Feeds:
Argitalpenak
Iruzkinak

Posts Tagged ‘baztan’

Abenduaren erdialdera, Erribera aldean bizi den Dolores Redondo Meira idazlea,  TVEko “pagina 2” literatura saioa grabatzen, Elizondon ibili zen. Jatorriz Donostiarra den Dolores Redondok, “Baztan” izeneko trilogia idazten ari da, triolojiaren lehenego liburua “Zaindari ikusezin” (El  guardián invisible) izenburua dauka eta 2013ko urtarrilaren 15an argiteratuko da (10 hizkuntzetan argitaratuko da, eskuara barne)  .

Zaindari ikusezin, Baztán ibaiaren ertzean gaiztoki  jarrita agertzen den nerabe baten gorputz biluziaren aurkikundearekin  hasten da. Gorpua aurkitu ta hogeita lau ordutara,  hilabete bat lehenago, bertze neska baten hilketarekin erlazionatzen da.  Amaia Salazar Foru-Poliziaren hilketa-ikuskatzailea (inspektorea)  izendatuko dute hilketa ikertzeko eta jaio eta beti ihes egin nahi izan duen tokira (Baztanera)  bueltatu beharko da. Hiltzailea Baztan ibaiaren bazterrak atsedenik eman gabe gorputzetz ereintuko du eta Amaiak  saiatuko da  hilketak eta euskal mitologia erlazionatzen duen hiltzaile  erritual, psico-sexuala arrapatzen. Bere kideren batzukin jelosia profesionalagatik borrokatzen duen biztartean,  bere iraganean ahizpekin ez ezatzitako gatazkak eta haurtzaroa markatu zion sekreto ilunak, mamu bat betzala torturatuz etorriko zaio!!

Dolores Redondo Meira idazlea eta gibelian Baztan ibaia. Argazkia idazlearen facebook-eko horrialde odizialatik hartuta dago.

Sipnosisa irakurrita, erten ahal da, eleberri beltz honetan garrantzi haundia dula gure Baztan ibaia, eta hori aprobetxatuz  eta ibaiko datu batzuk aipatuz! post honeko protagonista bakarra, Baztan-Bidasoa ibaia izanen da.

Baztandar txoubinismoaren ezaugarri argi bat, ibaiaren izenarekin kusten ahal da, Baztan ibaia Bidasoa ibaia da, baina Baztan udalerria zeharkatzen duen  biztartean (Oronoz-Mugaireraino) bailararen izena arro eramaten du, lehenego 14km-etan Baztan da  eta gainerako 52 km-tan, berriz, Bidasoa. Osora 66 km luzera dauka eta ondarreko hamarrak, Nafarroatik kanpo, handik aurrera, euskalherriko iparralde ta hegoaldeko muga markatzen du eta Bizkaiko golkoan (Kantauri itsasoa), Irun, Hondarribia eta Hendaia artean itsasoratzen da  (Nafarroa, Gipuzkoa eta Lapurdi zeharkatzen dituen ibaia da) .

Baztan Ibaia Erratzun inguruan sortzen da, hemen elkartzen baitira Astate tontorran (710)  jaiotako Izpegui eta Iztauz-eko errekak eta Auza mendiaren ekialdean sortutako Iñarbegi erreka ere bai. Azken honetan dago bere iturburu ezagunena; Xorroxin ur-jauzia. Ibaiak  105 erreka iraunkor ditu; guztien artean, ia 500 kilometro egiten dute. Bidasoaren ibaiadar nagusia Ezkurra da (Donozteben elkartzen da) eta Baztanen Marin eta Artesiaga errekak nabarmenenak izanen dira eta hain justu azken honen (Artesiaga) bokala (erreka-ahoa) Batasunaren Intereseko Lekua (BIL) bezala katalogatua dago (“Lugar de Importancia Comunitaria” LIC). Tartete hunen ureko habita garrantzi handikoa da, bere uretan aurkitzen ahal bai da Burtaina (Cottus gobio), muturluze pirinearra (Galemys pyrenaicus) eta ur-ipurtats (“bisoi europarra” Mustela lutreola), baita ere nabarmentzekoa da, gaur egun  galzorian dagoen espezie bat izan arren, ibai-karramarro  populazioa badela.

muturluze pirinearra (Galemys pyrenaicus) . David Perez 2009
Wikipeditik hartue, creative-comons lizentzia.

Burtaina.(Cottus gobio) .Hans Hillewaert 2009. Wikipeditik hartue, creative-comons lizentzia.

Artesiagako BIL-aparte Baztan-Bidasoa ibaian zehar, bertze hiru Naturgune bereziak baire ( Batasunaren Intereseko Lekuak BIL)  eta laurak zuzenean daude lotuta ibai-esparruekin: Bertizko Jaurerriaren BIL, Belateko BIL eta, Aritzakun-Urritzateko BIL. Naturgune  hauetan  aistion aipatutako ugaztunak aparte Igaraba “urtxakurra” (Lutra lutra L.) aurkitzen ahal da. Hegaztien artean Martin arrantzalea (Alcedo atthis),  Ur-zozoa (Cinclus cinclus) nabarmentzen dira, narrastietan europar galapagoa ( Emys orbicularis ) eta arrain espezietan hauek dira nausi :, kolaka (Alosa alosa), itsas lanproia (Petromyzon marinus), aingira (Anguilla anguilla), korrokoia (Chelon labrosus), platuxa latza (Platicthys flesus), zarboa (Gobio lozanoi), lotrea (Barbatula quignardi), txipa (Phoxinus bigerri)  lehen aipatutako burtaina (Cottus aturi),  ibai-amuarraina (Salmo trutta morfo fario),  eta  ibaiko erregea! izokina (Salmo salar). 

Datuak segitzen emanda aipa daiteki ibain zehar edo obe errana bere arroan, (cuenca) Nafarroako Gobernuaren edo Iparraldeko Konfederazio Hidrografikoaren menpean, uraren kalitatea neurtzeko 22 kontrol puntu daudela,  hondakin urak arazteko 8 araztegi daudela,  28 zentral hidroelektriko badirela. Bi urtegi; San Anton eta Domikoa Irun eta Hondarribia urez hornitzeko eta bertze bi  Mendaur eta Leurtza, energia hidroelektrikoa sortzeko, ibaiak jasatzen dun biztanlegoa: 22.000 lagun inguru dela eta  ur hornidura ez dagola bermatua (Urte sasoi jakin zenbaitetan, arazoak izaten dira herri batzuk urez hornitzeko). Baina datu guztiak ez dira ederrak eta gure ibaiak, bere arazoak ditu. Estudio batzuen araberaz ibaiaren zenbait tartetan uraren tenperatura handitu dela aipatzen dute eta fauna espezie batzuk urritu ta bertze batzuk ugaritu dira (desorekatuz). Honetan zerikusi haundia izanen du Industria, abeltzaintza, nekazaritza eta hiri arloko isuriek,  kutsadura eragiten bai dute, ekosistema eta ibaiertzak egoera txarrean daude: zaborrek, eraikinek eta nekazaritza sailek ibaiertza hartua dute, ibaiertzeko basoak gaizki daude eta ibaiaren jarraitasuna hautsita dago eta zenbait  ibaiadar, zerbait kutsatuak daude  Intzola, Ibardin, Onin, Artesiaga, Gilenea, Zia eta Orabidea erreka bezalaxe…

Gure eskutan dago “arazo” hauek konpontzea eta ibaia bizirik segitzea, ibilguak eta ibaiertzak berreskuratu behar dira (Ibaiak garbitu eta mantendu), zaindu, kontrol eta jarraipen programak ezarri, kutsagarriak izan daitezkeen guneak begiratueta garrantzitsuena dena, herritarrak sensibilizatu ta konzientziatu behar gara ibaia gure bailararen eta baita ere, gure izaeraren arteria nagusia dela, bere inguruan, bere ertzetan sortu ta hazi izn gara eta garbi ta bizirik egotea beharrezkoa dela!!!

Baztan Ibai Elizondo zeharkatzen. Argazkia Pello San Millan.

Post hau iteko erabili den material:

www.biodiversidad.navarra.es web gunea.

Bidasoarako konponbideak  BIDASOAREN ARROKO URAREN FOROA.

www.territoriosfluviales.eu webhorriko “rio Bidasoa” atala.

 

Read Full Post »

Urriak 2012.

Pasaden astean (irailak 21an) Iruritan, Jon Maiaren “Gazta zati bat” dokumentala bota zen.  Lan honek, Idiazabalgo Nazioen Mundua (duela urte batzuk Goierrin sortutako mugimendua da, eta Euskal Herria eta nazio guztiek duten erabakitzeko eskubidea aldarrikatzea, helburu du) herri mugimenduaren ekimenak azaltzen ditu.
Gazta Zati Bat dokumentalak euskal gatazkaren gaia era berritzailean aurkezten digu: gertakizun handien hurbileko begirada eskainiz, historia handia letra txikiarekin kontatuz, gertutasunez, intimismoz, umorez… Giza faktorea azpimarratzen du eta historiaren eta albisteen kronika estereotipoetatik aldentzen da. Iragan gatazkatsua eta iluna atzean utzi eta aurrera begira era positiboan jartzen gaituen istorioa da Gazta zati bat.

Dokumentala gasna (gazta baztaneraz), munduaren metafora bezala ikusiz euskaldunok gure zatia nahi dugula azaltzen du. Istorioa, bere gasna mundu osoan ezaguna den Euskal Herriko herri txiki batean hasten da, Idiazabalalen. Filmean,  Idiazabalgo Luis Katarain artzaina gazta lehengo erara egiten du, berak irudikatzen du herri honen existentzia milenarioa, atenporala, betidanik hor egon dena. Zortzi mila urte dira gizakiak gasna egiten duela lur hauetan. Hemengoak gara, hemen gaude eta hori, artzaina eta gasna irudikatzen du!

Dokumentala ikusi ondoren eta blog honekin lotu nahian (bloga txobinista! Baztan buruz soilik tratazen bai du), aspaldin  Lander Santa Maria kazetariari irakurritako gasnagintza inguruko bitxikeri batez, oroitu nintzen. Euskal herriko zoko zulo heze huntan, gure gasna ditugu eta gaur egun “industria” ederra bada. Bada ardi gazta eta behiena, ardiena,  ibarrako larretan mendetan zehar hezitako ardi latxaren esne gordinaz egindako gasna, bada ekolgikoak, naturalak eta Idiazabal jatorrizko izendapenean sartuta daudenak, baitere batzuk Nafarroako Reyno Gourmet zerrendan bilduak, bada baserritan egitendakoak eta poligonoetan kokatutako gasnategietan, bada… bada ohiture, aspaldiko ohiture, Baztanen aspalditik bizitzeko modu bat izan dena eta ez dena galdu, artzantza eta gasnagintza…baña izan zen urte bat, kanpotik etorri zirela erakusteko eta gasna gehiago eta hobea iteko irakasteko.

