Feeds:
Argitalpenak
Iruzkinak

Archive for the ‘Tradizioak’ Category

Hildakoak gurtzeko egunak pastu diren hontan, blog honetan ohikoa den bezala, eriotza inguruko errito eta tradizioarekin zerikusia daukaten bitxikeria bat ekartzen saiatzen gara, eta postaren izena horrei buruz guti zerikusia daukala dirudi arren, hiletaren inguruko tradizio zaharren hautsidurarekin azaltzen digun pasartea da Filipinaren eta Iruritako Markesaren arteko afera.

Garai batean, hileta-elizkizunen erritoa hierarkizatua zegon hiru maila ezberdiñetan; “primerakoak”, “segundakoak” eta doike hirugarren mailakoak. Maila bakoitza liturjian eta eta “pompetan”  bereizten ziren. Elizkizunen horduak ezberdiñak ziren, “primerakoak” hamaiketan hasten ziren, hamar terdietan bigarren mailakoak eta terzerako hiletak, bedrazitan edo hamarretan zeukaten hasteko hordue. Bertze ezberdintasun nabaria apezen kopurua zen, 12 primerakoentzat  eta bertzearendako zazpi edo bortz,eta terzeraakoentzat, justu just bat bazela erten ahal da…apainduraretan eta  edergarrietan ere alde haundia bazen, baita ere gurutze kopuruan, kandeletan, argizarietan…argiztapena eta dekorazioa arras ezberdiñak ziren, eta zer erran kantuetaz!.

Liturjia aldetik, hileten lehen ekitaldia, “nokturnoa” zen. Hontan goiz goizeko matutietan (maitinesak), apezak abesten zuten, salmoak irakurri eta mezak inten ziren. Primerako mailako elizkizunak, nocturno horretan hiru meza kantatzen ziren hilaren omenz eta bertze bat ondoren. Bigarren mailakoak meza bat nokturnoan  zeukaten eta bi ondoren, eta hirugarren mailakoak….nocturonan ezta bat ere.

Argi da ezberdintasun guzti hauek bere prezioa zeukatela eta primerako edo “primerisimako”  hileta horiek, soilik jauntxoen eta etxe haundien eskuetan zeudala, eta adibide gise aipatu garai batean, ohiartzun haundia izan zula Iruritan egindako Etxandia markesaren primerisako hileta-elizkizuna. Markesa Madrilen bizi eta zendu zen baina Iruritako elizan jauregiko hilobi edo ehortz-tokia zegon eta hortaz Iruritan, kristonezko elizkizunak itea. Prezioa maila batetik bertzera bikoitza zen eta garai batean gauzaz  (jeneroan) ordaintzen zen, bildotxak, oiloak, gasna, ogia… Hasiera batean famili (etxe)  bakoitzak hileten maila aukeratzeko librea zen  baina ia aurretik ezarrita zegon  (herriko sozietatearen arabera) etxe bakoitzak zeukan hileta-elizkizunaren maila.  Erran dugun bezala jauntxoak, etxe haundiak (aberats)  eta ugazabak (etxeaen jabeak zirenak)  “primerisimakoak” eta” primerakoak” zeukaten. Bigarren mailako hiletak  normalki maisterrentzat zen eta terzerakoak berriz…behartsuak zireala adierazten zuen, baina baita ere baziren ja ez zutenak eta hauek dohaineko hileta bat izatera aukera zuten.

Hileten alde ezberdin  hori baita ere eliza barne nabarie zen, eliza herriaren “estruktura soziala” irudikatzen du. Hierarkizatutako barride komunitatea elizaren barrukoaldea tradizionalki  azaldu da. Elizetan etxe bakoitzeko hilobiak zeuden eta etxe nagusietako hilobiak aldare ondoan aurkitzen ziren eta etxea gero ta xuemagoa hilobia gero eta aldaretik hurrunago zeukan.

Iruritako herria, Argazkia Pello San Millan.

Iruritako eliza horren adibide zehatza zen. Iruritako bi Jauregien ehortz tokiak aldare nagusiaren ondoan zeuden, bakoitzak presbiterioaren alde batean. Etxeko hilobien ordena etxe bakoitzen lehentasun  (elizan) adierazten zun, etxekoak (etxekoandrea nagusi) non exeri behar ziren adierazten zun, baita ere nortzuk ziren lehenak ogiaren ofrenda hartzerakoan eta baita ere erresponsoen otoizen lehentasuna erabakitzen zun.

Elizako posizio nagusi hori, Iruñako elizabarrutiko artxibategian aurkitzen diren dokumetu haunitzen arabera, XVI. mendetik konfriktoak sortu ditu jauntxoen etxeen artean. Gure inguru hontan ospe haundi izan zun Pedro Arretxea (Oronzko jauregikoa) Oieregiko elizan aulki nagusian exeri nahi duenean, bera bai da Bertizko administradorea (Bertizkona nausia Martin, seme-alabi gabe hil bai zen) baina  bertze jauntxoak, Reparazeako buru, ez diote uzten aulki edo lehentsun posizio hori hartzen, toki hori Bertizko jauntxoena dela erranez  eta bera  soilik administradorea denez ez dula merezi. Ondarrian Pedro Arretxea exeriko da baina hori,  baiketak, labankadak eta zaurituak izan ondoren jauntxo arteko gerra txiki bat sortuko du,….baina hori bertze baterako utziko dugu.

Baina izan zen garai bat, aspalditik ezarritako “klase” ohitura hori kulunketan jarri zela eta konflikto horiek ez ziren ia soilik jauntxoen arten ematen, dirua ez zen ia ezberdintasuna sortzen zuna, klase aberats berri bat sortu zen bai zen, Indianoak edo amerikanoak!. Emigrazioagatik jatorri xumeko dirudun “berri” aunitz bueltatu ziren eta denek! (etxea berritu edo haunditu aparte) gurasoak hiltzerakoan primera edo primerisimako hileta ordaintzen zuten eta hau, betiko jauntxoeei ez zizaion batere gustatu!! Aberatsak asertzen ziren eta ez zuten ulertzen nola etxe txiki bateko batek, bere arbasoak baino elizkizun haundiagoa (eta horrekin ohorea haundiagoa jaikoaren aurrean) eskatzen ahal zutela  eta ; -nola etxe hori eskatzen ahal du halako hileta, baina hori nin ikusi da! eta halakoak entzutea normala bihurtu zen!!… gainera gauza ez zen hor bakarrik geldizen, zertaz primerako hileta baterakin, eliza barruan bere tokia eskatzen hasi ziren.

Eta horren adibidea, XX. mendean Iruritan markesa eta eta “La Filipina” bezala zauzen zen amakumeen arten gertatutakoa izan zen. Markesa betiko famili nobleko emakume burua zen, “la Filipina “berriz, Filipinan  (hortaz izengoitia) diru aunitz indako famili bateko etxekoandrea. Honen etxea ez zeukan hilobirik Iruritako elizan eta bere posizioa, elizako azken lerrotan zegon. Hori ez zuen onartzen ahal, herriko emakume dirudunetako bat zen eta azken lerrotan exertzea barrutik erretzen zion. Gañera bere iloba Elizako apeza zen eta guzti hori aurrean exeritzeko aukera ematen ziola pensatzen zun. Dirudienez, markesa Madrilen aurkitzen zenean “la Filipina” elizako lehenengo emakumea zen, baina Iruritan markesa aurkitzen zenean bien arteko kalapitea eta iskanbila sortzen zela. Markesa bera aulkian exeritzerakoan La Filipinaern argizareak aurrean aurkitzen zitun, honek argizola edo saskia ikusi bezain pronto ostiko batez elizako bertze puntara bidaltzen zitun, famili xumeko emakumea sartzean eta bera argizareal lurrean ikustean (dirudi genio bizikoa zela) ohiak eta irainak nagusitzen ziren eliz barruan…Bi emakumen arteko eskanbila edo borroka denbora dexente iraun zuen, Azkenian apeza medio zela soluzio batera iritsi ziren. Markesa lortu zun bere tokia errespetatzea eta Filipinari, bere familaagatik ohikoa ez zen toki bat (aurrean, markesaren pixket gibelan) eman zioten…eta denek konte (apezak gehiena) egon ondoren bakea eta lasaitasuna  iritsi ziren Iruritako elizara.

