) Baztanen; erretratuak (Gillermo Balda doktoraren erretratua, El Panadero de Elizondo…),  paisaiak (Baztango paisak izeneko hainbat oleo, herrietako paisaiak…, pintura alegorikoak eta historikoak, natura ilera eta pintura erlijiosoa (Un viatico en el Baztan, Elizondoko elizako erretabloko hainbat irudi…) margotuko du. Baztanen margotutako kuadroetaz, erran daiteke Baztan ta baztandarren kultura, ohiturak ta historia margotu zula.

Ondorengo atala, Artistaren konpromiso politikoa, kartzela eta auzitaratzea explikau ta argitzen du. Javier Ziga EAJko kide eta Iruñeko Udaleko  zinegotzi izan zen, baita ere bere emaztearen familia Elizondoko Ariztiak, alderdiarekin arras konprometituak zeuden ere eta Baztanen zegoen “red Alava-ko” mugalari zintzoak ziren (bitu, blog huntako “Bittori Etxeberria” posta). Guzti hau ondarrian ondori txarrak ekarriko dio eta nazionalak Iruñan nagusi zirela ,1938ko apirilaren 13an atxilotu zioten. Haunitz izan ziren erran ziotenak hobe zeukala  muga pasatzia “por siaka” baña guztietan erantzuten zien “Ez dut ja gauz txarri egin , ez dut alde egingo”, eta hala izan zen.  1936 geroztik gauzak zallak patu zizaien aberzaletasun ta euskaltasunaren inguruan ibilitakoei Iruña beltz horretan. Zelatatuak zeuden eta Zigaren etxean “bertzea aldera” (iparraldera) pasatzea nahi zuten pertsonez “betetzen” zen eta ondarrian, hortaz salatu zioten. U.G.T.eko Jose Abasolo komandantea Frantziara pasastzeko laguntza eskeintzea leporatu zioten.Atxilotu zioten egunan Eulaliaren urtebetzea zen, Zigak pastel batzuk erosteaz etxera bueltatu zenean, poliziak etxebizitza miatzen ari zen.Eulalia bizkor aritu zen eta pianoan gordetzen ziren paper “konprometiru” batzuk atratzea eta labean, bildotsa erretzen ari zela gordetzea lortu zuen  zun ( eta ez ziren erre)…baña paper horiekin edo horiek gabe, poliziak Javier Ziga behin-behineko komisaldegira (zezen plazaren gibeekoaldian patu zuten komisaldegi “probisionalera” eraman zuten.

Komisaldegian SIPM-eko agenteak (Servicio de Informacion de la Policia Militar) galdeketan torturatu zioten, berak ta bertze lau auzipetuak salaketa patuko zuten, salatzen jipoinduak, makilez kolpatuak (metalezkoa bat), lurrean ostikatuak eta irainduak izan zirela. Lehenego galdeketa ta torturak atxilotutako eguneko 15:00 aldera gertatu ziren berria goizeko 2:00etan errepikatu ziren. Hiru egun inkomunikatua egon ondoren kartzelara bidalia izanen da. 61 urte zitun eta urte eta erdi kartzelan egongo da, zeren bere “sumario ordinaioa” 1.212-38  sumario ordinarioa gehitu zen, “consejo de guerra” atalean.

“Consejo de Gerra-ko” auzian, Javier Ziga atxilotu zuten egun berberan Catachu tabernan izan ziren 11 atxilotuak (gehienak fraideak), Javier Ziga eta honekin U.G.T.eko komandatea mugaz pasatzea akuastuak zeuden baztandarrak; Fernando Viguria Cuadrieillo, Felix Arizmendi Eneterreaga “Elizondoko okiña” auziperatuak izanen ziren. Zigari leporatzen zioten bera izan zela Jose Abasolo komandatea Feliz Arizmendikin, kontaktoan patzea eta honek “Elizondoko panaderoa”, (hala agertzen bai da) izan zena muga pasatzia lagundu ziona.

Arizmendik uxatzen du bere parte hartzea ta baita ere Zigarena, epailearen aurrean deklaratuko du komandantearen ihesa Lekauzko Kortaria baserriko Tiburzio Gortari Mendiburu eraman zula, hori bai,  kasualitatez lekauztarra Arizmendiren okindegian zegon eta dirudienez ,289 pzta gei propina, jasan zun muga pasatzearen ekintzagatik.

Delitua “auxilio a la rebelion” tipifikatu zuten eta fiskalak aipatuko du (sumarioan agertuz), Zigak hiriko “separatista” tematuenetako bat dela, Iruñeko zinegotze abertzalea zela eta bere etxean separatistak biltzen direla, “Glorioso Movimiento Nacional” aurka konspiratzeko nahian. Akusatuei  hainabat delitu ezberdiñak auziperatzen diete, Zigari “delito de rebelion militar” gaizkide (konplize) izatea. Auzian Zigaren alde hainbat personak arituko dira erranez; nahiz eta nacionalista izan gizon zintzoa, langile eta erreligiosoa zela, bere alde testifikatu zuten artean Juaquin Baleztena (Napar Karlisten buru), Jose Martinez Nafarroako junta karlistaren kidea, Tomas Mata Iruñeko alkatea…ondarrian “auxilio a la rebelion” delitotik absolbitua atera zen (Jose Mª Iturralde eta Victoriano Anasagatirekin batera) baña 50 pezetako ixuna ordaindu beharko zun Jose de Abasolo-ren ihesaldia ez denuntzatzeagatik. 1939ko irailaren 23an kartzelatik atrako da eta gertakari gogor hau betirako markatuko dio eta margolari bezala haunitz aldatuko dio, margotzen segituko zuen  baina hemendik aintzin margotuko  duen gehiena, kopiak izango dira, alde batera uzten, sormena eta gauz berriak.

Autorretratua (1951).

Erran behar Zigak kartzelatik atera zen arren, barruan betze enkausatu batzuk gelditu zire, horien artan nabarmenena Felix Arimendiz “Elizondoko okiña”,  hiru urte terdiko zigorra betetzen geldituko zena (1941ko urrian askatua izan zen).

Arazo juizialak ez ziren tenore honetan akituko Javier Zigarentzat, zeren ia libre zegonean kondenatu zioten 2.500 pezetaz ixuna ordaintzeara, kasu honetan akusatzen zioten altxamenduan abertzal alderdi bateko kidea izatea, “el goloso alzamiento” ez besarkatzeagatik…ixuna ez zuen diruz ordainduz baizik kuadro batekin, gaur egun “el cristo de la sancíon”izenarekin ezagutzen den kuadrorekin

Liburuarekin amaituz, erran azkeneko ataletan irakaspen piktorikoa lantzen duela egileak, bai irakaslanaren ikuspegitik nahiz “euskal

pinturari” egin dion ekarpenaren ikuspegitik, baitere , bere garaiko arimaren eta gizartearen interpretazioa, konklusioak, hausnaketak eta bere obren ezagutzen den ekoizpen piktorikoaren katalogo grafikoa, jasotzen du.

Bukatzeko erran nahi nuke liburu ederra, argia ta zoragarria dela ta daukan prezioarekin, (20 €) benetan erostea merezi duen liburu koxkor horietakoa dela!!

Post hai iteko hurrengo materiala erabili da.

Javier Ciga. Pintor de esencias y verdades” (Nafarroako Gobernua 2012). Pello Fernandez Oyaregi.

www.navarra.es-ko “Nafarroako Gobernuak Pello Fernandez idazlearen ‘Javier Ciga, pintor de esencias y  verdades’ izeneko liburua argitaratu du” prensa agiriria (.pdf artxiboa).
2012-08-15ko Berria aldizkariko Edurne Elizondoren artikuoa.

Read Full Post »

2012ko Iraila.

Elbeteko Jarola jauregia estilo barrokoko eta hiru mailatan banatutako lauki eder bat da. Jarola jauregia Baztango etxerik nobleenetako bat (Leinu-etxea) eta interes haundikoa, azpimarratzekoak dira: Harlanduzko aintzinaldea, Baztango harri gorriz egindakoa, sarrerako balkoia eusten dioten bi zutabeak, balkoi gañeko armarria eta teilatu azpiko egurrezko hegal landuak.

Jarola jauregia. Argazkia Pello San Millan.

Jauregia XVII. mendean hasi ziren eraikitzen (Karrika Xarren berberan, pixket haratago Jarolaxarrea izeneko etxe bat bada) Miguel de Bergarak eta Borda kapitaina aginduta (1680.urtearen inguruan).  Julio Caro Baroja “La hora navarra del siglo XVII” liburuan dio bezala, 1675.urtearen inguruan Miguel de Bergarak Cadiz ta Sevilan bizi zela “negozio” on batzuen ondorioz izugarrizko dirutza egin zuen eta Kontuen Ganbaran agertutako idatzi baten arabera zegoen eraikina erosi zuen. 1572ko Armeria liburuan Jarola jauregiko armarri zaharra agertzen da (urrezko oinarri baten gainean faxa hortzadun gorri bat), gaur egungo jauregian  Bergara ta Bordatarren armak daude.