Diario de Noticiasko artikuloa dio, gasna itea artzainen bizimodura lotuta zegola, ekoizpena urria zela eta kontsumoa mugatua. Gauzak horrela zirela eta hori aldatu nahian, Diputazioko bi funzionario edo teknikari, gasna hobea eta gehiago iteko formula irakasteko, Elizondon (Pilarko Ikastolara doan bidean) gasnategi-eskola bat ireki zuten. “Gasna-eskola” hasmentatik polemika izan zun eta berehala haren kontra denuntziak eta kexak agertu ziren.

Teknikariak zioten, eskolaren nahia baztango baserritarrei gasnaren “industralizazioa” (kopuru haundiago ta hobea) erakustea zela, baño baztandar batzuk aipatzen zuten foru langile horiek “soldata finkoa” zeukatela eta erakutsi baño gehiago, astean zehar gasna iten pasten zutela eta gasna hori salmentarako zela . Teknikariak defenditzen ziren baimenduta zeudela horretarako eta hobeto erranda, bere nagusiek aginduta Baztango artzaiei gasna egiteko modurik onena erakusteko, etorriak zirela.

Batzuen eta bertzen solasa gogortuz gan zen, eta salaketa baten siñatzailea  zion; “Ez zuela zalantzarik baimenduta zeudela gasna iten erakusteko, ezta ere, ez zuela ezer irakastearen kontra“, baina bai, biziki protestatzen zun, gizon horiek soldata finkoa izanez gain,  astean bortz egun gasna iten aritzen zirela eta ondarrian bere eginkizunak baztertuz (erakusteea),  zuzenean  Baztango gasna “industria ttikia” ustiatzen zutela, konpetentzia haundia izanez gasna iten ta saltzen zuenarentzat. Aipazen zun ere gasna hobea iten erakusteko, hamar edo hamabost litro esne erabiltzen ahal zela eta ez, egunero foru-langile horiek erabiltzen zuten ehun litro pasa horiek! kalte egiñez, benetan gasna salzeaz bizi zirenei.

Baitere enzun zen eskola hori ez zela beharrezkoa, zeren hor zegoen Lekauzko kolegioa, pentsatzen bai zen “gasna-eskolan” erakusten zuten formula Aita kaputxino edo kolegioko anai batetik atera izan zela. Gasna-maixuak babesten zutenak, ere baziren eta hauen defensatz erraten zuten: ez dela gauza bera gazta itea edo gazta ona egitea, “etxeko gazta, gaur ona izaten ahal dela, biharkoa erdi purdi ateratzen ahal dela eta biharamunian txarra!!. Beraz argi gelditzen zen formula bat izatea beharrezkoa zela,  gañera “guztia ahalik eta zehatzena”, gasna bai  Errazun, Elbeten, Almandozen edo Lekarozen iterakoan berdintsua izateko eta denak, “Baztango gasna” bezala, fabrikatzea eta saltzeko.

Eztakigu nola bukatu zen afera eskola itxi zuten edo ez, gasna-maixuek aberastu ziren edo ez, negozio aparte formula irakatsi zuten edo ez… baina, 40 urte inguru geroxago baztango bailaran 40.000 kilo ardi gasna iten eta saltzen da! on egin!!

Posta amaitzeko aipatu “Gazta zati bat” lana barne, bere webean, dokumentalaren bandako soinu kanta bat jausteko aukera badela eta animatzen da soinuarekin bideo bat grabatzea eta grabatutako guziak elkartuta bideoklip erraldoi bat eginen da, ekimenare izena “dantza zati bat” da eta Iruritarrek Juan Arbeloak grabatu eta editatutako bideo eder batekin parte hartu dute.

<p><a href=”http://vimeo.com/50812318″>Dantza zati bat – IRURITA</a> from <a href=”http://vimeo.com/user8488507″>Gazta zati bat</a> on <a href=”http://vimeo.com”>Vimeo</a&gt;.</p>

Post hau iteko erabili den materiala;

Diario de Noticiasko “la polemica del queso” artikuloa. Lander Santa Maria (2010).

www.gaztazatibat.eu/ webgunea. Dokumentalaren web horria.

Read Full Post »

2012ko iraila

Duela gutti (abuztuan) Javier Ziga margolariari buruzko “Javier Ciga. Pintor de esencias y verdades” (Nafarroako Gobernua 2012) liburua kaleratu da, liburuaren egilea, Ziga Fundazioko kidea den Pello Fernandez Oyaregi da eta Ortzegunean  (irailak 20) Elizondoko Jorge Oteiza Museoa Etnografikoan liburua aurkeztu du.

Pello Fernandezen “Javier Ciga. Pintor de esencias y verdades” (Nafarroako Gobernua 2012) liburuaren azala. Argazkia http://www.navarra.es webgubetik hartuta dago.

Liburua ederra da, argazki ugari ditu eta pintorearen bizitzan, obran eta eraginean sakontzen duenez, blog hunten ikaragarri gustatzen zaigun “bitxikeriaz” beteta dago. Liburua pintorearen alderdi biografikoarekin hasten da; Noiz sortua, aita Lantzeko Migel Ciga Beasain zela eta ofizioz zurgiña. Ama aldetik baztandarra zen, amatxia Juana Mª Salaburu elizondarra eta ama Marciala ta Juan Bautista Etxandi aitetxia Berroetakoak ziren (egileak propio indako Ciga-Ariztia familiako”zuhaitz genealogiko” adierazgarri bat ageri da)…Bere ezkontza Eulalia Ariztia elizondar gaztearekin, Parisko eztai bidaia…

Gero, artistaren giza profila eskainitzen digu; Euskararen eta euskal kulturaren aldeko hainbat erakundetan langile nekaezina zela, bere zintzotasuna, hardura eta lanerako gogok ez zeukatela mugik, idealista bat zela, aunitzetan inuzente, inozoa, negoziante txarra eta arras eskuzabal edo bihotz-zabala zela, bai diruarekin ta baitere bere pinturarekin. Egilea dio adibide gise, Parisko denboraldiatik soilik “Elizondoko merkatua” margolanarekin etorri zela eta Ezkondu zenean bizi zen aintzinako etxean hainbat kuadru utzi zitula.

Javierrek bere bizizako arlo aunitzetan gizon despistatua, axolagabea, baldarra a zen, ta baita ere margotzerakoan baña arras txukuna zen koloreak ematerakoan. Gauz horiek aparte bete-beteko gizona izan zen, gizon zintzoa. 

Hirugarren “atalan” artistaren testuinguru artistikoan eta bere estiloa azaltzen gaitu (Perfekzio errealistatik errealismo metafisikora

“Gillermo Balda doktorearen erretratua” (1914).

pasatzen den estiloa, barroko espainiarraren eta pintura frantziarraren eraginekin). Erraten ahal da Ziga-ren obraren ardatz nausienetako bat Baztan dela,  (oraindik gizaki-motak eta ohiturak erabateko purutasunean kontserbatzen bai ziren) Baztanen; erretratuak (Gillermo Balda doktoraren erretratua, El Panadero de Elizondo…),  paisaiak (Baztango paisak izeneko hainbat oleo, herrietako paisaiak…, pintura alegorikoak eta historikoak, natura ilera eta pintura erlijiosoa (Un viatico en el Baztan, Elizondoko elizako erretabloko hainbat irudi…) margotuko du. Baztanen margotutako kuadroetaz, erran daiteke Baztan ta baztandarren kultura, ohiturak ta historia margotu zula.

Ondorengo atala, Artistaren konpromiso politikoa, kartzela eta auzitaratzea explikau ta argitzen du. Javier Ziga EAJko kide eta Iruñeko Udaleko  zinegotzi izan zen, baita ere bere emaztearen familia Elizondoko Ariztiak, alderdiarekin arras konprometituak zeuden ere eta Baztanen zegoen “red Alava-ko” mugalari zintzoak ziren (bitu, blog huntako “Bittori Etxeberria” posta). Guzti hau ondarrian ondori txarrak ekarriko dio eta nazionalak Iruñan nagusi zirela ,1938ko apirilaren 13an atxilotu zioten. Haunitz izan ziren erran ziotenak hobe zeukala  muga pasatzia “por siaka” baña guztietan erantzuten zien “Ez dut ja gauz txarri egin , ez dut alde egingo”, eta hala izan zen.  1936 geroztik gauzak zallak patu zizaien aberzaletasun ta euskaltasunaren inguruan ibilitakoei Iruña beltz horretan. Zelatatuak zeuden eta Zigaren etxean “bertzea aldera” (iparraldera) pasatzea nahi zuten pertsonez “betetzen” zen eta ondarrian, hortaz salatu zioten. U.G.T.eko Jose Abasolo komandantea Frantziara pasastzeko laguntza eskeintzea leporatu zioten.Atxilotu zioten egunan Eulaliaren urtebetzea zen, Zigak pastel batzuk erosteaz etxera bueltatu zenean, poliziak etxebizitza miatzen ari zen.Eulalia bizkor aritu zen eta pianoan gordetzen ziren paper “konprometiru” batzuk atratzea eta labean, bildotsa erretzen ari zela gordetzea lortu zuen  zun ( eta ez ziren erre)…baña paper horiekin edo horiek gabe, poliziak Javier Ziga behin-behineko komisaldegira (zezen plazaren gibeekoaldian patu zuten komisaldegi “probisionalera” eraman zuten.

Komisaldegian SIPM-eko agenteak (Servicio de Informacion de la Policia Militar) galdeketan torturatu zioten, berak ta bertze lau auzipetuak salaketa patuko zuten, salatzen jipoinduak, makilez kolpatuak (metalezkoa bat), lurrean ostikatuak eta irainduak izan zirela. Lehenego galdeketa ta torturak atxilotutako eguneko 15:00 aldera gertatu ziren berria goizeko 2:00etan errepikatu ziren. Hiru egun inkomunikatua egon ondoren kartzelara bidalia izanen da. 61 urte zitun eta urte eta erdi kartzelan egongo da, zeren bere “sumario ordinaioa” 1.212-38  sumario ordinarioa gehitu zen, “consejo de guerra” atalean.

“Consejo de Gerra-ko” auzian, Javier Ziga atxilotu zuten egun berberan Catachu tabernan izan ziren 11 atxilotuak (gehienak fraideak), Javier Ziga eta honekin U.G.T.eko komandatea mugaz pasatzea akuastuak zeuden baztandarrak; Fernando Viguria Cuadrieillo, Felix Arizmendi Eneterreaga “Elizondoko okiña” auziperatuak izanen ziren. Zigari leporatzen zioten bera izan zela Jose Abasolo komandatea Feliz Arizmendikin, kontaktoan patzea eta honek “Elizondoko panaderoa”, (hala agertzen bai da) izan zena muga pasatzia lagundu ziona.

Arizmendik uxatzen du bere parte hartzea ta baita ere Zigarena, epailearen aurrean deklaratuko du komandantearen ihesa Lekauzko Kortaria baserriko Tiburzio Gortari Mendiburu eraman zula, hori bai,  kasualitatez lekauztarra Arizmendiren okindegian zegon eta dirudienez ,289 pzta gei propina, jasan zun muga pasatzearen ekintzagatik.