Read Full Post »

Urriak 2012.

Pasaden astean (irailak 21an) Iruritan, Jon Maiaren “Gazta zati bat” dokumentala bota zen.  Lan honek, Idiazabalgo Nazioen Mundua (duela urte batzuk Goierrin sortutako mugimendua da, eta Euskal Herria eta nazio guztiek duten erabakitzeko eskubidea aldarrikatzea, helburu du) herri mugimenduaren ekimenak azaltzen ditu.
Gazta Zati Bat dokumentalak euskal gatazkaren gaia era berritzailean aurkezten digu: gertakizun handien hurbileko begirada eskainiz, historia handia letra txikiarekin kontatuz, gertutasunez, intimismoz, umorez… Giza faktorea azpimarratzen du eta historiaren eta albisteen kronika estereotipoetatik aldentzen da. Iragan gatazkatsua eta iluna atzean utzi eta aurrera begira era positiboan jartzen gaituen istorioa da Gazta zati bat.

Dokumentala gasna (gazta baztaneraz), munduaren metafora bezala ikusiz euskaldunok gure zatia nahi dugula azaltzen du. Istorioa, bere gasna mundu osoan ezaguna den Euskal Herriko herri txiki batean hasten da, Idiazabalalen. Filmean,  Idiazabalgo Luis Katarain artzaina gazta lehengo erara egiten du, berak irudikatzen du herri honen existentzia milenarioa, atenporala, betidanik hor egon dena. Zortzi mila urte dira gizakiak gasna egiten duela lur hauetan. Hemengoak gara, hemen gaude eta hori, artzaina eta gasna irudikatzen du!

Dokumentala ikusi ondoren eta blog honekin lotu nahian (bloga txobinista! Baztan buruz soilik tratazen bai du), aspaldin  Lander Santa Maria kazetariari irakurritako gasnagintza inguruko bitxikeri batez, oroitu nintzen. Euskal herriko zoko zulo heze huntan, gure gasna ditugu eta gaur egun “industria” ederra bada. Bada ardi gazta eta behiena, ardiena,  ibarrako larretan mendetan zehar hezitako ardi latxaren esne gordinaz egindako gasna, bada ekolgikoak, naturalak eta Idiazabal jatorrizko izendapenean sartuta daudenak, baitere batzuk Nafarroako Reyno Gourmet zerrendan bilduak, bada baserritan egitendakoak eta poligonoetan kokatutako gasnategietan, bada… bada ohiture, aspaldiko ohiture, Baztanen aspalditik bizitzeko modu bat izan dena eta ez dena galdu, artzantza eta gasnagintza…baña izan zen urte bat, kanpotik etorri zirela erakusteko eta gasna gehiago eta hobea iteko irakasteko.

Diario de Noticiasko artikuloa dio, gasna itea artzainen bizimodura lotuta zegola, ekoizpena urria zela eta kontsumoa mugatua. Gauzak horrela zirela eta hori aldatu nahian, Diputazioko bi funzionario edo teknikari, gasna hobea eta gehiago iteko formula irakasteko, Elizondon (Pilarko Ikastolara doan bidean) gasnategi-eskola bat ireki zuten. “Gasna-eskola” hasmentatik polemika izan zun eta berehala haren kontra denuntziak eta kexak agertu ziren.

Teknikariak zioten, eskolaren nahia baztango baserritarrei gasnaren “industralizazioa” (kopuru haundiago ta hobea) erakustea zela, baño baztandar batzuk aipatzen zuten foru langile horiek “soldata finkoa” zeukatela eta erakutsi baño gehiago, astean zehar gasna iten pasten zutela eta gasna hori salmentarako zela . Teknikariak defenditzen ziren baimenduta zeudela horretarako eta hobeto erranda, bere nagusiek aginduta Baztango artzaiei gasna egiteko modurik onena erakusteko, etorriak zirela.

Batzuen eta bertzen solasa gogortuz gan zen, eta salaketa baten siñatzailea  zion; “Ez zuela zalantzarik baimenduta zeudela gasna iten erakusteko, ezta ere, ez zuela ezer irakastearen kontra“, baina bai, biziki protestatzen zun, gizon horiek soldata finkoa izanez gain,  astean bortz egun gasna iten aritzen zirela eta ondarrian bere eginkizunak baztertuz (erakusteea),  zuzenean  Baztango gasna “industria ttikia” ustiatzen zutela, konpetentzia haundia izanez gasna iten ta saltzen zuenarentzat. Aipazen zun ere gasna hobea iten erakusteko, hamar edo hamabost litro esne erabiltzen ahal zela eta ez, egunero foru-langile horiek erabiltzen zuten ehun litro pasa horiek! kalte egiñez, benetan gasna salzeaz bizi zirenei.

Baitere enzun zen eskola hori ez zela beharrezkoa, zeren hor zegoen Lekauzko kolegioa, pentsatzen bai zen “gasna-eskolan” erakusten zuten formula Aita kaputxino edo kolegioko anai batetik atera izan zela. Gasna-maixuak babesten zutenak, ere baziren eta hauen defensatz erraten zuten: ez dela gauza bera gazta itea edo gazta ona egitea, “etxeko gazta, gaur ona izaten ahal dela, biharkoa erdi purdi ateratzen ahal dela eta biharamunian txarra!!. Beraz argi gelditzen zen formula bat izatea beharrezkoa zela,  gañera “guztia ahalik eta zehatzena”, gasna bai  Errazun, Elbeten, Almandozen edo Lekarozen iterakoan berdintsua izateko eta denak, “Baztango gasna” bezala, fabrikatzea eta saltzeko.

Eztakigu nola bukatu zen afera eskola itxi zuten edo ez, gasna-maixuek aberastu ziren edo ez, negozio aparte formula irakatsi zuten edo ez… baina, 40 urte inguru geroxago baztango bailaran 40.000 kilo ardi gasna iten eta saltzen da! on egin!!

Posta amaitzeko aipatu “Gazta zati bat” lana barne, bere webean, dokumentalaren bandako soinu kanta bat jausteko aukera badela eta animatzen da soinuarekin bideo bat grabatzea eta grabatutako guziak elkartuta bideoklip erraldoi bat eginen da, ekimenare izena “dantza zati bat” da eta Iruritarrek Juan Arbeloak grabatu eta editatutako bideo eder batekin parte hartu dute.

<p><a href=”http://vimeo.com/50812318″>Dantza zati bat – IRURITA</a> from <a href=”http://vimeo.com/user8488507″>Gazta zati bat</a> on <a href=”http://vimeo.com”>Vimeo</a&gt;.</p>

Post hau iteko erabili den materiala;

Diario de Noticiasko “la polemica del queso” artikuloa. Lander Santa Maria (2010).

www.gaztazatibat.eu/ webgunea. Dokumentalaren web horria.

Read Full Post »

2012ko Martxoa.

29an greba, greba orokorra,”Bertze eredu sozial bat posible da” lelopean abiatuko da Elizondo manifestazioa. Hautsak harrotu ditu Espainiako Gobernuak sindikatuekin hitzartu gabe orain hilabete pasa onartu zuen lan erreformak. Sindikatuek salatu dute, Gobernuak, kaleratzea erraztuta sortu nahi duela enpegua.Erreformak hainbat gako ditu; bertze batzuen artean kendu egin dute 45 eguneko kalte-ordaineko kontratu mugagabea eta 33 egunekoa ezarri. Gainera enpresek salmentak jaisteagatik kaleratu ahal izango dituzte langileak, baita galerarik ez badago ere. Eta guzti hori nik lanean aritzen dudan enpresak ia aplikatu du eta tita batean, urte hontako salmenta jaitsiera “sumatuz” aitzakiarekin 10 langile kaleratu (20 egun ordainduz) eta eta bertze guztio soldata murriztu (%24) digu. Enpresa hau, eraikin zaharrak eta monumntu historikoak zaharberritzen ditu, bere eskutik, Tuterako katedrala, Iruñekoa (orain pinakulokin jo ta ke ari gara), Xabierreko gaztelua, Marzillakoa, Noaingo akueduktoa…aurpegia garbitu eta sendotu ditu, baitere aipatu gure eskualdean, bai Donamariko eta Zozaiko dorretxeak berriztatu ditula. Erran behar, enpresa hau hargiñez beteta dagola edo obe errana zegola, zeren 10 hoietatik batzuk  harri-lantzearen artisauak bai ziren eta orain bere zintzelak, mazeta ta konpasa harri gabe gelditu dira.