Jarola jauregiari buruz erraten da Balleko etxea eraikitzerakoan (1695aren akaberan) modelu gise erabili zutela  eta urte batzuk geroxago Elizondoko Datue jauregiarentzat inspirazioa izan zela ere, baina gutxitan aipatzen da, Miguel de Bergarak bere jauregiarako Lesakako Urdanibea etxean eta Erratzuko Apeztegia jauregian oinarritu zela (Palacios de Baztan
.Pilar Andueza Unanua 2006).

Jarolako lehen nausie aistion aipatu dugun bezala Bergarako Miguel capitaina izan zen. Miguel 1637an Elizondo jaio zen eta itxasoko infanteriako kapitaina izan arren gaztetik “armada realeko” galeonetako soldadu arkabuzero xume gise hasi zen. Ondoren  Indietan  1662an ta 32 urte zitula San Hermenegildo itsasontziko eta infanteriako kapitaina izendatuko zioten. XVII. mendeko 70. hamarkadan , Buenos Airestik Kadizera iristen diren naoko (ontzia) kapitaina bezala agertzen zaigu. Urte horietan Sevilla eta kadizen bizi da eta militar baño gehiago negozio-gizon izanez, sosa dexente lortuko du. 1691an militarra bezala legebiltzarreko eserlekua  jaso zuen eta famili noblekoa zenez (Arizkunggo bergara dorretxekoa) Santiagoko zalduna baitere izendatu zioten.

Bergaratar kapitaina bere garain gizon ospetsua ta ezaguna izan zen, baña ez da bakarra kondizio berber horiekin Elbeteko jauregi hontan bizi izan dena. Adibidez jakina da Jarolan (baitere Oiereguiko Reparazean), Ramón María de Valle-Inclán ek udak igarotzen zituela,baña jauregiko “biztanle” bat nabarmentzeko José María Lakoizketa apez ta botanikoa izango da.

Jose Maria 1831ko Otsailaren 2an Narbarteko Lakoizketa izeneko baserrian jaio zen eta hainbat anaieko famili baten seme zaharrena izan zen. Lehen ikasketak batxilergoa, Iruñeko Institutuan egin zituen  egin zituen. Amituta, seminarioan sartu eta apaiztu  ondoren, bi urte eman zituen Elgorriagan apeza bezala, gero Narbatera  bueltatu zen eta hogeita hamar urtez (1857-1887) arituko zen bere herriko erretore gise.

Bitarte horretan, bere eliztarren arimak zaintzean gain,  Narbarteko apaizak bere denbora “libren” inguruneko landareak aztertzen zitun. Eduardo Gil Berak Lakoizketari buruzko idatzitako liburuan aipatzen du  “atratzen  zela belarrak biltzera latoizko kutxa batekin, zeio (arotz-tresna), mailu ta zintzel batekin eta iñork igoko ez lizateken harri edo haitzetan belar eta likenak hartzen zitun. 

Jose Maria Lakoizketa. Argazkia euskomedia.org/aunamendi webgunetik hartuta dago.

Herritarrentzat herriko apaizaren portaera benetan bitxia iruditzen zizaien (belar batekin pozten bai zen) eta “Lakoizketako erua” deitzen zioten. Hala eta guztiz ere, Europako naturalista eta botaniko espezializatu onenenak,   Espainiako iparraldeko florako kriptogrametan (bereziki likenetan) adituena kontsideratzen zioten.  1877an  Frantziako Botanika Elkarteko kidea izan zen, eta 1880an, Sociedad Española de Historia Natural-eko (Botanika sailan) bazkide bezala ageri zen. .

Horrela, Lakoizketako erua, benetan jakintsu ulerteziña bat izan zen. 1887, gaixotu ( hemiplejia batez) zen eta bere ahizparen etxera (Elbeteko Jarola) sendatzera ta zaintzera joan zen. Azken urteak Jarolan eman zitun, eta han 1889ko abenduaren 25an hil zen.

Urte batzuk geroago, 1924an, Eusko Ikaskuntzak  lana aitortu zun (hilondoko moduan) eta bere jatorrizko etxean xafla adaierazgarri bat  patu zuten.

Lakoizketak  bere botaniko bizitzan 2.500 ale baino gehiago bildu eta sailkatu zitun, ez soilik Bertizaranan eta Baztanen baizik baitere, Penintsularen eta Europako bertze toki batzuetan ere. Bere “herbarioa”  51 karpeteta osatzen zituen eta bere iloba, Luisa Lakoizketak karpeta horiek Lekarozko kolegioan utzi zituen.  Komentua itxi ondoren, herbariun-a  Lakoizketa baserrian egon zen eta gaur egun Gasteizko Natur Zientzien Museoan dago.

Post hau iteko erabili den materiala;

elbete.com webhorria.

www.diariodenavarra.es-ko “rincones-singulares-ko” José Perales-en El-caserio-lakoizketa artikuloa. (2006).

Don José María de Lacoizqueta. El botánico (1831-1889)”. Cuadernos de Etnología y Etnografía de Navarra 39, 329-361 (1982). Pérez de Villarreal, Vidal .

navarrosilustres blogako “José María de Lacoizqueta” artikuloa.

euskomedia.org/aunamendi webguneko “José María de Lacoizqueta Santesteban” artikuloa.

.  Cátedra de Patrimonio y Arte Navarro (2006). Andueza Unanua, Pilar.

Read Full Post »

Pasaden hastean eta datorren hontan, hauxe da Abuztuaren 11tik 26ra Iruritako Jauregia dorretxean ikusgai da Elizondoko Mena argazkidendako “Begirada… atzera begira” argazki bilduma. Jauregia dorretxea eta Dorrea elkartearen laguntzaz Baztango antzinako argazki zaharrak ikusteko aukera ba da.

Ezker eskuin, Felix Mena sortzailea, Victorio Mena eta Graciana irigoyen.

Menatarrak 1887tik dabiltzate argazkilaritza munduan, Baztango eskualdean erroturik daude ordutik eta Baztan ta baztandarrak argazkiratu dute belaunaldiz belaunaldi  (gaur eguneko Foto Menako Itziar eta Felix Mena Barberena laugarren belaunaldia dira). Jauregian (Jauregi Zuria izenez ere zautua) dagoen bilduma, XIX . mendearen amaierako eta XX. mendeko Baztango paisaia, arkitektura ta baztandarren bizitza ikusi, sumatu eta iaia dastatu daiteke.

Foto Mena lortu duen ondarea ikusgarria, zoragarria eta interes historiko haundikoa da, 125 urte hauetan argazkiak kristalezko plaketatik, pelikuletik eta gaur egun artxibo digital batetan pasatzea ikusi duen enpresa baztandar hau, ondare hori katalogatzea, digitalizatzea eta (garranzitsuena dena) erregistratzea lortu dute, fonoteka ikusgarria eta interesgarri bat sortuz.

1887an Felix Mena Martinek (1861-1935) zabaldu zuen negozioa, Burgos-en jaio arren bere lan guziak Nafarroan garatu zun, Iruñan lehenik (José Roldán Bidaburukin elkartua) eta ondoren Elizondon bere seme Javier eta Victorio lagunduta. Felix Menaren hasiera Emilio Pliego argazkilariaren (erretratista famatua garai haietan) estudiaoan “retokador” bezala izan zen. 1884an  Gazteluko enparantzako Iruña eraikiñaren goiko sorailuan eta astion aipatu dugun bezala, José Roldán argazkilariarekin elkartuta ezartzen da. Urte batzuk geroxago, Roldán eta Menaren arteko elkartea bereizten da, urte hoietan Menak bere lana (estudioko erretratoak nabarmentzekoa da) Iruñea eta Elizondo artean tartekatuko du. Ondarrian Elizondon ezarriko da eta herri honetan argazkilari ibiltari gisa lan bikaina eginen zun Nafarroako iparraldeko herria eta herritarrek argiztaratuz, eta beren zerbitzuak kontratatzea sahiatuz. Urte gogorrak eta ez errexak izanen ziren Baztanen zehar ibilitako lehenego horiek, azken finean “argazkilaritza” berriki xamarra zen eta eta Carlos Canovas bere “Apuntes para una historia de la fotografía en Navarra” (Príncipe de Viana, 1989) azaltzen dun bezala, argazkilaritza hirian sortu zen eta hiritarrentzat (burgesiarako), herrietatik edo landaeremutik arras urrun. Canovasek dio, hasiera batean argazkilaria hiritik kanpo, herrietara urbildutako lehenegoak inguru horretan arrotzak, arraroak, “eratsotzaileak” izanen zirela eta herri txiki hoietako bezero kopurua txikiagoa izanez gain bertze aratzo edo zailtasunak gehitu behar zizaizkiola; integrazioa, hainbat ohitura ezberdiñen egokitzea, hizkuntza. Baztango barride berrien bere maitasuna irabaztea eta konfiantza lortzea, partidu zaila izanen zen, baina… jakina da Felix Mena Martinek zailtasun horiek salbatu zula, zeren Elizondon ezarri zen, bizitza berri bat hasi omen zuen, bigarren aldiz ezkonduz (Mercedes
Sanciñena Ibero baztandarrarekin) eta seme bat izanez, Viktorio Mena Sanciñena.