Delitua “auxilio a la rebelion” tipifikatu zuten eta fiskalak aipatuko du (sumarioan agertuz), Zigak hiriko “separatista” tematuenetako bat dela, Iruñeko zinegotze abertzalea zela eta bere etxean separatistak biltzen direla, “Glorioso Movimiento Nacional” aurka konspiratzeko nahian. Akusatuei  hainabat delitu ezberdiñak auziperatzen diete, Zigari “delito de rebelion militar” gaizkide (konplize) izatea. Auzian Zigaren alde hainbat personak arituko dira erranez; nahiz eta nacionalista izan gizon zintzoa, langile eta erreligiosoa zela, bere alde testifikatu zuten artean Juaquin Baleztena (Napar Karlisten buru), Jose Martinez Nafarroako junta karlistaren kidea, Tomas Mata Iruñeko alkatea…ondarrian “auxilio a la rebelion” delitotik absolbitua atera zen (Jose Mª Iturralde eta Victoriano Anasagatirekin batera) baña 50 pezetako ixuna ordaindu beharko zun Jose de Abasolo-ren ihesaldia ez denuntzatzeagatik. 1939ko irailaren 23an kartzelatik atrako da eta gertakari gogor hau betirako markatuko dio eta margolari bezala haunitz aldatuko dio, margotzen segituko zuen  baina hemendik aintzin margotuko  duen gehiena, kopiak izango dira, alde batera uzten, sormena eta gauz berriak.

Autorretratua (1951).

Erran behar Zigak kartzelatik atera zen arren, barruan betze enkausatu batzuk gelditu zire, horien artan nabarmenena Felix Arimendiz “Elizondoko okiña”,  hiru urte terdiko zigorra betetzen geldituko zena (1941ko urrian askatua izan zen).

Arazo juizialak ez ziren tenore honetan akituko Javier Zigarentzat, zeren ia libre zegonean kondenatu zioten 2.500 pezetaz ixuna ordaintzeara, kasu honetan akusatzen zioten altxamenduan abertzal alderdi bateko kidea izatea, “el goloso alzamiento” ez besarkatzeagatik…ixuna ez zuen diruz ordainduz baizik kuadro batekin, gaur egun “el cristo de la sancíon”izenarekin ezagutzen den kuadrorekin

Liburuarekin amaituz, erran azkeneko ataletan irakaspen piktorikoa lantzen duela egileak, bai irakaslanaren ikuspegitik nahiz “euskal

pinturari” egin dion ekarpenaren ikuspegitik, baitere , bere garaiko arimaren eta gizartearen interpretazioa, konklusioak, hausnaketak eta bere obren ezagutzen den ekoizpen piktorikoaren katalogo grafikoa, jasotzen du.

Bukatzeko erran nahi nuke liburu ederra, argia ta zoragarria dela ta daukan prezioarekin, (20 €) benetan erostea merezi duen liburu koxkor horietakoa dela!!

Post hai iteko hurrengo materiala erabili da.

Javier Ciga. Pintor de esencias y verdades” (Nafarroako Gobernua 2012). Pello Fernandez Oyaregi.

www.navarra.es-ko “Nafarroako Gobernuak Pello Fernandez idazlearen ‘Javier Ciga, pintor de esencias y  verdades’ izeneko liburua argitaratu du” prensa agiriria (.pdf artxiboa).
2012-08-15ko Berria aldizkariko Edurne Elizondoren artikuoa.

Read Full Post »

2012ko Iraila.

Elbeteko Jarola jauregia estilo barrokoko eta hiru mailatan banatutako lauki eder bat da. Jarola jauregia Baztango etxerik nobleenetako bat (Leinu-etxea) eta interes haundikoa, azpimarratzekoak dira: Harlanduzko aintzinaldea, Baztango harri gorriz egindakoa, sarrerako balkoia eusten dioten bi zutabeak, balkoi gañeko armarria eta teilatu azpiko egurrezko hegal landuak.

Jarola jauregia. Argazkia Pello San Millan.

Jauregia XVII. mendean hasi ziren eraikitzen (Karrika Xarren berberan, pixket haratago Jarolaxarrea izeneko etxe bat bada) Miguel de Bergarak eta Borda kapitaina aginduta (1680.urtearen inguruan).  Julio Caro Baroja “La hora navarra del siglo XVII” liburuan dio bezala, 1675.urtearen inguruan Miguel de Bergarak Cadiz ta Sevilan bizi zela “negozio” on batzuen ondorioz izugarrizko dirutza egin zuen eta Kontuen Ganbaran agertutako idatzi baten arabera zegoen eraikina erosi zuen. 1572ko Armeria liburuan Jarola jauregiko armarri zaharra agertzen da (urrezko oinarri baten gainean faxa hortzadun gorri bat), gaur egungo jauregian  Bergara ta Bordatarren armak daude.

Jarola jauregiari buruz erraten da Balleko etxea eraikitzerakoan (1695aren akaberan) modelu gise erabili zutela  eta urte batzuk geroxago Elizondoko Datue jauregiarentzat inspirazioa izan zela ere, baina gutxitan aipatzen da, Miguel de Bergarak bere jauregiarako Lesakako Urdanibea etxean eta Erratzuko Apeztegia jauregian oinarritu zela (Palacios de Baztan
.Pilar Andueza Unanua 2006).

Jarolako lehen nausie aistion aipatu dugun bezala Bergarako Miguel capitaina izan zen. Miguel 1637an Elizondo jaio zen eta itxasoko infanteriako kapitaina izan arren gaztetik “armada realeko” galeonetako soldadu arkabuzero xume gise hasi zen. Ondoren  Indietan  1662an ta 32 urte zitula San Hermenegildo itsasontziko eta infanteriako kapitaina izendatuko zioten. XVII. mendeko 70. hamarkadan , Buenos Airestik Kadizera iristen diren naoko (ontzia) kapitaina bezala agertzen zaigu. Urte horietan Sevilla eta kadizen bizi da eta militar baño gehiago negozio-gizon izanez, sosa dexente lortuko du. 1691an militarra bezala legebiltzarreko eserlekua  jaso zuen eta famili noblekoa zenez (Arizkunggo bergara dorretxekoa) Santiagoko zalduna baitere izendatu zioten.

Bergaratar kapitaina bere garain gizon ospetsua ta ezaguna izan zen, baña ez da bakarra kondizio berber horiekin Elbeteko jauregi hontan bizi izan dena. Adibidez jakina da Jarolan (baitere Oiereguiko Reparazean), Ramón María de Valle-Inclán ek udak igarotzen zituela,baña jauregiko “biztanle” bat nabarmentzeko José María Lakoizketa apez ta botanikoa izango da.

Jose Maria 1831ko Otsailaren 2an Narbarteko Lakoizketa izeneko baserrian jaio zen eta hainbat anaieko famili baten seme zaharrena izan zen. Lehen ikasketak batxilergoa, Iruñeko Institutuan egin zituen  egin zituen. Amituta, seminarioan sartu eta apaiztu  ondoren, bi urte eman zituen Elgorriagan apeza bezala, gero Narbatera  bueltatu zen eta hogeita hamar urtez (1857-1887) arituko zen bere herriko erretore gise.

Bitarte horretan, bere eliztarren arimak zaintzean gain,  Narbarteko apaizak bere denbora “libren” inguruneko landareak aztertzen zitun. Eduardo Gil Berak Lakoizketari buruzko idatzitako liburuan aipatzen du  “atratzen  zela belarrak biltzera latoizko kutxa batekin, zeio (arotz-tresna), mailu ta zintzel batekin eta iñork igoko ez lizateken harri edo haitzetan belar eta likenak hartzen zitun. 

Jose Maria Lakoizketa. Argazkia euskomedia.org/aunamendi webgunetik hartuta dago.

Herritarrentzat herriko apaizaren portaera benetan bitxia iruditzen zizaien (belar batekin pozten bai zen) eta “Lakoizketako erua” deitzen zioten. Hala eta guztiz ere, Europako naturalista eta botaniko espezializatu onenenak,   Espainiako iparraldeko florako kriptogrametan (bereziki likenetan) adituena kontsideratzen zioten.  1877an  Frantziako Botanika Elkarteko kidea izan zen, eta 1880an, Sociedad Española de Historia Natural-eko (Botanika sailan) bazkide bezala ageri zen. .

Horrela, Lakoizketako erua, benetan jakintsu ulerteziña bat izan zen. 1887, gaixotu ( hemiplejia batez) zen eta bere ahizparen etxera (Elbeteko Jarola) sendatzera ta zaintzera joan zen. Azken urteak Jarolan eman zitun, eta han 1889ko abenduaren 25an hil zen.

Urte batzuk geroago, 1924an, Eusko Ikaskuntzak  lana aitortu zun (hilondoko moduan) eta bere jatorrizko etxean xafla adaierazgarri bat  patu zuten.

Lakoizketak  bere botaniko bizitzan 2.500 ale baino gehiago bildu eta sailkatu zitun, ez soilik Bertizaranan eta Baztanen baizik baitere, Penintsularen eta Europako bertze toki batzuetan ere. Bere “herbarioa”  51 karpeteta osatzen zituen eta bere iloba, Luisa Lakoizketak karpeta horiek Lekarozko kolegioan utzi zituen.  Komentua itxi ondoren, herbariun-a  Lakoizketa baserrian egon zen eta gaur egun Gasteizko Natur Zientzien Museoan dago.

Post hau iteko erabili den materiala;

elbete.com webhorria.

www.diariodenavarra.es-ko “rincones-singulares-ko” José Perales-en El-caserio-lakoizketa artikuloa. (2006).

Don José María de Lacoizqueta. El botánico (1831-1889)”. Cuadernos de Etnología y Etnografía de Navarra 39, 329-361 (1982). Pérez de Villarreal, Vidal .

navarrosilustres blogako “José María de Lacoizqueta” artikuloa.

euskomedia.org/aunamendi webguneko “José María de Lacoizqueta Santesteban” artikuloa.

.  Cátedra de Patrimonio y Arte Navarro (2006). Andueza Unanua, Pilar.

Read Full Post »

1990 hamarkadan eskualdean, inguru huntara turistak erakartzeko asmorekin, “los valles tranquilos/bailara lasaiak” leloa erabiltzen zen. Urte horietan lelo hori nagusi zela zenbait zorigaitzeko gertakizunak eman ziren “bailara lasai” hauetan; Urdazubin guardia zibil bat lehiotik bera bota zun emaztea, Malerrekan emakume bat eraso sexista bat pairatu zun, Gartzainen tiroz barride bat hil zuten…eta Alemanian baztandar bati, plutoniokin “trafikatzen” harrapatu zioten (guzti  hau Asiskok “napartheid” komiki aldizkarian arras ongi eta umorez biltzen du). Hala ikusita (komikian) ta hala errana, dirudi kronika beltza ta latza ugari dela ibar hauetan, baña erren behar gertakizun batetik bertze batera denbora dexente eman zirela (urteak ez errateagatik) eta tokiaren azalera haundia xamarra zela. Bi gauz hauek kontuen hartu arren ez du kentzen historian zehar halako aferak ez itzatea, zeren izan… izan dire! ta batzuk krudel ta odoltsuagoak gañera.