Pello Iraizotz indako zutarria Nafarroako ihardutzaile ezezagunaren omenez altxatua dago.

Hargiñak aipatuz erran behar gure zoko hunten hargin lurra izan dela betidanik eta eskualdeko harri gorria jakin izan dute zintzel laztan-kolpez,  armarri ederratan bihurtzea eta Baztango eraikin noble edo etxe xumeen harlanduak, iskin-silarriak, barlasaiak (alfeizarrak), ate-ertzeak… egin eta landu dute harri urratzaile  horrekin.  Hargiñak famatuak izan ziren Bozateko agotak eta Santxotena eskultoreak “defenditzen” duen teoria dion bezala; agoteak  kataro hargiñak omen ziren eta bere lan jakindura XIII. mendean zehar Santiago bidearen luzetara utzi zuten . Mende batzuk geroxago,  XVII. mendean Juan Arozarena “maestro kanteroa” daukagu eta Arozarena hargiñak harlanduzko etxaurrea pintoa  eta paramentuko harri gorrixka duen eraikin barrokoa inen du, eraikin honek Baztango udaletxea izanen da. XX. mendean ere, bailara honek hargin ezagun eta ospetsuak izan zitun edo erran beharko genun hargin-famili ospetsu eta ezagunak izan ditula eta horiek izanen ziren bai Sobrinotarrak eta baita ere Ziaurriztarrak. Zorte haundia izan nun nik txikitan, azken Ziaurriztar hargiñari, (Boni Ziaurriz) ikusi bai nion harriari “hitz” egiten, baitere nola harria laztantzen zun eta nola ere, harri kozkor bat, forma bizidun batean eraldatzen zuen, aitetxik (hargiña ere) eta Bonik harri batzuk “prestatu” bai zuten gure garagian. Gaur egun, Arizkunen dugu Cesareo Soulet  ezaguna eta  izen handiko hargiña dena eta nahizta  erran (Diario de Navarra-ko elkarriketa batean)  berak eta Genero Fagoaga Urdazubitarra ofizioa uztekoan Nafarroan hargin lanbidea galduko dela, erran behar gezurre haundia dela zeren gure enpresan gelditzen diren hargiñak  aparte (egie da kaleratu ondoren gutti gelditzen direla ) ezin dugua ahaztu Pello Iraizotz ( Amaiurko gazteluko bide hasmentan dagon estelaren egilea eta baitere Elizondoko herriak  izango duen “kontrabanduaren” oroigarria eginen duna.) eta ezta ere Joseba Lekuona laguna!!!

Hargiñak izanen dira Arizkundarra mazeta ta zintzela kajoi batean betirako uzterakoan eta harg¡ntza ez da izanen galdutako lanbide bat, baña bai… pasaden azken mendean hainbat lanbide desagertu izan diren horietako bat  , larruginarena ( larru-ontzailea ” kurtidorea, pelteroa”)  izan da. Baztan aldean erraten ahal da 1960an desagertu zela larrugintza artisauaren lanbidea, hiru belaunaldiz larru zurratzea eaman bai zen Gartzainen Unanua familiaren bidez, Baztango ondarreko zurratzailea Dionisio Unanua izanez. Larruginta ondutako larruarekin jantziak edo bertze zernahi objektu egiteko lanbidea edo jardueran da; jantzi eta objektuen fabrikazioa hain zuzen.

Lan honen “prozesua” haritzaren azaletik taninoa  erauzten hastn zen, taninoa  landareetatik lortzen diren konposatu fenolikoetako edozein da eta tinnteak egiteko, tinteak arropetan finkatzen laguntzeko eta, batez ere, larruak ontzeko erabiltzen da (Wikipedia). Taninoaren erauztea udan egiten zen, garai honetan zuhaitza “izerdie” bai du. Zuhaitzaren azalan aizkorakada batez eta palanka iñez azala kentzen zen eta azal puske horiek errotan ehotzen ziren hautsa bihurtu arte.

Larruaren kasuan ohikoena behiarena izatea zen, larru-behia “pelamo” deitutako metro kubikoko putzu batean sartzen zen, pelamoa urez eta kare-biziz estaltzen zen.  Egunero artisaua larrua atratzen zun putzutik, ura nahasten zun eta berriz larru-behia pelamoan sartzen zun, lan berbera hamar egunez errepikatuz. Denbora hau pastuta  Gartzaingo Unanutarrak larrua atratzen zuten eta kutxilla batekin  larruaren hilea eta oraindik gelditzen ahal ziren haragi puskak kentzen zituzten. Ondoren berriz ere putzu batean sartzen zen larrua, kasu hontan  kare arrastroak kentzeko intenzioarekin putzuak soilik urik zeukan. Prozesua luzea zen eta larrua ia garbituta zegonean taninoz eta uraz betetako bertze putzu meheagoetan barruratzen zuen Dionisio Unanauak. Taninotik egunero larrua hiru aldiz atratzea beharrezkoa zen, taninoa eta ura ongi nahastu taninoa ongi disolbatzeko, horrez gain gañera sei egunetara putzua taninoz berritu behar zen eta horrela 3 hilabetez prozesua irauten zula.

Bertze batzutan larrua ardiarena, akerra edo ahuntzarena zenean prozedura ezberdiña zen. Larrua artilearekin ur beroko “aska” moduko batean sartzen zen, ur beroan gatza rta alunbreko harriak botatzen ziren alunbrea desegiten zen (Aluminio-potasio sulfato hidratatua. Tindaketan erabiltzen da, tinda finkatzeko, larrua tratatzeko eta medikuntzan lehorgarri gisa erabiltzen da. Harluxet hiztegi enziklopedikoa) eta egun batzuk egon ondoren larrua atra, idortu eta garbitzen zen.

Azkenik eta ea zer enpleua izan behar zun; sdibidez bizkarreko larru gise  bezala erabili behar bazen  larrua luzatu, tiratu eta zabaltzen zen eta berriz uztarria estaltzeko batzen larrua estutzen zen, horretarako zabaltzeko eta estutzeko taula hiltzedun batez baliatzen zen.

Post hau iteko Agustin Otondo Dufurrena-ren “Diccionaro Histórico biográfico del Valle De Baztan“  (2002) liburua rabili da.

Read Full Post »

Aste huntan Nederlanden egon den lankide batek hango eskalapuin pare bat oroigarri gise ekarri dit. Zautzen didatenak badakite gure etxean kriston afizioa badela traste zaharrak, ,tramankuluoak eta alako segapotoak etxeko atarian zintzilikatzea; gariak, pulupeak, aitetxi zurgiñaren tresneria, guatzeak berotzeko “zartain” antzeko horiek, garragardo “katiluak”… eta doike! eskalapuineak (eskalapoinak) ere bai, eta gañera egitazkoak! ez  oparitako hauek bezala, zeramika txurikoak (margotuak) direla ta.

Etxeko eskalpuin zaharrak.