Felix Mena 1935an Elizondo hil zen, urte hoietan atratako pilaka argazkiak utzi zitun, modisten tertulia bat,  prozesió baten bat, uholdeak egindako hondamendia, pelota partidukoak, gaur egun desagertuta dauden eraikinenak… urte horietan ez zen bakarrik aritu bere semeak laguntzen bai zuten. Javier Mena Zuasti (1890 –1971) bere aitaren ikaslea izan zen eta aita bezala Iruñean erretratuak eta Elizondon gai “kostunbristak” tartekatu zun.  Aunitzetan bere lana txapelketetan aurkeztu zun, arrakasta haundia izanez. 1971an Iruñan zendu zen eta bere ondorengoak gaur egun Iruñan dagoen Foto Mena kudeatzen dute.

Bere bertze semea, Victorio Mena Sanciñena, Elizondon ta Baztanen 1920tik hartu zion lekukoa. Victorio Mena Sanciñenak 1900an jaio zen eta txikitatik bere aitarekin baitere ibili zen. 1913an gaztetxo bat izanez aita lagunduta, uholdeak sortutako ondamendiak argazkiratu zun. Bere lana Baztanen zentratu zen eta baserritar eta baztandarren erretratu ugari osatzen dute lan gehiena baina baitere paisaiak ta ingurua argazkiratu zun, nabarmenduz bere teknika landua. Victorio 1941 hil zen eta honen alargunak, Graciana Irigoyen Dualdek, 1941etik 1955era segitu zun negozio familiarrarekin. Honen semeak, Felix Mena Irigoien, 1948an hasi zen lanean eta orain gutti arte ibili da kamara eskuan, gaur egun bere seme-alabak Itziar eta Felix buru daude 125 urteko enpresa hontan eta segitzen dute Baztan eta baztandarrak argazkiratzen.

Post hau iteko hurrengo materiala erabili da.

La Enciclopedia Emblemática, Artes Aplicadas III Historia Gráfica (XIX-XX). Dibujo – Fotografía – Animación – Ciberarte. Luis Mª Azpilicueta eta José María Domench. Etor-Ostoa.

Apuntes para una historia de la fotografía en Navarra” . Carlos Canovas (Príncipe de Viana, 1989).

Gran Enciclopedia Navarra, www.enciclopedianavarra.

www.ttipi.net.

Fotos antiguas bloga.

Read Full Post »

Irudia Lola Sarratea Almoztarraren “PILOTARI” izenko grabatua da eta lolasarratea.blogspot.com webgunetik hartuta dago.

Daukat lagun bat bere semea pilotan aritzen dena eta berriki aipatu zidana, igandean (ekainak 3) bere “oinordekoa”  Donezteben  sari banaketa zeukala, “ia ke ta”  Txaruta elkarteak hogeita bi urtez antolatutako Josetxo Ezkurra zenaren omenez  pilota txapelketaren finala (bat) jokatu behar bai zuen. Baitere erran zidan bere semearekin jokatzen duen mutikoa zort honarekin Baztandik atra den pilotari oberena izaten ahal zela; – Mikel Goñi baño obea ta guzti!!!.

Nik, Mikel Goñi estimatzen dut, betidanik gustatu zait eta bere alde egon naiz baña… nire lagunari argi utzi nion; –Barkatu! baina Baztandik atra den  pilotari onena (hau diote hunetaz dakitenak) eta bere garaian arras ezaguna izan zena Almandozko “zahoria”  (Igarlea) da!!.

Almandozko zahoria, 1944eko apirilaren 12an jaiotako Elias Pierola Etxabarri almandoztarra da. Elias, esku huskako pilotari ohia da, aurrelari jokatu ohi zuen eta pilota arloan Pierola II.a deituraz ezaguna izan arren bertze goitizenak izan zitun; Bikaina (gaztelaniaz, El Genial), joko ikusgarria zuelako, bere kalitate handiari esker tantoa amaitzeko arrisku handiak hartzen bai zun… baina goitizen bitxiena aistion aipatutako Igarlea (El Zahori) zen. Batzuk diote,  jokoa aurreikusten aparta zelako eta sarritan bere aurkariek pilotari emango zioten norabidea igartzen zuela ta, datorzaiola deitura hau, baña egie da benetatan “zahoria” zela eta pilot kantxatik kanpo bere trebetasun horrekin ura bilatzen zuen. ondarrian ur bilatzearena utzi behar izan zun zeren erran zuen bezala, lurraren erakarpen indarra pilotan jokazteko nerbioak  kentzen zizkion.

Bere ibilbide profesionala Urretxun 1965an hasi zen, “padrino” moduan Soroa izanenz. Debut urtean lau t’erdiko pilota txapelketako txapelduna izan zen. Pierola almandoztarrak  21 urte zitun eta hortik aintzin 19 urte emanen zituen profesional mailan (irudian txapeldunaren saria jasotzen).

38023003

Elias Pierola Etxeberria, Argazkia http://www.euskomedia.org

Baña irabazitako txapel nagusia, 1978an Anoetako frontoian esku huskako binakako pilota txapelketa nagusian lortutakoa izanen da. Urte horretako abenduaren 8an Elías Pierola eta Antxon Maiz II (Eskulari enpresakoak biek)  22-14 irabazi zuten Empresas Unidas-eko Retegi I y Aldazabal II.a pilotariei.

Pierola 1984an pilota kantxeik erretiratu zen, zahori profesionala izatea ere utzi izan zun eta orain dela urte batzuk banku bateko enpleadu gise  jubilatu da. Pierola II.a, El Genial edo Almandozko zahoria! Baztandik atera den pelotari ezagunena eta oberena izanen da! eta ea nere lagunaren semearen kidea, etorkizun batean Elias eta Mikel gibelean uzten dituen!!!

Amaitzeko Lola Sarratearen bere blogan Elias Pierolari buruzko idatzitako istorio xamangarriaren esteka uzten dut, irakurtzea pena merezi du, bitxikeri polita ta kuttuna bai da artista baztandarrak kontatzen diguna.

Unknown

Post hau iteko hurrengo web horritik informazioa atra da:

Elias Pierola. Wikipedia.

diariovasco.com-eko Jon Truebak, Elias Pierolari egindako elkarrizketa.

www.pelota-mano-remonte.com bloga.

otamotz.com webgunea.

Read Full Post »

Orain dela lau urte, blog honekin hasi nintzenean eta astero astero (ta batzutan “astiro”) baztani buruzko kontuak, gertakizunak, kondairak, folklorea eta gehienbat bitxikeri “histerikoak” (barkatu, historikoak idatzi nahi nun) biltzen eta haizegoaren bidez plazaratzen dudanatik, gehien “harrapatu” didan gaia, Karlistekin eta karlistadekin zerikusia duen guztia izan da. Lau urte haetan gai honen iguruan hainbat post idatzi dugu; gerrak lehenengoa ta bigarna, Larremiarko bataila, Espoz y Mina eta Lekauzko afera, Baztango famili karlistak, Don Carlos VII sarrera eta harrera, Artxuriako bataila, Karlisten “eboluzioa” batzuk euskal nazionalismora ta bertziak reketetera…  Karlismoari buruz zerbait dakitenak diote, XIX. mendean sortutako mugimendu politiko legitimista honek Baztanen presentzia haundia izan zula eta izandako bi gerretan  (bederen hasieran), kalistak nagusiak izan zirela ibar osoan. Hau guztia egia izanez ez da ahazten ahal kontrako alderdia (liberalak) presentzia haundia izan zutela eta  dioten bezala Baztango herri gehienak Karlista baziren, herri batzutan liberalak nagusiak ziren, Erratzu, Irurita, Amaiur, Elizondo erdia…”bitxia” da, idei liberalak zituen famili batek (ezkontza bidez lotutak) Gaston-Irigoyen-Echevertz familia, herri “liberal” hoietan hainbat jabetzak izatea!!

Huntan, karlistak bazter batean utziz protagonistk liberalak izanen dira. Baztandar “liberal”  hauei buruz zerbait prestatzeko asmorekin, Baztango liburutegira hurbildu nintzen eta Nafarroako historioko apaleko liburuak kuxkuxeatzen ari nintzela ta, posit horiz betetako liburu batekin  topatu nintzen. Liburua “Diccionario  Biografico de los Diputados Forales de Navarra (1840-1931)” zen eta hainbat horri, aipatutako posi hoiekin markatuta zegoen eta zein izan zen nire sorpresa, konturatzean marka hori guzti horiek, izandako baztandar ahaldun guztiak (urte horietakoak) seinalatzen zutela! eta norbaitek kriston lana aurreatu zidan zeren diputado horietako gehienak liberalak ziren eta horietatik aunitz! aistion aipatutako Irigoyen, Gaston ta Echeverz abizenak zeukaten!!!