Legate Beltzuri ingurua (Argazkia Pello San Millan).

Hoietako bat, 1903ko irailako egun batetan Beltzuri inguruan dagon Lazkanberriko bordan gertatukaoa hain justu da. Egun hartan baserri barreneko ikuskizuna, ikaragarria ta beldugarria zen; Etxeko altzairu exkasak, botaiak eta sakabanatuak ageri ziren, paretak odolez zipriztinduak zeuden, bordako zoruan  suhatz (suarako tenaza) bat odoldua ta ileak itsasita aurkitu zen. Ondoan, etxekoandrea, burua kolpatuta eta zauri  haundi batekin hila etzanda. Lazkanberriko etxekoandrea, Mikaela Irigoien zen eta norbaitek, tenaza kolpez kaskezurra lehertu zion eta gero bakartasunan; 800 pezeta billetetan, 25 pezeta zilar txanponetan, gizoneko traje bat eta lau kamisa lapurtu zitun.

Ez zen proba pittin baterik aurkitu hiltzailea nor zen jakitera ematen ahal zuna, beldurra eta ikara zabaldu zen iguruko baserritan; Artolan, Aiernegin, Urrizkate, Sumilgela eta Larrazun…hiltzaile anker bat handik libre ibiltzen baitzen. Egunak pastu ziren notiziarik jakin gabe, soilik suposatzen zen hiltzailea Mikaela zautoko zua edo bederen familiako ohiturak, zeren emakumea bakarrik aurkitzen zen tenorean erasotu zun. Akaso familiako norbait izanen zen? Irailako 22an, Elizondoko epaileak, Mikaela Irigoienen Antonio Espolin senarra zena eta bere haizpa, Maria Irigoien atxilotzea aginduko zun. Jendea ez zuen siñisten hileta basatiaren egileak senarra eta ahizpa izatea. Antonio Igande hortan Arraiozera (Lazkanberrikoborda kontribuzioa Arraiozen ordaintzen zun) goiz joan zen meza enzutera eta Marria berriz, Elizondora jautsi zen arraultzak saltzera eta lekukoak bazirenez koinatuak erraten zutena egia zela baieztatzeko, ondarrian kargurik gabe libre geratu ziren…baña aske ere, benetako hiltzailea (edo hiltzaileak) ibiltzen zen!

1903ko Urriaren 10an norbaitek Guardia zibilei erran zien Juan Etxeberria izeneko bat, zerikutsia izango zeukala Lazkanberrikobordan gertatukoarekin. Ezezagunak erran zun, egun hortan Etxeberriari (fardel bat eramanez) presaka mugara joan nahian ikusi ziola. Juan Etxeberria hildakoaren familiarra zen, gañera Frantziako armadaren desertorea zen eta mugaren bi aldetan lapurketak iten, bizirauntzen zun. Gizon bakartia zen, lagunik gabeko, aberririk gabekoa, sentimendurik gabekoa…bizitzan siñisten ez duen hoietako bat. Gizon gogorra ta zakarra izan arren segidan Rafael Goñi guarda ruralak Baigorrin atzeman zion eta onartu zion bera izan zela Mikaela Irigoienen bizitza abakabatu zuna. Bayonara eraman zuten eta Iparraldeko juztitziarkin zeukan aferak konpondu ondoren hegoaldera extraditatu zioten…eta Iruñeko kartzelan emango zitun bere bizitzako azkengo urtiak.

Posta hau iteko erabili den materiala:

Caines Navarros, Intinerario del crimen. Ramon Lapeskera-ren (Pamiela 1993) liburua.

Read Full Post »

Elizondarra bezala, aunitzetan lekauzko besteara landetatik (piezak) oinez joan izan naiz. Gazteriako joan etorri guzti ohietan Lekauzko bidean; iluntzean lagunekin solasian edo egunsentian bakarti ta zerbait mozkortia, Uharte auzoan  kolegio zaharraren presentzia genun, harrizko etsi haundia bidean zehar akonpainatzen zigun ratoxka bat.

Argazkia Pello San Millan.

Gaur egun, (eztakit posible izanen den oinez joatea nazionala guruzatu beharko bai da) Atxoborroa pastuta, Abeltegiako bidegurutzearen ordez rotonda bat dago eta kolegioaren mende bateko presentzia desagertuta, inguru hustu ta artifizial bat aurkitzen da. Kolegiaren aztarnak, gutti egokia den salmon koloredunako elize bakartia, gerizperik gabekoa  eta malderra eta magnolia (Magnolia grandiflora) zaharra dira, bertze guzia, hutsune haundi bat da!. Hutsun sentsazioa desatsegina duen  toikia, Lekauzko  empresa kanpusa da eta gezurra dirudi han, garai batean ehun urte pasa izandako instituzio bat egona izana.

Lekauzko kaputxioen aholku onaren amaren kolegioa 122 urte fisikoki iraundu zun ( kaputxinoak barne ta lizeo bezala guttiago). Eraikiña ta instituzioa, bota ta desagertu zen artio, ibilbide errexa ez du izan eta bere historia luzean, hainbat kalapiteak jasan ditu; 1913ko uholdea kalte handiak eragiten ditu, 1932an errepublikako garaian arazo politikoak izango zutela ta “Liceo Lecároz, SC” gizartea sortzen dute eta bada ezpada irakaslego sekularra (laikoa) erabiltzen dute. Gerra garaian (1936) lehendabizik “odol hospitale” (Hospital de sangre) bezala erabiliko da ta gerora, eriondoendako hospitala izanen da. 1937an Nazionalak nagusi direla Nafarroan irakasle kaputxinarrak kolpe gogorra jasatzen dute eta 20 fraidetatik 17 kanporatuak ta erbesteratuak izanen dira, horien artean Aita Donosti….eta 1962an sutea! kriston sutea, kolegioa (zati haundi bat) erreko dun sutea.

Sua gauez gertatu zen 1962ko abenduaren 9ko 10rako gauan, 23,30ak aldera, gauerdian. Jende gutxi lo egin zuen gau hartan Baztan ibarreko zoko hortan (Irurita, Lekaroz, Gartzain, Elizondo..), kolegiotik etortzen ziren berriak  ikaragarri beldurgarriak ziren eta  distantzia handian sugarren dirdira ikusgai ziren.

Ikasleak logeletatik jausten ziren bitartean (9-17 adin tartekoa) lehengo laguntza iritsi zen, La Baztandarra, suteen aurkako aseguru-konpainiako moto-bonba., baña intentzio hona  izan arren zorte txarra eduki zuten, potentzia ttikia zuen eta ur txorrota ez zen apenas iristen eraikiñaren erdiraño, gañera bere mangerak (tutu malguak) hainbat ebakiak zituen. Pixkanaka pixkana sugarrak teilatutik eta lehiotik atraz zeruko bidea hartzen zuten eta tamainua haunditzen zijoazten, baitere tarteka leherketak ta eztadak entzuten ziren

Ikaslegoa eta fraideak larrainean zeudela suhiltzaileen etorrera ondo ikusi zuten, Dantxarineatik ohartaraztuta  Senpereko (Laburdi) “suhiltzaile” talde bat iritsi zen (bertze edozein baino hobeto hornituta zegona), baita ere etorri ziren Irungo, Donostiko eta Iruñako suhiltzaile talde batzuk . Sutea hai haundia zen kronikak diotela, Iruñako talde Iruritan zegoenean eta sugarrak ikusterakoa ez zela ezer egiten ahal pentsatu zutela eta kasi kasi buelta ematen dute. Hobe izanen zen Iruñatarrak buelta eman baziren zeren kamioi zubian sartzerakoan  matxuratu zitzaien eta Gorramendiko “Alerta y Control-eko” soldaduei deitu behar izan zuten kamioi atratzeko.

1962an erretako zati bat. Argazkia Pello San Millan.

Suhiltzailekin batera fraideak eta baztandar haunitz aritu ziren sua itzaltzen nahian eta subakiank iten  sugarrak elizera ta korora ez iristeko. Goizean sutea jarraitzen zun, ikaslea Elizondoko konzenzinistetara eraman zuten, ez zen zauriturik izan eta kontuan hartuz 300 ikasle bazirela eta 70 inguru fraide eta antzekoak…erraten ahal da neguko gau “bero” hortan zorte hona izan zela!!

Ez zen jakin zer eragin zuen sua, batzuk diote akaso fluoreszente bat izan zela (berriak ziren), berotu zela eta dena egurra zenez kristona liatu zen, gauza da kolegio zati bat erre zela eta ez zen gehiago berrituko, zeren  berritu beharrean lizeo moderno ta haundi bat ereikitzea erabaki zuten (idea lehenagotik zegoen baina ez zen aurrera atratzen). 1966ko apirilaren 26an zentro berriaren lehen harria bedeinkatu zuten eta 1968ko ekainaren lehen egunan Liceo berria ireki zen Lekarozen, gaur egun eta 199otik Baztango Bigarren Hezkuntzako Institutua dena.

Post hau iteko erabili den materiala:

Diario de Noticias-ko “El fuego con el que empezó todo” artikuloa. Lander Santa Maria, 2011ko Abenduaren 12a.

colegiodelecaroz.com -eko “recuerdos” ataleko “El incendio de Lecároz – Luis Miguel de LesetaEl incendio – Joaquín Trecet” artikuloak.

Read Full Post »

Baztango liburutegian, gibelekoaldeko gela beiratuan, apal luze batean…altxor eder bat aurkitzen da. Kristalezko gela horretan sartzen naizen bakoitzan, J.R.R. Tolkienk idatzitako  “Eraztunen Jauna” (The Lord of the Rings) eleberriko “Gollun” zorigaizteko izakia sentitzen naiz.  Han nagon bakoitzan sentimen hori edo sensazio hori agertzen zait, kriston gogoak izaten dut, liburu pare batzuk hartzeko eta bazter batean, liburuak laztantzen dudan bitartean, “mi tessssoro” marmartzea. “Tesssoro” hori, liburu andanak dira, hamahiru ,hamalau, hambortz, hogei…liburu izanen dira, “altxor” hori Baztan buruzko fondo lokala da, eta fondo hortan Baztani buruz 1905tik gaur egun artio Nafarroako prensan agertu diren berri guztiak, bilduta daude eta berri hoietako aunitz bitxikeriak direnez, normala da, blog honetarako altxor eder bat izatea! bitxikeri historikoaz (eta histerikoaz) elikatzen bai da.

Uztailan oporretan nengoenez urtekari zahar hoietan “exploratzen” aritu nintzen eta erran behar dut galtzak motzak eraman arren exploratzaile edo scout (exploratu ingleses) itxura ez neukala (pañoleta ta zapela falta zizaidan)…baña haiekin “topatu” nintzen, ez liburutegian baizik liburutan, hain justu, 1918ko urtekarian!!!