Eskalapuinak zurezko pieza bat hustuz egiten den oinetakoa da, hainbat lurraldetako baserritarrek erabiltzen zutena. Gehien bat, zola zurezkoa izan arren baitere gomazkoak badire eta batzuk  larruzkoa ere. Etxeko sarreran zintilikatuta daukagun eskalapoiak batzuk, Ahetzen erositakoak dira eta bertziak, nik uste bertakoak direla, hauxe  da Errotaberekoak (gure arbasoenak).  Nahiz eta etxekoak izan, erran behar ez dutela iñoiz oin bazutan patuak ikusi  eta sabaian zoko batean urteak egon ondoren, gure aitak (gomazkoekin batera) egun batian zintzilikatu zituen eta ti ta  batean, baratzean ibiltzeko zapata zaharrak apaingarri moduko edergarri batean, bihurtu ziren.

Eskalapoiak joanden mendeko 50. hamarkada artio oinetako arras erabilgarriak eta arruntak (komunak) omen ziren. Normala zen beraiekin ibiltzea eta erraten da baserritakoak igandian herrira jausten zirenenan edo merkataure edo  ferietara…jausterakoan, eskalapoiekin jausten zirela eta ia herrian zeudenean bai ostatu batean edo hurbilean zegon aska batean ,eskalpuinak kendu eta “Igandeko” zapatak patzen ziren. Bitxikeri bezala aipatu, alako toki bat, Elbeteko Oñaska zen, eta hortik etorriko zitzaion tokiaren izena “oinen-aska” izan omen bai zen!

Eskalapuinen bertze ezaugarria zen etxeko nausia kalean zegola jakiteko, balio zula. Normalian etxe kanpoan erabiltzeko oinetakoa bai ziren etxeetako atarietan edo sarrera egoten ziren eta eskalapuinak  hor ez egotean edo ez ikustean normala izaten zen suposatzia etxeko nausia  (edo eskalpoien nausia) etxe barruan ez egotea baizik kanpoan!!

Erran behar eskalapoiak  Europa osoan (bederen nekazal-mendi giroan) erabiliak izan arren, akaso hiri gunetan arras ezezagunak izan direla eta norbati oinetako mota hauekin ikustean harridura edo txundidura pizten ahal zuen. Eskalpoiekin eta alako harritzearekin zerikusia daukan eta baztandar batzuek “pormedio” dauden bitxikeri bat bada. Istorioa etxean entzunda neukan baña denborarekin gertakizunaren protagonistaren izena ahaztua ere! Zorte onez, Agustin Otondo Dufurrenak bere “Diccionaro Histórico biográfico del Valle De Baztan” liburuan pasarte bitxi hori biltzen du.

Kontatzen dutenez ,1968ko Donistian ospatutako XXV. “iestas euskaras” (Donostiaco “centro de Atraccion y Turismo” antolatue) jaurdunaldietan barne, artisau erakustaldi bat izan zen eta erakusketa horretan, 83 urteko Juan Bikondo artisau  erratzutarra parte hartzen zun, eta hamar egunez Donostiako alde zaharreko Trinitate plazan, taloak eta marrakukuak (taloa edo artopile gaztakin) egiten aritu zen.

Azken eguneko goizean, Donostiako portu aldetik, bertze baztandar artisau batzuekin batera pasaietan zebilela; Erratzuko Domingo Etxaide kaikuegilea eta Arizkungo Pedro Zapata forjatzaileakin batera, pasadizo bitxi baten protagonista bihurtu zen. Juan Bikondok burruse (blusa) beltza eta  makile bat beztitzen zun goiz hortan. Bizkarrean zeraman makilan fardel bat zintzilikatue eta oinetakoz eskalupinak ere zeraman!! Bere janzkera zerbait harrituko zuen han zebilen hirisemei eta jaurdunaldietara hurbildutako azerritar batzuei, haunitz gehiago ta!

Kanpotar hoietako bikote bat, adiñeko baztandarrari gise horretan ikusterakoan arras harrituta, ze zapate mota arraro zeramala, galdetu zioten. Juan Bikondokin zeudeten bertze bi baztandar artisauak erran zieten, agureak zeraman zapatak, itsatsoa zeharkatzeko (gañetik) oinetakoak zirela eta tita batean hasi behar zela itsatso gañetik ibiltzen eta makilan zintzilikatuta zeukan fardelan, bide luze horretarako behar zuen janaria eramaten zula ere!.

Gauza da, arrotzak hainbat galdetu ondoren eta hainbat argazkiak atera ondoren, dirudi,  siñestu zutela gezurtxoa eta badaezpada bidaia hasi baño lehen, kafetxo bat hartzeko sosa eman zioten Bikondori ta guzti!!…eta guk jakin gabe eskalapuinak itsatso zabalak zeharkatzeko oinetakoak zirela!!!

Post hau iteko urrengo liburu edo webgunetik informazioa atra da.

Harluxet hiztegi enziklopedikoa.

Agustin Otondo Dufurrena-ren “Diccionaro Histórico biográfico del Valle De Baztan”  (2002) liburua.

Read Full Post »

Ohiturak, dantzak, soñuak, tradizioa…biltzen dun herria Arizkun dugu, eta hontakoan hoietako bat, ezkontzarekin  zerikusia daukan erritoa “plazaratzen” dugu, Arizkungo eztei taldea.

Ezkontza bi pertsonak elkarbizitza egiteko asmoz hitzarmenez egindako elkartzea da, elkartzea era formal batean ospatzeko ezteiak izeneko zeremonia egiten da. Baztango ezkontza tradizional batean, Ioiak edo eztei soñua, arrunt ezagunak dira, adibidez  erraten da, Maurizio Elizakdek doinu eder hau 416 ezkontzatan jo omen zuela…baña eztei zeremonian, garai batean soinu hauek baño zerbait gehiago, zen.

0071.jpgFranzisko Arraras napar flokloristak (ikasketak Lekauzko kolegioan in zun) 1987an argitaratu zun “Danzas e indumentaria de Navarra, Merindad de Pamplona (II)” liburuan ezteiak edo Arizkungo eztei taldea nolakoa zen, biltzen du. Dioenez, eztai festetako ospakizunak azken proklamako egunean hasten ziren, arreoa senargaiaren etxera eramateko asmoz.

Ospakizunaren handitasuna lagun talde batetan zetzan. Talde buruan, andregaiaren nebak urrezko apaindura eta lazo gorrixka batez hornituriko ahari bat zeraman. Etxe berrira iritsi baino lehen, ahariari lazoa kentzen zion nekatxa urte barruan ezkonduko zelako ustea zegoen eta bere helburua lortzen bazuen, emaztegaiaren anaiak ezingo luke eztei bazkarian parte hartu.

Anaiaren gibelan txistulariek zigoazten ioiak jotzen eta ondoren bi behi orga bat tiraka. Behiak, ohial ederrez, eta garez apainduak zeuden eta organ,, emaztegaiaren arreoa zijoan. Gaztetatik, ezkondu baino lehen, neskatxa bere arreoa prestatzen hasten zen. Arreoa arropa zuriz osatzen zen batez ere.baña baita ere organ zijoan,egurrezko guatzea, koltxoi, mandiriek, izarak, mantak, burukoak eta abar.

p1014656.JPGTaldea, bi mando zamatuta segitzen zuten, bata artoz ta bertzia ardoz, ondoren behor baten gaña emaztegaiaren haizpa. Honek, animaliaren bi aldeko zintzilikatutako esportxetan (zintzilikatutako xaretoak) arraultzak eta oiloak zeraman.

Eztei taldea senargaiaren etxera iristen ziren, han honen anaiak ahariari xingola gorrixka kentzen zion eta bere txapelan apaindura bezala patzen zen. Apaindura hori, bazkalosteko dantzetarako baimena ematen zion emaztegaiaren haizpakin bikotea osatzeko.

Hemen akituko zen “eztei taldea” baña, ezteiak egun batzuk gehiago iraungo dute.

Biharamunean, ezkontza egunean, herritarrek senargaiaren etxean biltzen ziren. Ongi gosaldu ondoren eta ttunttuneroak Eztei soñua jotaz, emaztegaiaren etxera hurbiltzen ziren,  hemen berriz, pastak, ardoa eta pattarra eskeintzen zizkieten eta handik bi taldetan Elizako bidea artzen zuten. Aipatu behar,joera “txarra” izandako nobioak, mezak goizaldean iten zela eta emaztegaiak bidea hau, zapi beltz batekin burua estalita, iten zun.