Normala da, liburuan agertzen diren hamar baztandar diputatuetatik hiru ezik liberalak izatea, hauek gerra (lehenego karlistada) irabazi bai zuten eta egoera politikoa aldatu zuten. Gerra ondoren (1833-1840) dena aldatu zen. Gerra aintzin,  Nafarro garaia kateatua egon arren ( “Navarra tiene cadenas” abestia dion bezala) erresuma izaten segitzen zuen eta oraindik erakunde propioak mantentzen zun, hoien artean Nafarroako Erresumako Aldundia.

Nafarroako Erresumako Aldundia, Nafarroako erresuman 1501ean sortutako erakundea izan zen eta gure aberria konkistatu arren 1839 arte mantendu zun. Erakundeak Nafarroako Gorteak ordezkatzen zituen bilduta ez zeudenean bere aginduen betearazte kontrolatu zezan, 1501tik sei ahaldun izan zituen, eta 1678tik 1839ra zazpi, hauen helburua zergak kudeatzea eta foruak defenditzea zen. Aro modernoan zehar bere betebeharrak gehitu zituen: herri-lanak, mendien zaintzea eta udal kudeaketa.

Liberalismoa  Nafarroako Erresumako Aldundiarekin amaitu zuen, Nafarroako erresuma ezabatzen du (“Nafarroko erreinua” esaldia desagertzen da paperetik eta txanponetik)  eta zentralismoa inposatuko du, hasiera batean  Cadizko Konstituzioarekin, 1812an eta 1820an sahiatuko dira, baina ondarrian Gerra Karlista irabaztearen ondorioz (1833-1840)  inposatuko dute. 1841an Lege Hitzartua ( XIX. mendean Nafarroako izaera politikoa aldatu zuen legea izan zen) ezarri ondoren, Nafarroa garaia probintzi arrunt batean bihurtuko da eta Erresumaren bertze erakundeak bezala, Nafarroako Erresumako Aldundia indargabetu zuten eta Nafarroako Foru Aldundia sortuko dute (Hasieran Nafarroako Aldundia izena bazuen ere, 1867 eta gero Foru “abizena” hartu zuen). Gainera 13. artikuluak gobernadore zibil herrialdeko aginpide zibil nagusien bilakatu zuen, Espainiako probintzien moduan (guzti horretaz ,Angel García Sanz Marcoteguiren liburuaren izena ta data).

Lehendabiziko Aldundia zazpi ahaldun zituen: merindade bakoitzak bana, Iruñea eta Lizarra izan ezik, hauek bi bai zituzten. Erakunde berriak lehen Erresumako Aldundia eta Nafarroako Batzordea zituzten helburu eta eginbeharrak batu zituen. Aipatu dugun bezala,  Foru Aldundiako ia ia 100 urte hoietan Baztandik atra ziren edo izan ziren diputatu gehienak “liberalak” ziren. Osotara (liburuan agertzen denez)  10 ahaldun baztandar  Iruñan egon ziren eta hoietatik hiru ezik; Rafael Gaztelu Maritorena (Euskaroa), Antonio Iturria (karlista) eta Gerardo Plaza Arquia (Karlista), bertze zazpiak, idei liberalekoak izan ziren, batzuk monarkikoak, bertzeak fusionistak, baten bat errepublikanoa, baño guztiak liberalak!. Markoteguiren liburu astunan diputatuen biografia zehatza azaltzen denez, post honetan sakontasunan sartu gabe, beti bezala “bitxikeri” historiko (eta histerikoak) nabarmenenak ezagutaratzen sahiatuko gara.

1840ko irailako jazarraldiko Domina (1841)

Fermin Gamio Elizalde.

(Ziga, 1775ko Irailaren25/Irurita 1856ko azaroaren 3).

Zigaurreko Elizalde sortetxea zuen eta 1841ko urtarrilaren 1ahaldun kargoa hartu zun. Liberal aurrerakoia izan zen eta 1840ko irailaren jazarraldiagatik (Maria Cristina  erregiñari erbesteratzea beharzen duen altxamendua  eta Espartero liberalak Espainako Errejentzia emanen diona) kondekoratua izanen da.

Hiltzean 3.000 “reales de vellon” utziko ditu mezak kantatzeko eta bertzeak bertze, 80 Baztango “miserikordiarako”.

Tiburzio Irigoyen Hualde.

(Erratzu 1800ko apirilaren 15/Iruña 1871ko otsilren 15).

Tiburzio Nafarroako Foru Aldundiako 1840ko lehenengo hauteskundetan distrituko botu geienak lortu zuena izan zen, 1847 berriz hautatua atera zen eta 1848an aldundiak  naparrei karlisten aurkako (gerra berri bat izan behar zela dirudi bai zuen) bidaliko zirkularra siñatu ta sustatu zun. 1860an ere diputatua atera zen.

Bernardo Iñarra Ezcurra.

(Elizondo, 1812ko urriaren 21an/ 1888 ?

1871an diputatu forala atera zen eta 1874arte egon zen eta bitxikeri bezala aipatu, garaiko europar dirudun aunitz bezala (moda bai zegoen) “espiritista” ideiak zeukala.

Bere testamenduan aipatu zun bere hiletak xumeak izateko eta “pompa” haundirik gabe ospatzeko. Elizondon izaten baldin baziren Iruñako “bigarreneko” hileta bat bezala ospatzea azpimarratu zun. Baitere  Elizondon ohitura zen ogia eta argizariak eramatea ez egitea, argi utzi zun. Elizkizunaren gastua bere ustez “inutila” zenez  nahiago zuen diru horrekin 15 urtez bere omenez eta bere lehenengo emaztearen arimaren omenez meza bat urtero ospatzea!!!…ah!, baita ere erren, Baztango miserikoardiarako 500 real utzi zula.

Jose Maria Gastón Echeverz.

(Amaiur, 1819ko abuztuaren 3/Iruña, 1882ko urtarrilaren 20).

Aita  Erratzuko Iriartea etxekoa eta ama Amaiurtarra.  Zaragozan ta Valldaoliden ikasi zun eta 1848an Iruñan bere bizilekua ezarri zun. 1854an lehen aldiz diputatua atera en (kargua otsailan artu eta urte berberako abuztu artio egon zen). 1854ko biurteko aurrerakoia (bienio progresista) ekarriko zun erreboluzioan parte hartu zun Iruñako milizia militar baten kapitaina gise. Bienio horretan Kortetako diputatua izanen da . 1862 eta 1865 berriz hautatua izan zen Foru ahaldunbezala. Urte horretan eta 1866ko Uztaila artio Nafarroko gobernadore zibila izan zen. Polmika haundi batean barne (Arturo Campionek salatu zion emaitzetan iruzur egin zula), 1880an berriz hautatua atera zen. 1881a Bigarren aldiz Nafarroako gobernadore zibila izanen da eta postu hau (Campionek erranda) “euskaroei” erasotzeko eta borrokatzeko erabiliko du.

Baztandar honen bizitza politiko luzean, beti liberal mugimendu inguruan ibili zen, hasmentan liberal moderatua izan zen gero Union Liberalekoa, baitere liberal fusionista eta bere azken urteetan errepublikanismoaren alde agertu zen. Politika gizon peto petoa izan zen eta hainbertze aferetan lan egin zuen; Mendizabalko desamortizaziko legea aplikatzerakoan gogor eta gogoz ahalegindu zen Baztango lur ta mendi komunalak salbuetsik egotea, Orreaga-Luzaideko errepidearen promotorea izan zen, biurteko garaian partehartzea haundia izan zun1856ko Espainia eta Frantzia arteko mugen trataduan (Espainiaren eta Frantziaren arteko mugak ezartzen da tratado internazional horrekin), azken gerra karlista ondoren kalte-ordainetaz (indemnizazioaz) arduratu zen…

Miguel Maria Zozaya Irigoyen.

(Erratzu 1822ko uztailaren 8/1896ko irailaren 15).

Juan  Jose Zozaya Etxenike eta Manuela Irigoyen Dolarearen Erratzuko Etxenikea jauregiako nagusien semea zen . Idei liberaleko personaia , 1845tik Baztango alkatea hainbat alditan izana eta gerra karlistadetan Baztanen prestatutako zebitzuagatik (liberalei) “Isabel Katolikaren Real Ordearen” zalduna izendatu zuten.

1863 legebiltzarreko kide (Kortetako diputatua) liberal atera zen eta 1865an berrautatu izan zen. 1881an Iruñeko “El Navarro” egunkari liberaleko bultzatzaile bat izanez. 1882an Foru alduindeko diputatua atra zen.