Abuztuko 3an ailegatui ziren Iruñako exploradoreak Elizondora, gogo haundikin eta ” exploradoren” himnoa abesten iritsi ziren…” ala hasten da 1918ko abuztuak 5an, Diario de Navarran “Jose Ramon-ek” siñatutako “Exploradores” izeneko artikulo bitxia. Artikuloa dioenez Explorador edo scout taldearen  heltzea harrera ona izan zun eta Elizondar guztiak plazan esperoan zeuden, txaloka, “bitoreak” ohiukatzen eta koheteak botatzen. Egie da esperatzen zitzaiela, egun hortako goizeko 07:00etatik Belate inguruan ibilitakoak ziren, 10:00 aldera Almandoztik pastu ziren eta 12:00tan Zigan zeuden. Zigan ongi etorria emanez gain bazkaltzekoa eman zieten ere eta asetu ondoren hirutan Elizondoko bidea hartu zuten, Zigaurren sagardoa eskeini zieten ta Iruritan txorizoa eta ogia oparitu zieten, beno hori exploratzaile xumei (gaztetxoei) zeren kronika dion bezala, Nafarroako eploratzailen lehendkariari, Pedro Urangari eta bertze buruzagiei ogia ta txorizoa aparte garagardoa eta gaseosa  eman zieten Iruritarrek. Eguna euritsua ta grixa zela ta, merendatu ondoren zerbait atertu zela aprobetxatuz Elizondoko bidea hartu zuten eta 6:30ak  aldera, kantari, adoretusu ta kementsua, txalo zaparrada, kohete ta “bibak” artean, iritsi ziren exploratzaileak Elizondora.

2018060910005780191

Auriense-tar exploratzaileak (Ourensekoak). 1910an sortutako Scouts taldea. Elizondora iritsi ziren antzekoak. Aragazkia laregion.com webgunetik hartuta dago.

Iritsi bezain pronto Nafar exploratzailen bandera udaletxean uzten dute eta plazan Zaragozako, Barbastro eta Madrilen exploratzailei itxarotzen diete, arratsaldean zehar scout talde hauek pixkana pixkanaka iritsiko dira eta baitere pixkanaka pixkanaka Elizondo galtza motzeko uniformezko gaztez beteteko da. Exploratzaileak, abuztuko gau euritsuan pasatzeko kanpamendua altxatu arren, kronika dio aunitz batzuk Elizondoko neskatil ta andreak eskatuta etxe partikularretan hartuak izan zirela.  Elizondoko “señoriten” harrera hontaz egun batzuk geroxago eta egunkari berberan eskerrak emanez ,artikulo bat idatziko zun Francisco Altadil exploratzailea. Idatzian, Elizondon izan zuten harrera ona aipatu ondoren, eskerrak emanen ditu Elizondoko neskatikoei; “A las señoritas de Elizodondo decirles, que los exploradores siempre tendremos grabados en nuestros corazones su amabilidad con nosotros...” eskerrak jasantzen duten nesakatilak izen propioa izanez; señorita Marin, Etxeberria, Iturralde, Martinez, Arburua, Iñarrea…

Biharamunian Igande 4n, egun haundia izan zen “gure scout-entzat”, meza ondotik herriko plazan Elizondoko “Sociedad musical Recreo” taldea bere ohorean kontzertua eskeini zien. Atsaldean exploratzilen kanpalekua kokatuta zegon tokian explorazaileak erakustaldi moduan hainbat bizkortasun, zalutasun eta trebeziako ariketak burutu zituzten. Kronika dio ikusmen haundia izan zula “salto con bordon” proba eta makil batez lagundutako jautzi horietan, Zaragozako Burges exploratzailea 8;83 m salto egin zula “letra haundiz” aipatzen du Jose Ramon gazetariak.

Exploratzailen trebezia erakustaldi amaituta, merendu-afaria izan zuten merkatutako plazan. Denetara 55o bazkaltiar juntatu ziren exploratzile eta herritarren artean.  Antonio Truchante espainiarren exploratzailen idazkari nagusiak solastu zun eskerrak emanez Elizondoko herriari exploratzaileei erakutsitako hain begikotasun haundiko adierazpenagatik. Trunchante jauna ondoren Berekoetxea apeza hartu zun hitza erranez harront konten zegola Elizondo “hospitalitatea” eskaintzeko aukera izana.

Tripa ondo beteta izanda, “bailableak” izan ziren foruen plazan, musika Elizondoko “Recreo-a”, exploratzailen banda propioa eta ohikoa zen ttunttuna patu zuten eta pentsatzekoa da dantza hauetan Altadil exploratzailea Elizondoko “señoritekin”  txundituta geldituko zela gero, lehen aipatu dugun idatzian ikusiko zen bezala, liluratuta gelditu bai zen neskatiko Elizondotarraz.

Astelena goizean, 7ak aldera Elizondo utzi zuten eta Donozteben bazkaltzeko intentzioarekin Donostiako bidea hartu zuten XX.mende hasierako esploratzaile talde horiek.

Escauten ikurra, lis lorea hirusta baten gañean, jatorrizko Lord Baden-Powell-ek aukeratutako koloretan.

Exploratzaile horiek “scout-ak” ziren (scout ingeleraz exploratzea bai da), Eskautismoa Robert Baden-Powell britainiar armadako lotinant jeneralak mende hasmentan sortutako mugimendua zen, 1907an  Ingalaterrako Brownsea Island delakoan lehen kanpalekua egin zutenean hasi zen. Segidan zabaldu zen haur eta gazte mugimendu hau eta doike ikusi dugunez Nafarroan ere. Guda zibilaren ondoren scout mugimendua desagertzen da Euskal herriko hegoalden bain 60. hamarkada aldera elizaren inguruan Euskal Herrian berreskuratzen da indar haundiarekin, astialdiko eskaut heziketa lantzen duen mugimendua.

Baztanen baitere iritsi zen mugimendu hau elizgizonen bidez, 1959an Lekauzko kolegioko Luquín aita kolegioko taldea sortuko du, baña bertze elizgizon bat izanen da 70. hamarkadan denentzat zabalduko duna, zeren Don Julian apez karismatikoak “lobato” (mutikoak) eta “lis” (neskak) izeneko taldeak sortu zituen eta scout hitza ez erabali arren, antzeko-parezido “exploratzaileak” izan giñen (nik “lila” naiz, kolore horrekin izeneko taldean, lobato juramendua egin bai nun). Igandetan meza ondoren puntuak lortzen saiatzen giñen (saria pastek goxoak ziren), tarteka mendi-ateraldiak egiten ginun, Auza, Abartan ,Mendaur, Saioa…eta oporretan “de campamento” joaten giñen eta 1918an Elizondon ibilitako exploratzaile bezala, kamisa grixa, pañoleta eta bonetaz (kolorezko otso baten aurpegia josita) uniformatuta, laguntasuna ikasten, natura ezagutzen, kubilak egiten, kirola praktikatzen eta oberena! arras ondo pasten, pasatzen genuen uztailako lehenengoko hamabotz egunak.

Ondo izan On Julian ta ondo izan Lobato ta lis guziak!!!

Post hau iteko erabili den materiala.

Baztango liburutegiko, Baztan buruko fondo lokalatik atrataiko hurrengo artikuloak-

Diario de Navarrako Jose Ramonen. “Exploradores” artikuloa (1918-8-5).

Diario de Navarrako Francissco Altadilen artikuloa (1918-8-6).

Wikipedia

Read Full Post »

Arratsaldeko txupinazoa (Argazkia Pello San Millan).

Elizondoko bestak  pastuta ondoren eta bestondoa baitere, gibelara behituz erraten ahal da, festa ederrak izan ditugula Baztango erdigune-zelai hontan. Festak herrikoiak eta denentzat izan dira eta beti egunan zehar zerbait bazen; gazteak  kortzertua zutela plazan, ba tenore berberan Riboten (Ziga plazan) “bailableak” baziren, haurrentzat karaokea, koxkorrentzat kaskezurra ta Makala ta helduentzako…mariatxiak!.  Izan da brindisa ta goizeko zinger-jatea, txokolatada eta Nikaraguako enpanadak, 400 persona zikiro jaten, Baztan-zopak eta luntx popularra. Su artifizialak eta astearte goizan lanean zeudenendako, altxafero berandutarra, errekan piratak, karrikan korrikalariak eta airean, bonba japoniarrak. Neskak plazan dantzari ta giganteak larraindantzan, ederki!!!. Izan dire Henrike ta Margarita ta baitere Barzina, Navarrako “erregiña”, izan zitun ziztuak ta burranba ta desgraziaz, bi baztandarrentzat, ixuna. Egunero bazen kalejira, karrikadantza, musika, txaranga, algara, fanfarrea eta “recreo-ko” banda. Bestak baserri-auzoetara iritsi ta sumatu dira, Berron gosaria ta Beartzun dianak eta txirrindulariak. Frontoian pilotariak, aizkolariak ta txingalariak, plazan bertsolariak eta oberenetakoak oberenak, Maia, Lujanbio, Soto ta Kolina… eta hauen koplak asteazkenean entzuten aritzen nintzela burura etorri zizaidan ideia, nola aldatu diren oberat, herri hontako bestak! eta ez soilik ekitaldien kopuruengaitik baizik baita ere eta arraroa irudi duen arren ( Euskal Herriko zoko hontan gaudelakoz) eskuaraz eta euskal kulturaz bestetan gozatzeko aukera gero eta haundiago delakoz! eta hau normala izan behar zena (herri euskaldun batean bizi garelako) …beti, ez da izan.

4o urte inguru daukagunok Elizondoko bestetan  Gorgorito erdaldun batekin hazi gara, etortzen ziren antzelan gehienak gazteleraz aritzen ziren, azkenekoa! orain dela bortz edo sei urtekoa, haurrendako etorritako pailazoak erdaldunak ziren eta ez nun erran behar (baño diot),  lotsatuta alaba hartu, eta alde egin genula. Baitere erdaraz ziren egitaragua eta gauetan aritzen ziren izen barregarriko orkestak; Equus, Ciclon, Zeus, Tsunami… ikusi eta entzun dut kantatzen “pobre de mi, pobre de mi que se ha acabado las fiestas de santiagin”  -AGO silaba MI-rekin ez zuelako errimatzen! Horretaz, guzti hontaz oroitu nintzen Jon, Maialen, Julio eta Sustrairen bertsotak entzuten eta era berean pentsatzen ari nintzenean, zein ederra zen halako koplakariak Elizondon entzutea, halako “bardoak” Elizondon kantatzea, euskal kulturaz gozatzea … orain dela II.mende bezala, orain dela 133 urte bezala, Elizondon Santioetan hegoealdean izan ziren lehenego Lore-jokuetan bezalaxe! eta aurten plazan Maialen haundia baldin bazen, 1879an Elizondoko plazan, Iparagirre mitikoa zegoen, bestetan ospatzen ziren lore-jokoko inagurazioan abestu bai zun.