Zeremonia erlijiosua  bukatutakoan, eliz atarian gonbidaketak hasten ziren eta hartan jarraitzen zuten etxe berrira iritsi arte. Hara iritsitakoan eta emaztea emakume ezkondutako burukoa patuz ( betirako eramanen du, p1014657.JPGzeren soilik ezkongabeak ilea laxoa edo trenzetan eramaten ahal zuten) eztei bazkaria ospatzen zen. Errekia zerbitzatzen zen tenorean, txistulariak, (gehienetan bi txistulari ta atabalaria ziren) soñu baten bat jotzen zuten, adibitzez, Franzisko Arraras aipatzen dun bezala, Antoni Elizalde Aniztarrak, normalki “Urtsuako kanta” jotzen zun. Musika jotzen zen biztartean, ezkongaiak hiru sardexka artuz (txistularien kopurua) eta sardexka bakoitzan ogi ta haragi puske bat patuz, “tripode” antzeko bat egiten zuten (edo egiten da) eta musika amaituta, atabalaria hasita ardo tragoxka edan ondoren, nobioa haragia ta ogia eskeintzen zien.

Errekia segituz, postria , algara eta joku dantzak; Itsats-dantza, Bizkar-dantza, Eskalapoi-dantza, Saskito-dantza, Zurrume-dantza…eta iluntzerakoan, gizonak eta emakumeak zapiekin elkarbanatuak plazara atratzen ziren Soka-dantzan. Plazatik herrian zehar ibiltzen ziren soka dantzan ezkongaia ezik, honek, oinez zijoan (zinta gorri bat bularren eramaten zun) eta topatzen zenarekin, ardo baso bat eskeintzen zion. Herrian ibili ondoren afaltzera bueltatzen ziren (soka dantzan) eta afaria amaituta dantza segitzen zuten… eztiak amaitu gabe!!!

Bigarren egunean, bertze bazkari haundi bat zegoen gonbidatuekin eta berriz ere arratsaldean soka-dantzarena errepikatzen zen. Hirugarren egunean, bertze hirugarren bazkari bat batzen, baña kasu honta gonbidaturik gabe, baizik bi aurreko bazkariak prestatu eta zerbizatu zutenentzan zen eta bazkari hontan, etxekoandre berria zerbizatzen zun. Emakume hauek, arratsaldean, sukaldatzeko mandarra eta zapiekin dantzetan aritzen ziren!.

More Free Videos Here

Ikusten denez ezteiak lau egun irauten zuten, baña benetako bukaera urrengoko igandean izaten zen, zeren Igande hortan, ezkon berriak bere gurasoekin bazkaltzen zuten ( aurreko bazkarietan ez zuten parte artzen) eta lehen eguneko “eztei taldearen” kalegiran, orga gañean erakutsitako arroa, (dotea) ematen zen.

Post hau iteko, “Danzas e indumentaria de Navarra, Merindad de Pamplona (II)” Institución Príncipe de Viana 1987, Francisco Arraras-en liburua erabili da. Irudiak liburu berberakoak dira eta marrazkien egilea, Arzai da.

Bideoa, Youtubetik artuta dago Ximuntxo-k igo du.

Read Full Post »

Kapera.

2011 Ekainak 12


Mendekoste astelehenean, hau da Pazkoko bigarren egunean, Baztanen, arratsaldean komertzioak ixten dira, merkatariek erdi festa egune artzen bai dute. Goizez lan egin ondoren, bazkari batekin Kapera besta ospatzen dute. Nahiz eta gaur eguan besta hau ia ia ez den nabari Baztanen (Urdazubiko komerzioak berreskuratzen saiatzen hari dira), aipa behar garai batean, arras besta garranzitsua, ospe haundikoa eta jendetsua zela eta Baztanetik, Ainhoako Axulari maendian dagoen Arantzatzuko Ama Birjinaren kaperara, erromerian joaten ziren… baina festaren jatorria zerikusi gutti zeukan erlijiorekin eta gehienak mugan inguruan gelditzen ziren bederen…bigarren gerrate mundialatik, Espaina eta Frantziako mugak itxiak zeuden eta. Mendekoste Franzian festa zela, 50. hamarkadan muga soilik egun horretan irekia zegoen eta aprobetxatzen zen alde bateko eta bertzeko familiak, lagunak…ikusteko, biltzeko, negozioak  iteko, produktu frantsesak erosteko okasio…eta doike! erbesteratuak zeudenak (hasieran gerra zibilatik eta geroxago iheslari politikoak) baita ere bere senidekin bederen egun batean egoteko balio zizaien.

capilla-de-nuestra-senora-de-aranzazu

Arantzatzuko Kapern (Ainhoa). Argazkia Internetetik artua

Hala zela ta, lekuakoaz (Xaretakoa, Baztandarrak…) gain Euskal Herritik  abertzale eta Spaniar estatuko errepublikatzaleen familaiak etortzen ziren eta festa (Ahinoa, Dantxarinea) jendez eta jendez betetzen zen. Horren adibide, Elizondoko La Baztanesa autobusen webgunean anekdota gisa azaltzen dena, egun horretan garraio enpresa baztandarra bidaiari kopuru gehien biltzen zituen eguna zen Kapera besta. 

DSC09313

Bideko guruzeak Argazkia @turiscapadas https://twitter.com/turiscapadas

Festa erlijiotsoa zenez, Ahinoako herritik, 389 metro garaiko mendian dagoen kaperara (ermitara)  erromesaldia ikusgarri, koloretsua eta zaratatsua batean igotzen zen. Beila, (peregrinaldia) Klika (tronpeta eta danborren banda) baten atzetik doa eta hain errealista diren hiru Kalbarioko gurutziltzatu ondotik pastuz Arantzeko Ama Birjinaren kapera iristen da, tokie ikusgarria izanez eta Xaretako eta Lapurdiko ikuspegi pollitena begiztatzea posible da. Meza eta erligioko afera amaituta eman ondoren, erromeria Ainohako Dantzarinean segitzen zun. Ez da beharrezkoa erran Elizondotik autobusez etorritako aunitz, Ainohako auzo hontan hasieratik gelditzen zirela eta bere familiko iheslariekin egoteaz gain, ikurriñak, Euskal Herriko pegatinak eta halakoak erosten zuten, hegoaldean debekatuak bai zeuden!!

Urteak pasaz, garai horiek pastu ziren eta gaur gun ia ia soilik Ainhoako eta inguruko herriko fededunak kaperarat igoiten dira mendekosten meza  entzutera. Bertzealdetik arestian aipatu dugun bezala, Baztanen merkatariek bazkari  batekin eta atsaldez itxiz ospatzen da aspaldiko tradizio zahar hau, urrun geldituz  “fama” haundiko egun hoiek!..ta fama hain haundia zuen!, Orson Welles zineasta ospetsu berberak 1955ko urtean erromeria grabatu zuela, Euskal Herriari buruz BBC-rentzat egin zuen saiorako. 

Erromeria 4:03. minutuan agertzen da.

Read Full Post »

Maitza, loreak festa ta dantza! ta inguru hontako herrietako lehen besta nagusiak eta gogo haundikin hartzen direnak Iruritako Salbatore bestak ditugu, naiz eta aurten Ekainan izan. Festa hoietan, Salbatore Egunean, eguerdiko 12:00etan, plazan, herriko dantzarien erakustaldia bada.  Irurita, dantzan inguruan berezitasun batzuk baditu, alde batetik erraten ahal da Iruritarrak txikitatik hasten direla dantzan eta hori nabaria da Salbatore egunan, zeren plazaratzen diren dantzarien adiña, lau-bost eta 40 urte bitartekoa da. Bertzealdetik, eskeintzen diren Agurra , Xoxodantza, Txankarrankoa, Zintadantza… ta bertze dantzez gain, aipatzekoa da, San Miguel ezpatadantza, Baztanen Iruritan soilik dantzatzen den dantza bai 10804777.jpgda.(Argazkia J.M. Ondicol-ena da eta diario de noticias web-horritik hartuta dago)

 

Festaz, Irurita ta dantza ardatzaz hartuz, hontakoan “plaza erdire” aterako duguna, hiru gauz hoiekin zerikusia duen aspaldiko kontua edo gertakizuna izanen da.