Hil zenean familiaren ekonoia arras ona zenez 5.000 pzta utzi zun Baztango zaharretxerako, eta bere emaztea Mikaela Maritorenak 1913ko Erratzuko uholdeak sortutako kalteak arintzeko 10.000 pezeta eman zun.

Fermin Iñarra Etxenike.

(Elizondo, 1850ko apirilako 20/Donosti 1911ko urtarrilaren 12an)

Uste lieberala zen (1868 “cortes constituyentes-ko” hauteskundetan Liberal Fuerista Monarquico alderdirako botua eskatu zen) baña politikoki ibilbide independientea eraman zun, konserbadoren, liberalen eta euskaltzaleen (euskaroak) artean kulunkatu zen, hori bai!  beti garbi ta argi utzi zun bere antikarlismoa!!

1873an, karlistak ondasunak bahitu zizkioten. Gerra ondoren, berari egin zioten berbera Junta karlistako kidei egitea, aldi bat ta bertze sahiatu zen; 1875an,1878 bere erreklamazio kexakin segitu zu eta dirudienez ez zun ja lortu  zeren 1890ko abuztuan kexa, Nafarroako kapitan jeneralari azalduko du.

1877an sortutako Nafarroako Euskara Elkargoaren  (Asociación Euskara de Navarra) bazkide-fundatzailetako bat ian zen eta erakunde honek 1879an Anton Abbadiaren laguntzarekin antolatutako Hego Euskal Herriko lehenbiziko Euskal Lore Jokoak Elizondon izatea zerikusi haundia izan zun Fermin Iñarreak.

‘Foruen estatua’, Gamazadaren ostean egina. Argazkia Wikipediatik hartuta dago (creative commons).

1883 ahaldun atera zen eta Diputazioko sesioak publikoak izateko eskatu zutenen artean lehenegotakoa izan zen. 1893an Gamazoren aurkako Iruñan izan zen manifestazioaren batzorde antolatzailearen lehendakaria izan zen, baita ere “gamazada” ostean altxatu zen “Foruen estatua-ren” batzorde exekutiboaren lehendakaria izan zen.

Bere bizizaren bukaeran “egurra” toki guztietik ematen zioten. “El Pensamiento Navarra” aldizkaria (karlista joera zeukana) gaztetasunaren anti-karlismoa berrpiztu zizaiola baieztatzen zun, bertzealdetik alderdi liberaleko “El Democrata Navarro” egunkariak anti-liberal bat zela zion!, berriz Euzko Alderdi Jeltzalearen “Napartarra” bere “navarrismoa” eta euskal kulturaren konpromisoa nabarmen du zun.

Juaquín Maria Gaston Elizondo.

(Irurita, 1858ko irailaren 6/1937ko irailaren 14).

Jose Maria Gastón Echeverzen semea zen, abokatua eta Arizkunen, Erratzun, Iruritan Etxalarren etxeak, bordak, lurrak eta  idizelaiak(iratze tokiak) zitun, baitere Iruñeko bi etxen nagusia zen eta Los Arkosen ehunka lursailen jabetza zuen.

1881an Iruñeko alderdi Liberalaren batzordekidea zen. 1886an eta 1888an diputatu foral gise atera zen. 1992ko abenduan Arabako gobernatzailea izen datuko dute, eta 1893 eta 1894 urteetan zehar izandako “Gamazadan” bere kargutik dimitituko zuela erran arren ( Sagastaren gobernuaren Ogasun Ministroak, German Gamazo liberalak, ezarritako zerga-araubidearen kontra zegola aipatu zun) ez zun dimititu eta Gobernuak 1894an, Caceresko gobernatzailea izendatu zion.

1896an Iruñetik Espainako kortetako diputatua hautaua izan zen. Hauteskunde-kanpain horretan napartar aunitz “edecán de Sagasta” eta “Gamazoren esklabua” deitu zioten eta “gamazadan” bere kargua galtzeko beldurragatik atxikitu ez zenez, hautagai anti-fuerista ta gamazista zela erraten zen.

1904an “El Democrata Navarro” egunkaria liberalaren sustatzailea izan zen, 1906an “Director General de Penales” izendatu zuten, 1909an Zaragozako gobernatzailea izan zen eta 1911an “Director Gueneral de Prisiones”. 1917an Karlistekin aliatu zen eta “El pueblo Navarrotik” liberalismoaz ahaztu zela egoitzi zioten.

1920an Amaiurren zeukan lur batzuk uztea eskatu zioten, bi urte geroago 1922ko ekainaren 30ean lur hoietan (garai batean gaztelua zegoen lurretan)  monolito bat inauguratu zen. Monolitoa,  1521-22 Amaiurko gaztelua defendatu zuten nafarren omenez zen.

1930an diputatu forala eta ahaldun nagusiordea zen (Kargu nagusia Gobernadore Zibilak zuenez, barneko kargu nagusia ahaldun nagusiordearena izan zen).  1931ko apirilako 21 errepublika ezarrita bertze diputado guztiak bezala “zesatua” izan zen.

Errepublikano-socialista blokearen presioa zela eta, Gobernuak Batzorde kudeatatzaile aukeratu zuen apirilaren 25ean, epe hontan zazpi aldundietatik (merindade bakoitzeko bat) errepublikanoak gehienak ziren, sozialistak, jaimista eta monarkiko batekin batera. 1934ko Iraultza eta gero ( Asturian izandako sozialisten, komunisten eta anarkisten altxamendua), Nafarroako 32 ezkertiar udalak indargabetu zituzten eta kargu berriak aukeratu behar izan zituzten aldundirako. 1935ean sortutako Batzorde kudeatatzaileaan Comunion tradizionalistakoak sartuko dire eta hemendik aintzin gerra zibila bitarte eta ondoren foru alduindako “kutsua” erabat aldatuko da eta aldundi gehienak karlista tradicionlistak eta falanjistak izanen dira eta doike! baztandar eta baztandar jatorriko diputatuak izanen dira.

1979ko apirilaren 3an lehendabiziko Nafarroako Parlamenturako hauteskundeak izan ziren, Nafarroako Foru Aldundiak 1839 eta 1984 artean iraun zuten, urte hartan Nafarroako Gobernuak ordezkatu zuen. Demokrazia izenerekin zauztzen den garai hontan baitere Baztandar edo Baztanekin lotura izan duten ahaldunak izan dira;  Sotero Etxandi, Paula Kasares, Rakel Goñi…gaur egun Nafarroako Foru Aldundiaren ondoko honetan Baztandar bat bada Begoña Sanzberro Almazdoztarra da eta gainazaleko “hausnarketa” bat egiñez, foru aldundiaren historioan (1840-1984) nagusiak izan diren bi alderdien zerbait dauka. Alde batetik, bere alderdia konserbadorea, katolikoa, foralista… denez  “karlista kutsua” dauka eta bertzetik, U.P.N-tik Nafarroa soilik, espainako bertze probintzia dela defenditzen bai dutenez (ia ia, konkista izan zela ezeztatzen dute!! baizik anexio baketsu bat), liberalen ideia zentralistarekin parekatzen ahal zaie…beno, blog honekin katedra ezartzea gure helburu ez denez, hausnaketa arin hauekin ausartzen gera!!

Post hau iteko hurrengo materiala erabili dugu;

Diccionario  Biografico de los Diputados Forales de Navarra (1840-1931)” . Nafarroako Gobernua (1996) liburua. Angel García Sanz Marcotegui.

Euskomediak fundazioko Auñamendi enziklopedia webgunea.

eta Wikipedia aunitz aunitz aunitz!!!

Baitaere eskerrak eman nahi nion Sonia Lopezi (Baztango liburutegiko arduraduna), berak izan bai zen baztandar ahaldun guztiak liburuan markatu zuna.

 

Read Full Post »

“Joe…beti borrokan!!!” ipuinaren lamina bat.

Pasaden astean Nafarroako konkistaren inguruko marrazkitxo batzuk iten aritu naiz, marrazkiak Baztan ikastolan izan duten aste kulturalaren barnean ikaslei irakurri zaien bi ipuintxo apaintzeko izan dira. Ikastolako aste kulturalaren gai orokorra Nafarroako konkista zen eta  marraztutako 11 laminak “Amaiurko gaztelu Baltza” eta “Joe…beti borrokan!!” (Nafarroako historioa) izeneko idatz-lanetarako izan dira. Aste hauetan etxean nabaria izan da, Ikastolan gogoan izan dutela Nafarroako konkista eta gure historioaren hainbat pasarteak eta istorioak jorratu dutela. Polita eta xarmanta da hamar urteko alabari entzutea, Albako dukea nafarroan sartu zela eta Nafarroako errege ta erregiña alde egin behar izan zutela edo sei urteko semeari, gomaespumako ezpata “en mano” ohe gañean saltoka eta ohiuka; Jaime Belaz Amaiurko kapitaina naiz eta ez naiz errendituko!! erranez.