Euskal Lore Jokoak XIX. mendean antolatutako kultura jardunaldiak izan ziren, musika, dantza eta espreski euskal poesia, barne hartzen zituzten. “Euskal Pizkundea” deitutako garaiaren barruan burutu ziren, Erromantizismoan bultzatutako beste antzeko prozesuei segituz. Ekitaldi hauek XIV. mendean egindakoen antza zeukaten, bereziki Okzitaniako Tolosa, Bartzelona eta Valentzian antolatutakoena (“Jocs Florals” edo “Jeux floraux”). Aldi berean, aditu batzuen ustez Erdi Aroko jaialdi haiek Erromatar Inperioko Lore Jokoekin (“Ludi Florensei”) zerikusi haundia zeukaten.

Euskal Herrian lore jokuak, Anton Abbadiaren bidez egin ziren ,Euskal letrak bultzatzeko asmoarekin antolatu eta diruz lagundu zituen. Lehenengo agerraldiak Iparraldean eman ziren, 1853an lehendabiziko aldiz antolatuk izan ziren  Urruñan (Lapurdi), eta hamar urtez jarraian  bertan burutu zituzten.1864tik 1876ra, aldiz, Sara (Lapurdi) kokaleku izan zen, eta handik aurrera urtero lekuz aldatu ziren eta 1879an Hegoaldera iritsi ziren, hain justu Elizondora.

Antoine Thomson d’Abbadie ((1810-1897). lizentzia askea, Wikipediatik hartuta.

1879ko Elizondoko lore-jokoak Anton Abadiaren eta 1877an Iruñean nafar talde intelektual eta foruzaleek euskal kultura suspertzeko sortutako  Nafarroako Euskara Elkargoa-aren ( Asociación Euskara de Navarra) elkarlana izan zen. Elizondoko lore jokoen antolakuntzan harreman ugari izan ziren Arturo Campionen elkarta eta Abadiaren artean. Elizondoko programa zenbait berrikuntza aurkezten zituen Iparraldean ordu arte egindakoarekin konparatuz, literatur lehiaketara ta pilota partiduetara mugatzen bai zen. Elizondon horiek aparte, danborjolen saria eta behirik ederrenerako saria gehitu zizaien. Baita ere “40 pezetako” sari bat izan zen aizkora erabiltzen trebetasun haundiena erakusteko zuenari (zuhaitz enborrak mozten). Aizkora erakustaldi hauek guztiz berriak ziren iparraldeko euskaldunentzat eta hori argi ikusten da Joan Piarres Duvoisin euskal idazleak Abadiari bidalitako gutun batian. Gutunan Duvoisinik bere harridura agertzen dio, zeren berak uste zun aizkora bota behar zela grekoek diskoa botatzen zuten bezala. Aizkora proba lehiaketa hau “bitxikerien historian” bere garrantzia dauka, proba ikuskari gise aurkeztu zen lehen aldiz Elizondon eta folklorearen pieza bat bezala aurkeztu zena Euskal Herri kirola bihurtu zen, beraz aizkora kirol bezala Elizondon ageri zen. Erran beharrezkoa da proba hau Duvoisiri erabat ezezaguna izan arren Euskara Elkargoaren asmaki bat ez zela izan zeren hauek basotik atra zuten egurgileen arteko apostu probak.

Lore jokoak Elizondoko Santiotan ospatu ziren, jende pila bildu zen, Euskal Herriko toki guztietatik jendea etorri zen. Elizondon zeuden Abadia jauna, Duvoisin, Manterola, Bruno Etxenike idazlea, lehen aipatutako Iparaguirre eta hainbat ta hainbat euskal kulturaren personai garranzitsuak.

Uztailaren 25an hiru terdiak aldera ttunttuneroen lehiaketa izan zen Elizondoko plaza “zaharran”, epaimahaian Iruritako Damaso Zabala pianista ospetsua zegoen eta  Doneztebeko Jose Manuel Maltxo danborjolaria garaile izan zen, sariko 75 pezetak eramanez. Uztailaren 26ko goizeko bederatzietan laxo partidoa jokatu zen; Oronozko Jose Echeverría, Elizondoko Polikarpo Echeverria, eta Iruñeko Gabriel
Goizueta “Koskor” ta José María Ormaecheak, Elbeteko Guillermo Goyeneche, Arizkungoko José
Francisco Estebart eta Joaquin Irigóyen eta Iruritako Benito Gortari aurka aritu ziren. Garaileak lehenegoak izan ziren eta bakoitzak 100 pezetako sariak eraan zuen. Partiduko jokalari oberena Jose Echeberria aukeratua izan zen eta bertze 100 pezeta poltsikoan sartu zituen.

Behi lehiaketan, parte hartze haundia izan zen eta lau sari eman ziren. Hasmentan soilik 125 pezetako sari bakarti bat bazen baña behi eder ugari bazenez sari gehiago izatea momentuan erabaki zen eta nola ez zen dirurik bertze sariendako plaza berberan dirua eskatu ta bildu zen. Ondarrian 140 pezeta lortu zen eta lehenagotik bazenarekin saritu guziek sosa zerbait eramatea lortu zen.

27an korrika laisterketa izan zen, bederazi korrikalari parte hartu zuten eta 100 pezetako sarie Luis San Vicenterentzat izan zen. Egun berberako lauetan ble partidua izan zen eta  Benito Gortarita eta  Elizondoko Isidro Iribarren garaile atera ziren. Sarie 100 pezetakoa zen eta Iruritarrak partidako jokalariren “faxa” irabazi zun.

Ramon Artolaren karikatra, irudiaren jatorria EL Thun Thun, 13. zenbakia.
Egilea Biktoriano Iraola. Lizentzia askea Wikipediatik hartuta.

28an bertze laxoa partidoa izan zen  eta arratsaldean bertsolariak, plazan aritutakoak  José Bernardo Otaño Ziurkilarra eta  Asteasuko Pedro José Elizegi izan ziren eta 80 pezetako saria bien artean banatua izan zen zeren publikoaren arabera biek arras ongi egon bai ziren (txalo txaparrada haiundiak izan omen ziren).

Bertsoak ondoren, udaletxean literatu sariak banatu ziren: “Euskaldunen gaucik
maiteena” gaiari buruzko poesian, Ochandianoko Felipe de Arrese
y Beitia-rendako izan zen (150 pzt)  “Ama Euskeriari azken agurrak” lanarekin (olerki honek euskaldunen kontzientziak astinduko zituen)

, Ramon Artola Tolosarrak 80 pzt ta zilarrezko makila  jaso zuen.

Euskara elkargoarentzat joku arrakastatsuak izan ziren Elizondokoak, experientzi berria eta zoragarria era berean, emaitzak arras onak izan zirenez Abadiarekin batera segiutuko zuten lanian Euskal kultura zabaltzeko asmoarekin, eta urrengo lore jokoak ere hegoaldean izanen ziren, hain justu Beran!

Post hau iteko urrengo materiala erabili da:

Las fiestas de la Asociación Euskara en Elizondo. pdf artxivoa. http://www.euskomedia.org.

Antoine d´Abbadie eta mende amaierako mugimendu euskaltzalea. Lola Valverde. 1997 / Eusko Ikaskuntza, Euskaltzaindia.

Wikipedia.

Read Full Post »

Uztailako erdialdera Spainiar nazionalista zoldistak (kasposuak) eta Nafar erregionalista probintziatzale batzuk zerbait  ospatu behar zuten. Aurten, azolagabiak (Nafarroan historia zehar benetan gertatutakoa axola ez zaiena) Nafarroa konkistatu eta espainiar koroan sartuz gain,orain dela 800 urte Jaengo Navas izeneko herrian izandako bataila ospatzekoa zuten. Hortarako Nafarroko gobernuak bi “ospakizun” horien ekitaldiak koordinatzeko Batzorde Antolatzaile ofizial bat izendatu ta aurkeztu zun ta guztiz.

1512ko konkista ankerra (badu “bemoleak” zorigaitzak, miseriak eta zapaltzea ospatzia!), 1212ko Tolosako Nabak bataila mitikoa eta manipulatuarekin batu nahi izan dute. “Batutze” horretan Nafarroko gobernua aparte, eliza (Iruñeko artzapezpikua), Espainiako gobernua, Opusa!! eta Cervantes Institutua buru gogor egon dira, doike! Nabasko bataila Espainiaren eraikuntzarako erabili izan bai dute betidanik, gaurko espainia han bildu zela erranez, errege kristauak batu zirela kanpotik etorritako atzerritarra fedegabeak botatzeo asmoaekin, errekonkista ohikatuz eta ia kasi spainia han sortu zela aldarrikatuz!!

Battle of Las Navas de Tolosa. Irudia Wikipediatik hartuta dago eta lizentiza askea du.

Egie da “historikoki”, peninsulako historioan garrantzi haundia dula bataila hau. Guda honen ondoren, musulmanek izandako boterearen gain behera etorriko zen, eta auletzia horren ondorioz ,hurrengo berrogei urteetan, kristauek hegoaldean eskualde aunitz berreskurako dute. Baña “politikoki” (baitere egie da) Nabasko guda, arras mitifikatua eta “bertsio ofiziala” zerbait manipulatuta dago!!; Han ez zen batu iñor; Leongo erregea ez zen agertu (Gaztelarekin borrokan zegon eta Alfontso VIII.a Gaztelakoak Al-Andalus jausten zen biztartean zenbait gaztelu kendu zion) ezta ere Portugalekoa ere (zaldunak bidali zun) eta Nafarroko Antso VII .a behartuta joan zen, aita sainduak agertzen ez zenari eskumikatzearekin meatxatu bai zun eta berak lehenago eskumikatua izan zen. Guda horretan “spainarrien” elkartzea eman zena ikusten duteni argi izan behar dute gurutzada bat izan zela eta gurutzada zenez, Toledon bildu ziren zaldun hartean haunitz Europatik etorritako “ultramontarrak” ziren ; gehienak franziarrak (30.000 inguru zirela erraten dute) eta Santiago, Calatrava, Tenplu eta Malta ordenek ere gudarosteak bidali zituzten.

Inozenzio III.na aita Santuak aldarrikatutako eta gaztelako erregeak bultzatutako gurutzada izan , erregea almohaden beldur zegon eta aita saintuari gurutzadak izendatzea gustokoa zuen ( lehenago kataroen aurka albigense gurutzada aldarrikatu zun, 1202an lur santura laugarren gurutzada eta baita haurren bertze gurutzada bat). Elizaren historian, aita santurik boteretsuenetariko bat izan zen, Europako erregeen gainean bere gorentasuna aldarrikatu zuena. Musulmandarrentzat  Al-Uqab gudua (Arabiarrez ezagutzen den bezala)  gerra saindua izan zen ere eta Muhammad An-Nasir (Miramolin) kalifaren ejerzitoan al-andulusitarrak aparte, Afrikartarrak (gehienak) eta Arabiar mundu guztietatik  bolondresak jihadera etorri ziren. Erlijio eta lurrak berejanatze guda huntan, garaileen ondokoak batalla mitifikatu eta kondairez romantikoz estaliko dute.