 

Florencio Idoate  gazetaria ta Nafarroko artxibategiaren zuzendaria izandakoa, bere “Rincones de la Historia de Navarra” liburuan, 1585ko Pazko Igandean Iruritan, Zigatarrekin gertatutakoaz aipatzen digu. Dionez, egun hartan, inguruko herriko bizilagun haunitz bildu ziren Iruritan festa eguna ospatzeko. Jai giroan zeudala ta, edaten, dantzatzen…dena makurtu zen hogeita hamar edo berrogei Zigatar, txistulari ta guztikin iritsi zirenean eta herriko plazan “Lezay” (zaltzain, lacayo gazteleraz) dantza dantzatu nahi izan zutenean. Iruritarrak zigatarren txistulariari ixiltzeko erran zioten baña Zigatarrek ez zioten utzi eta erranairua dion bezala “soñuek erakusten du nola dantzatu” zigatarren ttunttuneroa segitu zun txistuka. Hori sutan patu zien herritarrei eta horietako bat, Juanes Oyarguen hain zuzen, amorruz jana  ostiko bat eman zion danbolinari. Beraz hori, bi talden arteko borrokari hasiera eman zion eta borrokaren ondorioz, labankadaz zauritutako bat izan zen.  Afera ez zen han bukatu eta Juanes Oyarguenek, kalapita (liskar,istilu) horren sortzailea edo bultzatzailea izateagatik, sei hilabetezko erbesteratzearekin zigortua izan zen.

Antzeko parezido gertatu zen 1613ko abuztuaren 4an. Kasu hontan Iruritar apaiz baten lehenego meza ospatzen zela, ingurko herriko jendea etorri zen meza entzutera. Meza ondoren, plazan, dantzak hasi ziren eta lerro buru bezala, Ursuako Tristan jauntxo patzen, sahiatu zen. Ezin zizaien idei hori Iruritarrei sobera gustatu eta bekoztuta, deuts erran gabe, borrokan hasi ziren jauntxoa eta bere zaldunen kontra. 

baztangohaizegoarenargazkiak-20110220213914.jpgAspaldiko bi kontu hauek ez dira Goinetxe dukesaren plazan izandako istilu bakarrak (dantzak medio), zeren liskar hauek, burura dakarkigu, laurogei hamarkadan izandako bertze bat. Kasu hartan, Iruñatik etorritako dantza talde bat, mutildantza bat dantzan hasi ziren, arazoa izan zen dantzarien artean neska zirela eta honek ere haserrea piztu zien Baztandarrei, ohiu eta hitz ezegoki batzuk bota ondoren (ah!! herriko argiak itzali gabe) gautzak baretu ziren… nahiz eta hau, orain dela hogeitamar urte inguru pastu, erran behar, gauzak ez dira aldatu “kamarada”! zeren antzeko-parezido gertatu zen joan den udan, Iruritako “herri-barridean”.

Post hau iteko erabili den materiala.

Florencio Idoate. “Rincones de la Historia de Navarra”  (1956)

Santiago Lesmes Zabalegui. “Navarra un Reino de historias” EGN (2010)

Read Full Post »

Pasaden aste sainduan, hemendik urbil zegola, kanpoko lagun bat etorri zizaidan bisitan, lagunak ikarragarrizko jarki (afizio) bat du, berak erraten dun bezala “harriak” ikaragarri gustatzen zaio, beno, “harri” hoiek kristonakoak dira, harri hoiek, megalitoak dira.

Aspaldin, Josu Cabodebilla eta Itziar Zabaltzaren “Baztango edesti aurreko oroitarriak” liburua opari nion. Liburuan agertzen diren 600 megalitoak ikusi ta berrikusi ondoren, “egun batian” batzuk ezagutu nahi izan zun. Goiz goizean kotxea artuz eta Elortako estazio megalitiko izugarrie (21 harrespila-cromlech bai ditu) ikusi ondoren, Bertzunaldera joan giñen. Han, oinez, Basagar, Larramets eta Burga inguruko, trikuharriak, harrespilak eta zutarriak ikusi genun, Soalar ingurura iritsi gabe, zeren berandu egin zizaigun eta  “harritzalea”, Soalarko zutarri ospetsua ikusi gabe, geldituko bai zen. Hortaz ba, Elizondora bueltatu eta justu justu, Jorge Oteiza museo etnografikoa itxi baino lehen iritxiz, lagunak, Europan dagoen zutaharri-estela garrantzisuenetako bat “in situ” ikusi ahal izan zun.

soalar7e.jpgSoalarreko zutarria, Baztanen dagon megalito garranzitsuena eta ikusgarriena da, ez soilik bere neurriengatik, 4´50 m luzekin Euskal Herriako altuenetako bat delako, Mugarriaundi  (5´40m, Araban) eta Burgakoarekin (4´90m, Baztan) batera, baizik, batez ere 2003an Hilarriko taldekoek, harriaren aurpegi batean (beti lurpean egon den aldean alegian) aurkitu zuten grabaduengatik, hain zuzen neolito aroko aizkora ta iduzki baten grabaduengatik. (Argazkia Alfonso Martinena da eta bere Flicke-eko “megalitoak” albunatik hartuta dago.)

Neri behinpin, “harri”  hauek museoetan egotea, ez zait haunitz gustatzen, nahiago nuke arbasoak “landatu” zuten jatorrizko tokian berriro zutitzea eta handik paseatzian, harrizko gerlari honekin posible izatea topatzia, baña erren behar Museoko “baratzea” harras leku aproposa dela eta honek aukera ematen dula jende gehiago, harri puxka hontaz gozatzea. Gañera aipa, estela honek, ondarrian museoan akitzeko, izan duen bidaia, harras bitxia izan dela eta nahiz eta milaka urtez (erraten ahal da neolio-bronze garaia k.a 2.000 urte inguru heman zela Iberiar peninsulan) Soalarren egon hazken 3 hamarkadetan toki desberdiñetan ageri izan zaigu

soalar-003.jpgHasmentan estela, orduan “harri bakarra” (hala deitzen bai zaie etzanda dauden “menhirrak“), Lekauzko kolegioko Aita Ondarrak aurkituko zun, 1974an Soalar inguruan eta 1976an “Pricipe de Viana” argitaratu zuen datuen arabera, 4´35m luzera eta 3.500kg-ko pisua izango zuen. (Irudian, Soalarreko harri bakarra jatorriko tokian. Argazkia, Hilharriak taldeko Iñaki Gazteluna da eta Celtiberia.net webgunetik hartuta dago)

1992ko udazkenean, lekutik desagertzen da eta 1993ko udaberrian berriro aurkituko du Aita Ondarrak, baña kasu hontan ez Soalarren baizik 15 km-ra, Ezkaldo inguruan, Gartzainen, pista baten ondoan botai (etzanda). Dirudienez lur eremuaren nagusia, belai berri (lurberri) bat in behar zuen eta erdian zegoen “harria”, harat ekarri zun eraikitzen hari zen baserrian, dintel moduan erabiltzeko
Gizonari, harria itzuli behar dueal bere jatorrizko lekura aipatzen zaio. Baña urte batzuk pasata, 2003ko udan, berriz desagertzen da.

2003ko udazkenean, Hilharriak taldekoek ohar bat jasotzen dute, oharra dioenez, harria Gartzaingo Aintzano auzoko etxe-rural batean ikusi dute, zutik dago eta…saskibaloiko saski bat patu diote!!!.
Egun batzuk geroxago ganen dire eta munduan bira eman duen argazki ezaguna ta bitxia atrako dute. Taldeki hoietako batzuk, Josu soalar1.jpgCabodebilla eta Mikel Gaztelu tartean, aizkora eta zirkunferentzi baten (eguzki bat alegia?) irudia ageria dela, nabaritzen dute.