Gauza da, konkista buruzko bertze gauz batzuen artean arras ongi jakin ta ikasi izan dutela gure eskualdean (Amaiurren) gertatutako pasarte garrazisuena, bai liburuak irakurri dutelako (koxkorrek), bai ipuiñak kontatu zaielako eta baita ere gazteluko aztarnetan “murgildu” zirenean (bisitan) Ixabelek gazteluko hainbat istorio aipatu zizkiolako!. Haurrak (bederen etxekoak) badakite nortzuk ziren Jasotarrak, baita ere Belaztarrak, aita ta semia eta hauek Iruñan pozoinduta hil zirela ere, bazirela 200 napar (agramondarrak) gazteluan eta kanpoan gaztelaniar pile! (ta behamondarak ere)…

Haurrak ikasi duten bezala, gehienok badakigu nortzuk  ziren (bederen izenez)  Amaiurko 1521-1522ko pasarte hortan gaztelua defenditzen egon ziren personai nagusiak; Jaime eta Luis Belatz, Xabierreko jauna eta bere anaia Juan edo Mauleon-tar Victor ta Luis. Guzti hauek ibili zirela gaztelua eta inguru hua defenditzen, baña hauekin batera eta Lauxetaren poema dion bezala 200 zaldun sumin zeuden eta hoien artean bailarako eta euskualde hontako jaun batzuk ere!…eta post hontan horietako bat, gogora ekarriko dugu, Alain de Bertiz!!!.

“Amaiurko gaztelu baltza” ipuiñaren 3 lamina.

Gaztelua  1522ko uztailaren 20n gaztelaniarrei errenditzen denean aistion aipatutakoekin batera bertze batzuekin batera Zozaiako PierresMaiako TristanJaurolako jauna  eta Bertizko Alain baztandarrak zeuden (egie da Bertiz ez dela Baztan baina Bertiztarrek Baztanen lurrak zeukaten eta Oronoz “diezmoak” Bertiztarrei ordaitzen zien). Alain Bertizko jaun gaztea zen eta Beriztarrek betidanik  Agramondarrak ziren, ia Alainen familia, bai  Bertizko Juan Peris-ek eta  Petri Sanzek, Bertizko jaunak Agramondarren eta behamondarren arteko borrokako urtetan (Blanca II.na erregiña hil ondoren) Aragoiko don Juan alde aritu ziren, bai Oronozko asedioan eta baita ere Amaiurko herria behamontarretik askatzen. Petri Sanzek ere 1460an Okorrozko gaztelua hartuko zun Agramondarrentzat.

Agramondarren ingurukoa izanez ,normala da Alain jaun gaztea gazteluan aurkitzea eta badakigunez ez zen familiako bakarra bere ezpata altxatu zula gaztelaniarren aurka, zeren Amaiurren errendizerakoan baita ere ageri zaigu Alainen anaia, Juan Peris “Bortetxipia” osaba eta bertze “Bertiz” aunitz ere, eta pentsatzekoa da, Alainenek eta Bertiztarrek gerran izandako parte hartzean haundia izan zela zeren gaztelua erori ondoren, 1523ko Karlos V. a enperadorea Napar agramondarrei eskeitzen dien barkamenatik kanpo gelditzen bai dira. Berak eta bere aginpean zeuden baztandar batzuk anmistia horren onuragarriak eta mesedegarriak ezin dute jasotzen ahal eta Oieregi herriko “diezmoa” bertze gauz batzuen artean galduko dute.

Amaiurko monolitoa. Argazkia Pello San Millan

Baina urte batzuk pastu ondoren Alainek bere egoera normalizatzea lortuko du, 1524an Alainek Maria de Allorekin (Behamondar aldeko familiako alaba) ezkonduko da eta familia honek aduana batzuen ardurapea batzuenez, pixkanaka pixkanaka aurrera atrako da eta denborarekin Nafarro Garaiko egoera politiko berriaren barnean sartu eta egokituko da. Horren adibide gise aipatzen ahal da Alainen eta Maria de Alloren semea, Bertizko Martin, erregearen koperoa izan zena eta baita ere Santigoko zalduna izatera iritsi omen bai zen. Martin bizitzae luze ta mugitua izan zun, Franciso de Lodosako Greida izeneko alabarekin ezkondu zen, preso egon zen eta hiru urtez desterratua  (bere kuñatuarekin batera hilketa batean parte hartzea  izan bai zuen ), bere emaztearekin seme alabik ez zuen izan baina Juana Mayora izeneko emakumearekin sasi kume pare batzuk  izan zitun eta bere abizena eman zien…baita ere bertze seme bat izan zun Juana Beaumontekin (Luis Beaumont-en alaba) eta hirugarren ezkontza baten ondoren, alaba bat ere. Ondarrian Bertizko Martin, Nafarroako tesorero generala eta Spaianako erregearen kontseilaria zela 1592ko ekainaren 17an zendu zen, bitxia izanez bere bizitzaren ibilbidea, ikusita non eta nola akitu zun (Espainako erregearen kortearen inguruan),  jakinda bere aita, non eta nola hasi zen!! (Amaiurren, Nafarroako erregea defenditzen).

Post hau iteko hurrengo liburuak erabili dira:

3. Bidasoa Ikerketa Zentoaren Kuadernoak “Bertizko Jaurerria” (2000) . Andoni Esparza Leira.

Amaiur, símbolo de Nabarra” Pamiela (2004).  Jimeno Jurio.

“El castillo de Amaiur a través de la historia de Navarra” Pamiela (2010). Iñaki Sagredo.

Read Full Post »

Huntakoan istorioa, putzuaren bertzea aldean kokatzen da,  hain justu Argentinan. Egie da azken bolada huntan (2012ko apirilan) Hego Amerikako herri zabal ta eder hau, komunikabide guztietan protagonista izan dugula, hango Gobernuak Repsol petrolio enpresaren YPF atala nazionalizatu egin duela ta. Hunek zerritegia…aiba! txinurritegia erran nahi nun…astindu du eta hemengo korbatadunek, lepoko koropiloa zerbait laxatu, urduri patu eta bere eskuen dauden komunikabideak Cristina Fernandez de Kirchner presidentearen aurka egin dute. Bertzealdean dirudi nazionalizazioa txalotu dutela baña nik erranen nun, “nazionalizazio” Hori gezurre galanta dela, zeren batzuei desjabetu dutena (segun ze prensa irakurrita dirudi Spaniar guztie kendu dietela) putzu bertzealdeko bertze korbatadunen polsiko-maletinetan (gehigo kabitzen bai da) zuzen zuzenean sartuko zaie eta Kirchner andrearen ekintza “ausarta” txalotutako herritarrak (beti bezala) onura tutik nabarituko dute….baña gure istorioa Arjentinan pasten den arren, afera onekin ez du zerikusirik zeren gertakizuna hau guztia baño latza, zakarra ta beltzagoa da, gañera orain dela 35 urte gertatutako kontu ahazteziña da!!

Pasaden mendeko 70. hamarkadako azken urtetan Argentinak egun beltzak , lakarrak, gogorrak  eta garratzak pastzen ari zen. 1976tik Agjentina  militarren esku dago, “La Junta Militar” izenko Komandante taldea herrialdea gobernatzen du. Junta honek ekonomia kontrolpean izan zun bezain pronto, estatu terrorismoa ezarriko du, herri-parte hartzeko forma guztiak suntsitzeko diseinatutako proiektua izan zen. Erregimen militarrrak indar guztiakin eta modu nekaezin batean martxa patu zun errepresio politiko, sozial eta sindikala.  Biztanleriaren ikara ta beldurra jorratuz “ordena” inposatu zun eta Argentinako egoera odoltsuenetakoena ireki zen; Ikasleak, sindikalistak, intelektualak, profesionalak eta bertze batzuk bahitu zituzten, hil eta “desagertu”! baitere, jende aunitz erbestera gan behar izan zun.1976-1978 epean Militarrek 30.000 pertsoi desagertuarazi zutela erraten da, horien artean  25 urteko jatorriz Arizkundarra zen Jon Pirmim Arozarena Larregi zegoen eta dago! Gazte Baztandarra 1977ko Apirilaren 30an bere etxetik denetitu eta eraman zuten egun hortatik “desagertua” segitzen du, egun hortatik Jon Pirmin Arozarena falta da!