Kondaira hoietako bat nafarroaren armarria edo kateena da, hain justu Antso VII.nak imesebelei ( Kalifaren Goardia Beltza eta kateaturik denda inguruatzen zutenak) apurtutako kateena. Geroko iturrien arabera, Errege Naparra, bere hegalean soldadutza borrokatzeari ekin ziola aprobetxatuz, Al-Nasir zegoen lekurantz jo zuen eta azken defentsa hartu zuten mendean: imesebelena. Nafarrek hauen kateak apurtzeko lehendabizikoak zirenez, Antsok kateak eraman zituen Nafarroako armarria jartzeko asmotan. Akaso fisikoki kateak ekarriko zun, bederen ala diote bai Orreagan, bai Tuterako katedralan eta Nafarroako jauegian dauden kate puskak, baina armarrian patu?…

Lizarrako San Migel Elizan (1160) karbunkloa aurki daiteke. Argazkia http://ujue-uxue.blogspot.com.es-tik hartuta dago

Orain berriki, irakurri dut batalla hau desmitifikatzen duen liburu interesgarri bat. Liburua Ambrosio Huici Mirandaren  Estudio sobre la campaña de Las Navas de Tolosa” da eta Pamielak 2011an editatu arren liburua orain dela 100 urte idatzia izan zen!. Ambrosio Huici arabista naparrak, 1912an  egindako ikerketa historiko zorrotzan porrotera botatzen du Nafarroko bataila honen iguruko kondaira guztiak. Huicik frogatzen du, egun horietarako Sancho VII.a arras zaharra zela (60 urte inguru) eta Toledora  200 zaldunekin agertu zela (kopuru eskasa jakinda kronikak dioten bezala 70.000 mila kristau parte hartu zutela, (datu hau gaur egun ere dudetan jartzen da). Guztira, kristauak 10.000 mila inguru izanen zirela  pentsatzen da,  beraz, Nafarroako rola ez zen hain garrantzitsua izan. Baita ere kateen mitoa apurtzen du (eta frogatua dago) ; Antso Azkarrak arrano beltza erabiltzen zula eta arrano beltza segitu zun erabiltzen batalla ondoren eta Tuteran gaixo, deprimitua eta arras gizena hil zen artio erabili zuen. Hori bai, bere oinordekoa Txanpainako Tibaltek ( Antso VII.aren iloba) aitetxiren ( Antso VI.a, Jakituna) armarria, diseinu berri batekin berreskuratuko zun. Karbunkoa (edo zortzi puntako euskal izarra) pomelatua eta itxita, baña ez kateak! nahiz eta dirudi  edo denborarekin karbunklo itxia, kateetan bilakatuko den!. Baiana, Huicik zion bezala kateena kondaira da, konkista ondorengo kondaira eta afera, ikur zaharrei erranahiak bilakatzen zen garaikoak. Hain justu XVI. mendean, kristauen kontrareforma barne, armarriko beso pomelatuak kateaz ordezkatuak izanen dire.

Bitxia da Tibaldo eta bere ondokoak erabili zuten armarria eta zigilua Navaseko batallako baino lehenago zenbait tokitan agertzen zaigula. Adibide gise Tomas Urzainki aipatzen du  Lizarrako San Migel Elizan (1160), Chartres katedaleko errelieve batean  (1164) eta Iruñako katedralan dagoen Bibliako miniaturetan (1189) karbunkloa  bai itxia ta bai irekia aurki daitekela, ahaztu gabe lehen aipatu dugun bezala “Azkarraren ” aita “Jakitunak“, armarria eta zigilutan erabiltzen zula. Baina armarriaren “eboluzioa”, modu errex batian ulertzeko, nabarlur blogeko “Origen y evolución del escudo de Nabarra” lanan ikus daiteke..

Tolosako Navasko bataila. Nafarroako jauregiko aurkitzen den tapiza.

Mitoak autxitz segituz, aipa behar Antso VII.aren irudi ezagunena, Nafarroako jauregiko tapizan agertzen dena da, baña errepresentazio hori errealitatearekin zerikusi gutti dauka. 1950-52 an Vicente Pascual-ek indako tapizan, Napar erregea zaldi zuri eder batean (Santiago “matamoros” gogoratu nahi du) agertzen da, baña kronikak diote Antso Azkarra hain haundia zenez (2.22m neurtzen zuela diote) ez zela zaldi sendorik eramaten ahal ziona eta leku batetik bertzera, mando baten gañean joaten zen!!!

Erresumako mitoak utziz eta zulo berde huntara bueltatuz erran behar, baztandarrak ere, gure mitoak eta kondairak daukagula batalla hunten eta armarri xakedunaren teori bat gudan hontan daukagu. Antso VII.arekin joandako 200 zaldunetan, bertze bazuen artean baztandarrak baziren, badirudi trebeak zirela eta fama ezaguneakoak, zeren kroniketan nabarmaentzen bai dute Antso VII.arekin zetorren baztandarrak eta Kalatraban napar erregea sartzerakoan aipatuko da bere ondoan zamalakatzen dutela “..los afamados peones de las poblaciones del Valle del Baztán”.

Baztandarren buru Juan Periz de Baztan zijoan, Amaiurko jauna eta jatorriz familia Iruritarra, Jauregizarreakoa (baitere Laguardia, Puñicastro, Dicastillo eta Bianako). Erreinuko alfere nausia, hau da, estandarte reala eramaten zuna eta gudan nabarmendu zena. Kondaira dio baztandarra edo “baztandarrak” ausartzia eta trebezia erakutsi zula edo “zutela” eta bere erregearekin batera senegaldar guardia beltzaren (imesebelak) kateak apurtu ondoren, Miramolinen (Muhammad An-Nasir) dendan sartu zirela, denda erdian xake bat zegon eta erregeak, joku hori bi ejerzitoen arteko borroka irudikatzen duenez, baztandarrei armarri gise eman ziela.

Baña armariaren jatorriaz ez da hau teori bakarra, bada bertze bat erraten duna ( Goienetxek 1685ko “Executoria de la Nobleza, Antigüedad y Blasones del Valle de Baztan” liburuan), Armarria Antso Abarka erregea eman ziela baztandarrei, hauek  Alfontso Gonzalez de Baztan gidaritzapean erregea frantsesetik salbatu zutelako ” biziza taulan gañean patuz”. Teori hau berbera baiana lehenago, 1558ko Argote de Molina-ren “Historia de la Nobleza de Andalucía” idatzian agertzen zaigu, baña kasu hontan xakea ez die orokorki baztandarrei ematen, baizik Alfontso jaunari espreski. Puntu hontara iritsiz beharrezkoa da erratea Antso Garzes II.Abarka” Iruñako erregea izan zela 970-994 bitarte. Bertze bertsio bat dio (1630 datakin, Manuel Olondriz IrigoyenNoticias históricas y datos estadísticos del Noble Valle y Universidad de Baztán” bildua) , frantsetatik baztandarrek salbatutako erregea Antso Gartzes IV.a “Peñalengoa” izan zela (Iruñeko erregea 1054 – 1076).

Teori hau erregen nahasketa izan arren egie izaten ahal zen, baña… fidagarritasuna akats haundi bat dauka, zeren errege horien agintaritzetan edo erregealdietan “heraldika” oraindik ez zen sortu. Heraldika erraten ahal da Europako mendebaldean XII. mendearen erdialdera sortu eta XIII. mendean zabaldu zela. Garai horietan zkasketa agertzen da (yelmoa) eta aurpeggia tapatzen dunez, zaldunak bertzetatik zautzeko edo nabamentzeko ezkutua kolorez eta geroxago ikurrez margotzen hasiko dira.

Hau guzie eta iritsi zaigun Baztango armarri bate lehendabiziko irudiak erdiarokoak (XII. mendekoak) direla (zigiluaetan) eta  gañera, Faustino Menéndez Pidal, Mikel Ramos eta Esperanza Ochoa de Olzaren “Nafarroako Erdi Aroko Zigiluakliburaua agertzen direnak, Juan Periz de Baztan ondorengoak direla; bere semearena Gonzalo Ibáñez de Baztan, (1254-1280 nafarroko alferea izanen zena) eta honen semearena Juan González de Baztan (gerora Bazan gaztelan finkatu bai zen) pentsatzen ahal da, akaso Baztan leinua (familia) Navasko gudan lortuko zula, izanez  teori hori bederen “egiazkoena” …beno baita ere, urte eta mende haunitz erran da udaletxean zegoen bandera, Navas de Tolosakoa zela eta baztandarrak bere gibelian jon zirela eta eztakizer ta badakizer… gero jakin da, ikerketa zientifiko zehatz ta serio baten ondoren…kontatzen zen guzie kondaira hutse zela, soilik kondaira erromantiko bat… bataila honetaz kontatzen den gehiena bezalaxe!!!.

Juan Gonzalez de Baztan-aren  1275ko dokumentu baten zigilua. Irudia, Andoni Esparzaren Origen y difusión de las armas de Baztán idatzlanatik hartuta dago.

Gonzalo Ibañez de Baztan-aren (Nafarroako alferea) zigilua. Irudia, Andoni Esparzaren Origen y difusión de las armas de Baztán idatzlanatik hartuta dago

Pos hau iteko hurrengo materiala erabili da.

Estudio sobre la campaña de Las Navas de Tolosa (Pamiela, 2011). Ambrosio Huici Mirandar.

Origen y difusión de las armas de Baztán.  (Principe de Viana, 2005). Andoni Esparza Leibar.

Facerías de la cuenca Baztán-Bidasoa. (Príncipe de Viana 1967). Eulogio Zudaire Huarte.

El Noble Valle y Universidad de Baztán, grupo normativo regulador y organización administrativa. (Revista Jurídica de Navarra 1995). Juan Cruz Alli Turrillas.

Origen y evolucion del escudo de Nabarra. Nabarlur bloga.

Wikipedia.

http://www.enciclopedianavarra. Baztan, los linajes.

Read Full Post »

«Zuen laguntza eta esfortzu onari esker gure erresuma batu eta baretu delako, poztu egin behar genuke denok». Katalina I.ak eta Joan III.ak Nafarroako Gorteei, 1507ko uztailaren 6an (Iñigo Astizen “Ezkutuko kronikak” 2012-07-07, Berrian irakurritakoa). Baña bakea gutti iraun zun.

Argazkia Pello San Millan.