Hilarriko Luis Millanek, Alcalá deHenaresko Primitiva Bueno etaRodrigo de Balbin arkeologoekin (1985etik daramatela, estatuko trikuharrien eta zutaharrien grabaduak ikasten eta aztertzen) harremanetan jartzen da. 2004ko urtarrilean bi adituek harria bisitatuko dute ta erranez, harria, gerlari baten hilarria (estela) dela.

Baztango Udalak etxearen jabeari jakinaratziko dio saski kendu behar diola eta lurrean jartzea. Urte berberako Apirilan, zutharria Elizondoko Jorge Oteiza museoko lorategian paratuz. 

2OO4ko uztailan Primitiva Bueno Ramirez, Rodrigo Balbin Behermann eta Rosa Barroso Bermejo “prehistoria” katedradunen ikerlana ondoren Trabajos de Arqueología Navarra-an” La estela armada de Soalar, txostena argitaratuko dute. Grabatuen kalkuak egin ondoren argi dago harri gorrizko estelan, gerlari bat dagola, gerlari antropomorfikoren irudia bai da, aizkora iruditzen zuena halabarda bat da, kirten luze eta estua duena. Kirtenak irudiak dauzka, otso hortzak akaso, edo sokak. Ondoan, iduzkie zena, esku babesa da (eskudoa). Adituen ustetan, eguzkiarekin lotutako sinboloa izan liteke, barruan hainbat marra daudelako, eta, haien artean, diametro txikiko lau botoi. Baita eregerriko bat du ta labana ere, buruan bi begi ta gañan “suge” bat, txanoa eta kapa ere dauka eta escanear0019.jpgbularrak nabariak dira, bi biribil dira. Adituek uste dute larruzko armadura baten bularraldekoak direla (bertze batzuk, akaso emakume gerlaria zela teoria diote). Baita ere harria Urdiñez eta gorriz margotua zegola arrastoak aurkitu zuten.., berezitasun guzti hauek Baztango gerlariaren estela Europako zutaharri-estela garrantzisuenetako bat, bihurtu diote eta bide ikaragarri bat irekiz gure arbasoen bizitza ikertzeko ta galderak iteko. 

Harrizko gerlari hau mugarria izanen zen? toki hori talde baten lurrak zirela adierzteko? edo akaso gerlari ospe baten hilerria? gibelean  ere grabatuak izanen zun? (grabatuak, beti lurpean egon den aldean mantendu dira), Soalarren dagoen bertze harri bakarra (etzanda) ere halakoak izanen ditu?, ta lerro zuzenean dagoen Burgakoa? Etzanda daudenak gerlaririk baldin badute, zergatik badira hainbertze etzanda? Lur hoiek gizaki talde berriak konkistatuak izan zirelako eta aintzinekoen ikurrak botako zuten? Gerlari hauen irudia denborarekin Jentilen kondaira sortzeko balio izanak dira?… uf harrigarria harri bat ematen ahal duna!!!, ta hortaz nik ere, nere lagun bezala “harritzalea” nahiz!!!.

(Marrazkia “Trabajos de Arqueología Navarra 2005, La estela armada de Soalar. Valle del Baztan (Navarra)” lanatik hartuta dago)

Post hau iteko  erabili den materiala.

Primitiva Bueno Ramirez, Rodrigo Balbin Behermann eta Rosa Barroso Bermejo Trabajos de Arqueología Navarra 2005, La estela armada de Soalar. Valle del Baztan (Navarra)” txostena.

Josu Cabodebilla eta Itziar Zabaltzaren “Catalogo megalitico del Valle de Baztan-Baztango edesti aurreko oroitarriak” 2006ko liburua.

Francisco Ondarra-ren “Nuevos monumentos megalíticos en el Baztán y  zonas colindantes” . Príncipe de Viana, 1976 liburua.

Celtiberia.net webguneko “La estela-menhir de Soalar (Navarra)” artikuloa.

Read Full Post »

Lamiak.

2010KO APIRILA

Xaloa telebistak, Baztango herriei buruz erreportai saioak grabatzen ari da, lehenengoa emititu dutena Amaiurkoa izan da. Saioa, herritar batzuen bidez, Amaiurko historia, bizitza, bitxikeriak… azaltzen ta erakusten ziguten, harras interesgarria izanez.

Urrengoa, Azpilkueta izanen du protagonista eta saio horretarako sarreratxo modu bat prestatzeko plazerra edo “ohorea” izan dut, beno, herriko informazio pixkat bideratuz, histori pixkat, kondaira baten bat, bitxikeriak…hau da, gutxi gora behera blog hotan jorratzen duguna. Ba, horretan nenbiltzala, Azpilkuetako gauzak berrirakurtzen, ahaztuta neukan gertakizun edo obe errana, kontakizun batekin, topo egin nuen. Kontakizuna dionez ,Azpilkuetako lurretan, Meatzeta  parajian (Otsondo-Gorramendi aldera) bi emakume lurperatu omen zituzten garai batean, ta biak,  lamiak ziren, horren ondorioz, tradizioaren arabera, toki hortan sortzen omen dira ekaitz guztiak!

baztangohaizegoarenargazkiak-20100313195118.jpgGure ballaran, lamiei buruzko erreferrenzi hau, ez da bakarra, Baztango hainbat eta hainbat lekutan, lamien histoioak, toponimoak eta “lami” hitza aurkitzen dira, Lamizilo, Lamiarri, Lamiarrita, lamiputzu

Lamizilo, trikuarri bat da eta Larramets muinoan dago, Beartzun eta Iñarbegi tartean, Baztanen baden trikuharri ikusgarrienetako bat  da. Bere hilgela argi nabari da gaur egun . Bere inguran haibat tumuluak aurkitzen dira, lamizilo tumulo talla izenarekin ezagutzen direnak.

Lamiarri Arizkun aldeko toponimoa da eta baita ere Arizkunen Lamiarrita aurkitzen da. Lamiarrita, gehienentzat, Arizkungo Ordoki ta Bozate auzoen tartean dagoen jauregia da, egia de gehienek izen horrekin zauzen dugula, (gañera ala dio pintura txuriz idatzitakoa etxearen burdiñezko atakan!) baña Lamiarrita, izena dion bezala, “lamien arrieta”, legartza, ingurua da! jauregia altxatuta dagoen eremua! Toki hortan, Baztan ibaiaren ertzak  eta inguruko lur eremua, Lamiarrita izena du, eta zubia Lamiarritako zubia 0blamia1.JPGeta doike! behitiko putzua, Lamiputzu!!!.

Bitxikeria bezala aipatu, jauregiaren benetako izena Etxeberria dela eta 1713ko ereikin zen jauregia da, baño lehenagotik, toki berberan bazen berze jauregi bat,hain zuzen Juan Goinetxearen jauregia, eta sute batean erre zenez, etxe berri bat eriki zuten, hortaz Etxeberria.

Baztanen bai bada etxe edo eraikin bat (borda), Lamiarrita izena duena eta honek ere, kontakizun, kondaira edo ipuin eder bat  ezkutantzen du bere harri gorrizko paretetan. Kontu zaharrak lotzen du Lamierrita borda, Aritzakuneko urrearekin eta XVIII. mendeko  hacienda idazkaria izan zenarekin. Lamiarritako borda (Aritzakun) Bautista de Iturralde-ren (Murilloko markesa izanen zena) aberastasunarekin lotura izanen du?. Akaso Jauan Bautista Iturralde gaztea, lamien urrea aurkitu zun?

Baña zer dira lamiak? Galderari erantzunez erran, Lamiak, euskal mitologiako izakia da. Lamiak, laminak edo amilamiak erreka putzuetan edo oxinetan  ilea urrezko orrazaz orrazten ta urrezko ispiluan begiztatzen egoten diren izakiak dira. Ahate oinak dituzte eta gizakumeak liluratzen dituzte, urrezko altxorrak badituzte, baseritar batzuei laguntzen dute, bertzei…izorratzen diete… (Kostaldean, lamiak gerritik behera arrain dira eta itsaslamia izena dute).