Jon Pirmim Arozarena  Venezuelan sortutakoa zen, Estatu Batuetako nazionalitatea zeukan eta aistion aipatu dugun bezala jatorriz baztandarra zen, bere aita Ramon Arozarena Landa, Arizkundarra bai zen. Ramon, egia errateko 1911ko abuzruaren 31an Filipinasko Ilo-ilo herrian sortu zen baña 7 urte zeukala, bere gurasoak Juan Luis Arozarena eta Javiera Landa, sorterrira (Arizkunera) bueltatu ziren. 1928an hamazazpi urte beteta zeukala Estatu Batuetara norabidea hartuz, Baztan urrun utzi zun. Ipar Amerikako nazionalitatea lortu zun eta 1940an lanbideagatik (enpresa farmazeutiko batean aritzen zen) Venezuelara destinatu zuten. Arizkunera bueltatuko bidai batean  Maria Angeles Larregi arizkundarrarekin ezkondu zen eta lau seme-alabak izan zuten; Jon Pirmin zaharrena  Karakasen jaio zen, Ramon Javier (gurasoak sArizkunera egindako bidai batean Iruñan sortu zen), Mikel Joseba eta Miren Amaya, bi azken hauek Buenos Airesen sortuak  zeren 1958an, enpresa farmazeutikoaren delegado gise Argentinara bidaliko bai diote .  Arozarena-Larregi senar emazteak ta bere semeak, Buenos Airesen “instalatuko” dira eta hiri buru hortan ,Jon hazi eta heziko zen.

Argazkian Ramon Arozarena ta bere semea Ramon Javier, 90 hamarkada hasieraren aldera. Argazkia Felix Mena Irigoienena da eta “Navarra en América. Cinco crónicas” liburutik hartuta dago.

Ramon Arozarena berberak (Ramon pasaden apiriliko 12an zendu zen 100 urte zuela ta) bere semearen bahiketa nola izan zen “Navarros en América. Cinco crónicas” (1992) liburuan argi ta garbi azaltzen du.  Jon, ingeneritzako ikaslea zen eta garai haietan unibersitatetan aktibismo politikoa pil-pilean zegoenez, ikasleak “milikoen” presa errexa ziren. Asteazken goiz batean “miliko” hoietako talde bat (buruzagi ta lau soldadu) paisanoz jantzita baña ametralladorekin Ramonen etxean modu bortitzan sartzen dira Jon Pirmin galdetuz! Jon ez dagoenez bere esperoan agertu artio gelditzen dira eta gaztea agertzen ez den bitarte familiako iñor ezingo du etxetik atratzia. Egun bat ta bertze bat pasten dira Jon agertu gabe, baña ondarrian ortziralan 15:00 aldera etxera bueltatu zen. Ez zuten bereala eraman, militarrek dei bat espero bai zuten. Bazekiten Carlos Valles izeneko ustezko montoneroetako buru batek deitu behar zula eta Jon Pirminekin kontaktu bat adostuko zuela. Telefono deia izan zen eta kontaktua ere, larunbatarako parke batean adostuz. Informazioa jakinda, militarrek “komando especial” bat prestatu zuten eta parkera hurbildu ziren Carlo Valles harrapatzeko asmoarekin. Ezta Karlos ezta Karlas! han ez zen iñork agertu eta militarrak haserre eta genio bizian Ramonen etxera bueltatu ziren, hamibi ziren, sukaldean Jon Pirmini eta Adriana Zorrilla bere neska laguna, interrogatu zuten, nahi zutena atra ez zutenez, biei oihalezko buruko batekin burua estali, falkon beltz batean sartu eta alde egin zuten!.

Hasmentan zirudien, bi gazteen kontra kargu larririk ez zegola, baña egunak  pasten ziren Jon Pirmin eta Adrianaren berririk jakin gabe. Beraietaz galdetzerakoan erantzuna mutua zen eta familia kezkatzen hasi zen. Mugitzen ahal zutena mugitu zuten, obispoarekin egon ziren eta Estatu Batuetako nazionalitatea zeukanez hango embaxadorearekin ere…baña informazio pittin bat gabe segitzen zuten.

Bahiketa egunaren  hilabete aldera, berriz “milikoak” Ramonen etxera hurbildu ziren, kasu huntan gaueko ordu txikitan eta baitere burua estalita, Ramon Javier semea eraman zuten, hori bai, lasai egoteko erranez, zeren zihuraunitz hiru ordu pastuta bueltan egonen zen!! Ramon Javier  kotxean ordu bat  ibili ondoren eta leku ezezagun batera sartzen diotela aipatuko du (Campo de Mayo). Denbora guztian kaputxoia buruan eramaten du baña nabaritzen du bera bezala bertze aunitz badirela gela horretan eta toki horren usañagatik, izer, ikararen kiratsagatik eta entzuten ziren ohiengatik, batzuk denboraldi luzea zeramatela suposatzen du. Hango nagusia zenaren ahots gogorra entzunen du eta burua eskuarekin ukitzean, ahots argiz bakoitza bere izena erran beharko zuela aipatzen du. Segidan buruan ukitzen diote eta berehala Ramon Javier Arozarena Larregi! ohiikatzen du, bere ondotik bertze izen batzuk entzuten dira eta…urrunera, gelaren bertzea aldean, bere anaiaren ahotsa bere izena erraterakoan entzungo du. Ramon Javierrek bere anaiarengana gatea sahiatuko da baina kolpe bana ta beso indartsu batzuk ez diote mugitzea utziko.

Izenak bukatzerakoan berriz ere kotxean sartu zioten eta lehen bezala ordu bat geroxago bere etxe aurrean eta kaperutza patuta utziko diote. Badirudi ekintza honekin familiak egiten ari zen galderei erantzuna eman omen nahi ziotela eta honekin, Jon Pirmin bizirik zegola, erakutsi nahi izan zuten….bederen orduarte!! zeren handik aintzin eta gaur egun artio argentinetar aunitz bezala  bere seme eta haren neska-lagunaz, ez  dute ja jakin! eta hainbat urte pasa ondoren hilik daudela suposatzia normala den, euren gorputzak berreskuratzeko esperantza, oraindik  gelditzen zaie ere, ahaztu ez bai zaie!!!

Halako gauzak ahaztetziñak direnez, Jon Pirmin baztandarra eta urte haietan bertze desagerutako “euskaldunen” istorio gogorra biltzen eta gogoraztaratzen digun  liburu bat bada. Liburua Ez zaigu ahaztu” (Susa, 1998) izena dauka eta Alberto Barandiaranek idatzitakoa da.  Liburuak, alde batetik garai haietan euskal jatorrizko desagertuen kasuak kontatzen digu; Jon Pirmin Arozarena, Telllo Biskiart, Meroño, Armendariz, Garin anaiena… baña baita ere (gauzak hala izan bai ziren), bertze aldetik, eukal jatorria zeukaten torturatzaile, jeneralak, presondegi militarreko komandateen istorioak ekartzen digu; Arturo Jauregui, Luis Maria Mendia, Alfredo Ignazio Astiz..eta hauek aunitz gehiago izan ziren  (garai haietako HegoAmerikakokonko diktaduretan bederen) euskal jatorria zeukaten biktimak baino! (Honi buruz gehiago irakurtzeko blog huntako “Falcon beltzen egunak” izeneko posta irakurtzen ahal duzue.

Post hau iteko ondorengo materiala erabili dugu.

Wikipedia.

“Navarros en América. Cinco crónicas” (Nafarroako Gobernua 1992) liburuaren Gabriel Imbuluzqueta Alcasenaren “Los últimos emigrantes: Sanfermines en Argentina” atala.

“Ez zaigu ahaztu” (Susa 1998). Alberto Barandiaran Amillanoren liburua.

Las cuatro estaciones en el Valle del Baztan”  (Diario de noticias, Baztango Herri Unibersitatea. 2006) Lander Santa Mariaren liburua.


Read Full Post »

Apirilako Nabarraldeko kazetan, gibelekoaldian Patxi Goikoetxeak idatzitako artikulo interesgarri bat agertzen da. Idatzia ¿Acoso a las ikastolas?” izenburua dauka eta azken bolada hontan ikastolak jasotzen ari diren erasoa azaltzen digu eta ez soilik betiko “etsaien” erasoa, baizik kezkagarriena dena, ikastoleen modeloa “babestuko” lizatekeen pentsatzen genuen taldeen erasoa!. Azkenaldian hainbat talde ta jende, haurrak modelo D-en matrikulatzian eskola publikoan izatea animatzen dute, eskola publikoa, eskola publikoa ta euskal eskola publikoa (Escuela Pública Vasca) aldarrikatuz,! ikastolen  50 urteko lana baztertuz!, beno hori bai, Erriberako eta “zona no vascofono-an” eskola publikoan aukerik ez dagoenik, ikastoletan haurrak matrikulatzea gurasoiei animatzen dute!..eta ala ikusita, euskal eremuko ikastolak, sobran daudela dirudi!!!. Erran behar (jakiteko, gogoratzeko edo bederen ez ahazteko), eremu ez euskalduneko gaurko egoera (eskola publikoan eskuaraz ikasteko aukera) orain dela 50 urte Nafarro osoan berbera zela (“eskola publiko” beharrean “eskola nazionala”), hauxe da “zero”! Baño herri eta hiri batzutan guraso batzuk, dena aurka izanez, beren sosa  patuz, izerdia eta batzutan bere osasuna ere Ikastolen modeloa aurrera atera zuten.