Urte horretan, nafar erregeak Leringo kondea eta armada atzerritarra botatzea lortu zuten. Hau denon gustukoa izan zen, baitere beaumondar familiako aunitzentzat. 1508an Leringo kondea, Luis III.a Beaumontekoa erbestean hil zenez, bere semia Luis IV. Beaumontekoak aho betean erabaki zuen Gaztelako Erresuma laguntzea Nafarroa inbaditzeko. 1512ko Apirilean gaztelarrek inbasioa prestatu zuten, gaztelako Erresumako armada Gasteizen bildu zen eta uztailaren 10 Goizueta hartu zuten nahiz eta rmadaren gehiengoa uztailaren 19an Burunda eta Lekunberritik sartu zen.Uztailaren 22an Uharte Arakilen igaro zuten gaua eta egun bi geroago Iruñetik gertu dagoenAratzurin zeuden, kontra egitea ezinezkoa zenez, Katalina eta Joanes erregeek, buruzagi nagusiekin batera, Bearnora ihes egin zutenIruñeak  ia ez zuen artilleriarik eta 6.000 eta 10.000 arteko biztanle zituen. Armada gaztelarra, ondo hornituriko 15.000 soldaduz osatua zegoen,  uztailaren 24an Takoneran kanpatu eta uztailaren 25ean errendizioa sinatu zuen

Hiriburua lortuta, gaztelaniarrek ordezkariak bidali zituzten Nafarroa erresumeko gaztelu garrantzitsuetara errenditzioa eskatuz, hoirien artean Amaiurrera ere (erreinuko garranzitsuenetako bat bai zen). Plaza gehienek amore eman arren batzuk ezetz erantzun zieten eta hoietako bat ere, Amaiur izan zen…Baña abuztua aldera bertze batzuekin batera, Amaiurko “gaztelu baltza” eroriko da.

Ez zen egonen denbora aunitz gaztelua gaztelaniarren menpe, zeren urte berberako urriaren 18an Albreteko Joanen ejerzitua gau eta egun bat sitiatu ondoren (Florencio Idoate bildutako dokumentazioan) gaztelua berreskuratu zuten eta gazteluko alkaide gise, Ezpeletako Xelen gelditu zen. Amaiurko gaztelua Nafar legitimistentzat arras garranzitsua zen, gaztelutik,  Baztan harana eta baxenafarrako zati gehiena kontrolatzen bai zuten. Azaroaren bukaeran Xelen eta bere gizonak  Amaiurko harresietatik Joan Albreten armadaren atzeratzea (Iruñako sitio uztea behartuak izan ziren) ikusi zuten eta bakarrik gelditu arren gotorlekua mantenduko zuten.

1513ko urtea hasi bezain pronto, Juan II.na Aragoiko erregea eta 1507tik Gaztelako Koroako erregeorde zena ejerzito haundi bat prestatzen hasi zen, bere helburua Amaiur hartzea eta Frantzia inbaditzea zen. Ejerzitoa iristeten zen biztartean, Baztandar Beamondarrak  Martin Ursua kapitaina eta Etxaideko jauna buru zutela, Diego de Vera gobernazaile gaztelaniararen aginduak betez gaztelua eta agramondarren dorretxeak erasotzen zuten. Ursuako kapitainaren liskar hoietako batean gazteluko hamar agramondar hil zuten, Xelenek Urtsutarra botatzia lortu zun eta haren atzetik Bozateraño joan zen, baina Arizkundik beahomandar ta gaztelaniar gehiago atera zizaion eta alkaidea gaztelura bueltatu zen

Bertze eraso bat Vera gobernadorea eta Villalba koroneln aginpean izan zen, hauek gazteluraño iritsi ziren eta gaztelua setioan jarrin zuten, baña eskerrak Pedro mariskala eta Velez de Madrano mila oinezko eta 50 zaldunekin agertu zirela, gaztelaniarrek alde egiñez. Ursutarra berriz ere Ursuan babestu zen Nafarroako Pedro errenditzeko eskatu zion eta errenditzen ez batzen, harrapatutako presoak hilez meatxatu zion. Ursuako Martin jakinda Iruñetik gaztelaniarrak bidean zeudela ez zen errenditu eta mariskala gizon zintzoa zenez…bahituak ez zitun hil, eta dorrea errenditu gabe gaztelura atzera egin zun.

Azpilkuetako herria, ezkerrean Dorreberria ta eskuinean San Andres eliza. Argazkia Pello San Millan.

Honen ondorioz pixkanaka pixkanaka beahamondarrak indartuz joan  ziren eta Baztanen gaztelaniarren presentzia haunditu zen eta tenore hontan “Azpilkuetako dorren” liskarra eman zen. Valentin de Jaso kapitain agramondarra ta 30 soldadu naparrak, inguruan arriskurik ote bazen aztertzen ari zirela, gaztelaniarren hiru edo lau konpañiekin topo egin zuten. Naparrak Azpilkuetako “dorretan” (Jasotarrenak zirela) babesa hartu zuten eta Martin Ursua eta Monndrago kapitaina dorreak sitiatu eta bi aldean artean borroka izan zen, artilleria erabiliz baña naparrek amorea ez zuten eman. Erresistentzia honek bere ondorioak izanen du.

Apirilako ondarreko astean dena amaitu zen, Behamondeko Franzets oinizko  bi mila gizon, 300 zaldun eta artilleria piezekin iritsi zen, berarekin baztandar behamondarrak zeuden, gaztelua defenditzera etorri ziren tropak Vera eta Villalba koronelen ejerzitiak uko egin zuten, hori ikusita Pedro Mariskala gaztelua utzi eta armada ttikia Urdazubin bildu zun. Apirilako 25an gotorlekua eta Baztan osoa gaztelaniarren esku geratu zen.

Gaztelaniarrek gazteluko alkaide gise Anton Alguazil patu zuten eta honek indarrez eta gogoz baztandar agramontarrak errepresaliatu zitun. Horren adibidea lehen aipatu dugun  “Azpilkuetako dorreetako” liskarran  gertatutakoa da, errepresalia gise 1514an Cisneros kardenala aginduta, Alguazilek Azpilkuetako dorrea bota zun eta Mondragon kapitainari,  “borda”  erretzea agindu zion.

Arraztoa “palazioa”. Argazkia Pello San Millan.

Honi buruz irakurritako liburuetan “Azpilkuetako dorreak” aipatzen dira, baño argi dago dorre bat soilik zela eta “bertzia”, aipatzen den erretako “borda” da edo obe errana, Azpilkuetako etxe-palazioa, Urrasungo Arraztoa izanen da!. Bai dorrea ta bai borda, Jasotarrenak ziren, dorreak Azpilkueta familiaren bidez eskuratuak eta borda, Urrasungo Arraztoa, (gero Palazioa bezala zautuko dena) Joan de Jasok (Xabier sainduaren aita) 1511an erosita. Erautsien lekukoa izan zen Azpilkuetako San Andres elizako Miguel Lasa errektorea dionez, dorrea bota eta “borda” erre zuten, baita ere dio dorrea eta honi inguratzen zion harresia berriak zirela. Bertze lekuko batek, 70 urteko Bergarako Martxintok dio dorrea “almenak” zitula eta borda, landutako harlauzaz (harrizko sillareak) egiña zegola (datuak Pedro Esarteren “Fancisco de Jasso y Xabier” liburutik hartuta daude) .

Bertze gauza izanen zen jakitea non kokatua zegoen eta ze eraikin osatzen zute dorre hori. Batzuk diote gaur egungo Dorreberrian egonen zela, gehienbat izenagatik (lehenago bertze dorre zaharrago bat izanen zen toki berberan), baño baita ere  Dorreberriaren ondoan Dorrea izeneko etxe bat dagolako eta jakina da, garai haietan dorreak defentsako eraikinak zirenez, eguneroko bizitzarako, ondoan harrizko etxe erosoagoak egiten zutela. Bertze teori bat dio akaso Azpilkuetako dorrea gaur egun herriko San Andres eliza hartzen dun lurretan egonen zela, zeren garai haietan herriko eliza Urrasun zegon eta XVI.mende bukaeran gaurko tokian altxatxen den eliza ondare batzuk zirela aprobetxatuz, ereiki zen!.

Dorrea falta denez historiaren pista segizea zalla da eta faltatze hori “jakintsu” batzuei nahastu die ta guzti!!. Adibide guise, Francisco Escaladak 1917ko ” El palacio de la madre de San Francisco Javier en el Baztan” idazlanan, Azpilkuetako dorrea, Arraztoa jauregiakin nahasten du. Palazioan Xabierrko armarria aurkirtzen du (zortzi puntako eukal izarra “karbunkoa” ilargiarekin eta baztango xakea) eta proba bezala erabili arren argi dago, Arraztoa, aipatutako “borda”  dela. Zeren lekukoak aparte, baita ere horrela dela argitzen digute, 1519an Maria Azpilkuetak (Xabier santuaren ama) eta 1520an Juan Azpilkuetak (saindu naparraren anaia) bere amaren izenean, “errege katolikoak” bere familiarenak ziren eta bota ta erre zituen; Xabierreko gaztelua, Azpilkuetako etxe-palazioa eta herri berberako dorreak, ordaintzeko siñatutako errekalamazio eskariak.

Jakinda “borda” Azpilkuetako Arraztoa etxea dela eta Jatso doktoreak etxea konkista hasi zen urte bat lehenago erosi zula, 1511ko apirilaren 2an hain justu, pentsatzekoa da Joan Jasok kortean zeukan kargoagatik eta konkista aintzinetik kusten zelako, gaztelu indarsu eta leial baten inguruan berea propio zen (Azpilkuetako dorrea emazteraen familikoa bai zen) eraikin bat izatea, badaezpada!  nahi izan zula. Erran behar etxea Azpilkuetako izan eta Azpilkuetako etxe-palazioa agertzen den arren Amaiur ondoan dago eta Jasotarrek, barridetasuna Amaiurkin izan zutela, zeren Arraztoa, eliza aferetan Amaiurkoa omen zen, (etxeko nausiak Amaiurko elizan aulkiak zeukaten). Jaso Doktorea Baztanen zun etxeaz guti gozatu zun, 1514an errez gain Jasotarren buru, bi urte geroago zenduko bai zen.

Ez dut uste uztailak 2ian Amaiurren egin behar den “Amaiur 2012 Haien ametsa gurea da” ikuskizun artistiko-musikalan konkistako zatitxo hau aipatuko den, gehienbat 17-18 urteko konkistan luzean gertakizun ttikia bai da, baña polita da jakitea (bederen nik uste) Amaiur inguruan dagoen bertze erraikin ttiki bat, gaztelaniarrei aurre eta erresistitu zula eta gaztelua bezala, gaztelaniarrek suntsitu zutela!…eta denborarekin, gure Nafarroa maitia bezala, berrriz indartsu eta ederra altxatua izan zela.

Ondo izan eta Uztailan 21an Amaiurreko Arretxe etxalde aurreko zelaian ikusiko gera, ” Haien ametsa gurea bai da”.

Post hau iteko hurrego web horriak eta liburuak erabili dira.

 Iñaki Sagredo Garderen “El castillo de Amaiur a través de la historia de Navarra” (Pamiela 209).

Pedro Esarte Muniainen “Francisco de Jasso y Xabier y la época del sometimiento español de Navarra” (Pamiela 2005).

Peio J. Monteanoren “La guerra de Navarra (1512-1529). Crónica de la conquista española”  (Pamiela 2010).

euskomedia.org web horria, Francisco Escaladaren 1917koEl palacio de la madre de San Francisco Javier en el Baztan” idazlana  .pdf artxiboa.

Wikipedia.

Read Full Post »

Older Posts »