Nik (Pello San Millan) ikastolak aldarrikatzen dut eta doike! baita ere euskal eskola publikoa, nik ere (artikuloaren egilea bezala) eskola publikoko zentroko irakasle ta langileak errespetatzen ta miresten ditut eskuararen inguruan egiten duten lanagatik,30 urte hauetan buelta osoa eman bai dute Nafarroako euskal eskola publikoari eta noski! aukera hori erabaki duten gurasoak ere!  baina baita ere miresten ta errespetatzen du Ikastolako andereño ta maixuei eta gurasoen inplikaioa ere! Ez da baten alde egotea eta bertzearen kontra! ez da bat bai publikoa delako eta bertzea ez…pribatua?, kontzertatua? koperatiba?… publikoa? edo… soilik ikastola delako!!.

Kuartelekozelaiako eraikina. Gaur egungo Baztan Ikastolako Haur Ezkuntzako egoitza garai batean eskola nazionalaren eraikiña. Argazki Alberto Villaverde, 2004 (aldatuta dago sepia filtroa ezarri zaio)

Ikastolako “semea” nahiz, Baztan ikastolan hazi eta hezi nintzen, gaur egun seme-alabak ditu eta matrikulatzerakoan Ikastolan sartu nien (niretzat eta emaztearentzat aukerik onena iduritzen bai zizaigun), akaso ez da izanen aukerik onena ezta txarrena ere!, baitzik soilik bertze aukera bat eta nik, bertzen erabakia errespetatzen dudan bezala nerea errespetatzea ere gustatuko lizateke. Baztan Ikastola ikastola publikoa da, udal eskola publikoa hain zuzen eta horregatik gure zulo hontan baztandar batzuengandik beti eta azkenaldi hontan nabaritasun haundiagorekin, “hitz-eraso-ak” jasan eta jaso ditu.

Eraso, gorroto eta amorru horien adibide gise 2012ko Martxoko 13ren diario de Noticiasko “Alumnos de Baztan Ikastola aprenden a pintar con Elisa Muñoz” artikuloan norbaitek utzitako komentarietan ikusten ahal da (mesedez irakurri komentarioak). Artikuloa, soilik ikastolako guraso baten (gañera modu altruistan eta ekimenarako materiala berak patuz) haurrekin izandako aktibitate interesgarria azaltzen du (gurasoa artista ezaguna da eta haurrei arratsalde batez margolaritzaren munduan murgildu zien), ba hori norbaiti tripak astintzen dio, odola irekitan patzen dio eta bere barnean izan dun (pentsatzen dut) Baztan Ikastolarako amorru, amorrazio, ernegazio, ernegu, errabia, gorroto, herra, aiherkunde, higuin, hegigoa…(akitu zait gorroto eta errabia sinonimok) ateratzen zaio eta gauzak jakin gabe ergelkeriak idazten hasten da; materiala eta aktibitate hori ea guraso elkarteak ordaintzen dun edo hau “ere” Baztanen zerga ordaintzen dutenak ordaindu dute,  Baztandarrek ez dutela ordaindu behar urtean 60o.0000 euros kostatzen duen eskola mantentzea…Batek erantzuten dio gauzak nahasten ari dela eta Ikastolako gastu hori Nafarroako gobernua (hezkuntza sailatik bidez)  moduloen araberaz ordaitzen dula eta Baztango udala soilik presupuestoa onartzen dula. Komentarioak zakartzen doaz  eta baztandarra bezala “bere” sosa ikastolan gastatzia molestatzen ba zizaion, orain! Napartarra bezala,  pagatzen duen zergako dirua Ikastolan gastatzia mintzen dio!…zenzugabekeria eta ergelkeria nabarmentzen da “subjetividad” nik-aren atzean ezkutantzen eta idazten duen hitzetan.

Pentsatzen dut subjektibitateak eta halakoak, nahiko zutela ta gañera! poztuko zirela Baztan Ikastola itxi, bota edo desagertuko balitz, Ikastolako aurkari hauek naiz eta ondarreko denboraldi hunten kopurua haunditu dela dirudi arren, erran behar da, zortez gutti direla eta  baita ere, betidanik izan direla, ia Mariano Izetak,  “Gerla aurreko ikastola” Baztan Ikastolako 25. Urteurrenerako prestatutako idatzian aipatzen zun; Elizondon beti izan ditugu Ikastolaren etsaiak eta orduan ere baziren hortan nabarmentzen zirenak eta bere lan maltzurran ari zirenak ikastola bota beharrez, baimenik ez ginula eta ikastola legez kanpo zagolaSubjektibitatearen aitetxiak ikastola itxtea lortu zuten, baña itxi zutena ez zen 41 urte daraman Baztan ikastola, baizik honen “alaba” nausia izan omen zen Elizondoko ikastola (ta poztu ziren).

2078ad_5d17a8bb346346d7be942c49d43ac9d1

Lehenego ikastolaren gela Beitonea etxean.

Lehenengo Ikastola hau Elizondoko Eusko Etxean biltzen ziren euskaltzaleek eraginda Elizondoko Beitonean 1935eko irailean ireki zen. Andereño gise 21 urteko Pilare Alba Loiarte goizuetarra hartu zuten. Ikastola honek Ignacio Iturria dirulaguntza jaso zuen hasieratik, ikastolak eragiten zituen kostu guztiak bere gain hartu zituen, gasto guztiek ordaintzen baitzituen; andereñoaren soldata, liburuak, alkiak, maiak, antolamentu guziak, den denak herriari edo batzokiari deus kosta gabe. Bertze batek tokia utzi zien, Ikastola Beitonearen behitikoaldian antolatu zuten eta ikastolaren atzean laguntzaile ta bultzatzaile gise bertzeak bertze Manuel Arburua, Bittori Etxeberria eta Felicitas Ariztia egon ziren. Txokotoko auzoan, trinketaren aldamenean zegon ikastolan berrogeita bat haur biltzen ziren. Miguel de Alzo Lekarozko kaputxinoa eta Pilar Alba Loiarte andereño goizuetarrak eman zuten laguntza pedagogikoa. Ikastola hau gerra aurreko Nafarroan sortutako hirugarren ikastola izan zen eta Nafarroako eremu euskaldunean sortu zen Euskal Eskola bakarra ere. Dirudienez bailara huntan lehenagotik bertze saiakera izan omen zen euskal eskola bat irekitzeko baña baliabideak falta zirela ta Euskal eskol hori aurrera ez  zen atra. Elizondoko ikastolak ere jaio zenetik arazoz beterik egon zen eta hilabete eskaxa zeramala, eskualdeko ikuskaria zenak, Angeles Barriolak, Elizondoko ikastola ixteko agindua eman zuen, eskolak beharrezkoak ziren arauak betetzen ez zituela eta haur haiek Iruritako eskola nazionalara joaten ahal zirela argudiatuz lortu zun eta Irakaskuntzarako Zuzendaritza Orokorrak ikastola itxiarazi zuen.

Ixte horren ondoren haur guziak barreiatu ziren eta batzuk Miserikordiko eskolara eta bertze zenbaietzuk eskola nazionaletara.  1936ko otsailan Frente Popularrak garaipena lortzean, ikastolako eragileek bortz hilabete itxirik egon ondoren berriro ere irekitzeko baimena eskuratuko dute eta Txokotoko lokal txiki batean eta Pilare Alba andereño gise berriz ere, Ikastola honek hasitako ibilbidea segituko du. Irene Lopez Goñi irakasleak eta Nafarroako Ikastolen elkarteko pedagogia aholkaria dena, bere  “Nafarroa garaiko ikastolen historia (1963-1982) ” tesisa prestatzen ari zela Pilare Alba andereñoa elkarrizketatu zun eta Elizondon egondako denboraldia oroizapen onakoak zirela aipatu gain Ikastola horretan aurrera eraman zen hizkuntza ereduaz kontatu zion: den dena eskuaraz ematen zen, haur guziek euskaldunak zirenez inolako arazorik ez zuela aurkitu, haur txikiak zirenez testu libururik ez zirela erabili baizik argazkiak eta marrazkiak….

Porzierto! Argazki ta marrazki horiek Uztailan gerla eztanda egin bezain bezain pronto, errekete kuadrilla bat ikastolako atea bortxatu eta herriko plazan erre zuten baitere Ikastolako mahaiak eta aulkiek eskola nazionaletara banatu zituzten eta ikastola hustu ondoren ate buruan, pinture horiz  “cuartel de Pelayos” idatzi zuten.

Post hau iteko erabili den materiala.

Nafarroa garaiko ikastolen historia (1963-1982) Irene Lopez Goñi (2002) .pdf artxiboa.

Ikastola: Un movimiento popular y pedagógico. Irene Lopez Goñi. (Euskara Kultur Elkargoa 2007) liburua.

 Baztan Ikastola 25. Urteurrena 1970/1995  liburuaren

Read Full Post »

Older Posts »