Nahiz eta lamien siñismena gure kulturan harras errotua izan, jatorriz, hemengoak ez dira. Lamiak, greziar mitologian  agertzen dira. Greziarrentzat Lamia, Belos erregearen alaba zen eta Zeuseren amorantea.  Hera zeloskorra asertuta, Lamia baso sakonean ezkutatu zen. Erromatarrak hemendik ibili zirenean  kondaira hori zabaldu zuten eta Euskal Herriko zoko ta bazter guztietan barneratua izan zen. Pentsatzekoa da basoko erreka putzu itzalsuak ikustean, Lamia-ren ezkutaleku aproposa izanen zela irudituko zitzaiela edo behipin, halako toki iduritsu batean,  Heraren eskapo ezkutatuko zela!! (hau hipotesis utsa da). 

lamia.jpgHala izan edo ez, egia dena, tradizioaren arabera, putzu hoiek eta erreka bazterrak lamiaz bete zirela eta haien inguruan, hainbat historia sortu ziren.

Baztanen hoietako putzu bat (Arizkungo lamiputzu aparte) Xorroxingo oxina edo putzua da. Erratzutar agureak kontatzen duten bezala han, ur azpian lamiak baziren eta uretan zarta bat ematean edo hanka urtetan zipli zapla itean, lamiak eskutik edo hankatik hartuz, urpera harrastatzen zituzten haurrak… Beno,ixtorio polita hau, dadirudi haurrak putzura ez urbiltzeko eta beldur pixket bat sartzeko balioko zuela.

Zigan aldean bada bertze ixtorio polita konmtatzen da lamiak protagonistak direla ta. Badirudi  Zigako Arretxeko nahusie apostautzalea zela, eta Telleriako landa gutzie aizurrez jorratzen zula, apustua in zun. Baiez ezez, baiez eta ezez… ondarrian, ilun-ezkilak jo zuten eta jakinez ordu horiek sorgin orduak zirela, apustua uztea erran zioten. Baña Arretxekoa kaskarkerian sartuta zegola ta aizurra autsi zizaiola bere alabari etxetik aitzurra ekartzea agindu zion. Arretxeko Mariya, aitzurre biila joan zen eta aitzurrakin agertu zen;

– “Aite! ona aitzurrek!”.

eta gainetik bota zion erranez

-“Agur! ni banaie betiko!”

…eta hori erran bezain pronto neskatikoa desagertu zen. Ez zen gehiago ikusi urte batzuk geroxago arte. Norbaitek Soateko haizetan, iratze lerakin zebilela, Jarrita ikusi zuen Arretxeako Mariya. Eskuan orratza bat zuela eta ixil ixilik bere ilea orrazten ta orrazten ari zen, beti  orrazakin  orratzen ta orraztatzen…ta hankak…. ahatekoak zituen!!

0blamia2.JPGKontakizun hauen lamiak, errekako lamiak dira, baña hauek ez dira bakarrak Baztanen, zertaz baita ere zulo hontan, (edo ondo ondoan)  Itsalamiak  aurkitzen ditugu. Kasu hontan ez kondairetan ezta ipuiñetan, baizik heraldikan, hau da, armarrietan! , beno, behipin armarri batean ageri zaigu. Armarri hori, Mugaireko Goentxea etxeako armarri ederra da eta argazkian ikus daiteke bezala, harrian zintzelatuta, Itsalami bat nabarmentzen da, bere urrezko orratzakin ta bere urrezko ispiluakin. Armarria,  Baztango etxe batean dagoen arren,  zerikusi haundia dauka Bertizko armarriarekin, zeren Bertizko ikurra, Itsaslamia da.

Nafarroako artxibategian dagoen,1572ko “Libro de armeria del reino de Navarra” liburuan, (liburu hau kopia bat da, badirudi originala erre zela edo erre zutela) ia Bertiz jauregiko edo Bertiz familiako armarrian, itsalamia ageri zaigu. Ikur hau, honetaz dakitenei deigarria iruditu zaie beti eta ia 1755an. Pedro Joseph Aldazabal idatzi zun liburu batean aipatzen digu Bertizko itsalamiare erranahia “Embajador elocuente y persuasivo, general prudente y cauteloso, que divierte a los enemigos con estratagemas, ganando por sorpresa las plazas” dela. 1918an Julio Altadill, militarra ta historiatzaileak, Aldazabalen zehazpenari, Enbaxadore elokuenteak eta limurtzaile, zuhurra… ta guzti hori!, aurpegia edo izen bat ematen dio. Erranez, Bertizko Mitxeto izango zela ikur hori irabaziko zuna bere familiarako XV. mendearen hasieran, hain justu 1421 aldera, Karlos Nobleak (Nafarroko erregea) emanda.

Enbaxadore sinbolizatu, grekotarren jainkotsa edo sorgiñak izan, egiazkoa edo ez, siñistu ala ez, egia den gauz bakarra da, gure ohituran, tradizioan eta kulturan, harras errotuak daudela eta Aita Barandiarenek erran zun moduan “Izena duen guztia omen da” eta izena dutenez, guk ere gurean, siñesten dugu.


Read Full Post »

Maindire zuri batez estali ditu zeru urdinak teilatu gorriak
…negu goxoaren atarian eta udazken nabarretik at
maitasunaren urtaroan sartu gara,
eta estal nazazu manta zuriz eta kontaidazu
gabonetako ipuin hori,
zoriontsu egiten nauen hori, une batez egia den gezur polit hori
eta elurraren aurreko haize hotz horren usainak
eta belarraren gaineko ihintza horren sentipenak
eternitate osorako zorionez beteko gaitu.
Zu eta ni garen une bateko zorion bete hutsal hau
gure maitasuna gezurra ote?
Hobe gezur polit bat egia itsusi bat baino.
Zeren eta ba ote gezur itsusirik edo egia politarik?
Beharbada bai, eta horregatik
gabonetako ipuin bat maindire zuri artean irudikatuko dizut,
gezur eta egia politez eta itsusiz zure ondoan izanik
hona naiz eta denbora guztien denboratan
MAITE ZAITUT.
Hala dio Lagun baten olerkia, Ainara Maya Urrozen bertze olerki eder bat da, eta bai, gabonak direla, bai otza iten dula eta bai gezurreko ipuinaz doanez aproposa iruditu zait haste hontako postari sarrera emateko.
Gaboneko ipuin bat eta polita izan arren, gezurrezkoa dena, Olentzero eta Kixmiren jaiotzaren ipuin-koindara da (joande astian zeruko argiak postan azaldu genun). “Ipuiña” Olentzero jentila, (paganua) kristautasunarekin lotzen du, (Iesusen jaiotza) eta Olentzerok, zerikusi gutti dauka, palestinan jaiotako haurrarekin baña hori erabilia izan da (kondaira) aizaki moduan, eta gure ikazkiñak, eguberriko, tokiko elementu bat izatera pastu da. Dirudi kondairaren jatorria Baionako diozesiaren mugekin bat datorrela eta 1566 aldera (Baztan, Baionako diozesiaren barruan zegoen) jakina zen, haurrak oilar mezaren ondoren ateratzen zirela Olentzeroaren bertsoak kantatzera. Izain daiteke Olentzero kristau hau, Jainkoaren semearen etorreraren iragarle, Lapurdiko elizetan sortua izana?, auskalo!!, baña horri erraten digu, ipuintxoa nahiko berria dela eta gautz bat argi baldin badugu, gure Olentzeroa, berria ez dela da. Aintzineko garaikoa da, garai zaharretakoa, gizona naturarekin harreman sendoagoa zeukan garaietakoa. Olentzero neguko soltizioarekin lotura du, neguarekin, neguaren amaierarekin. Nahiz eta negu hasieran egon, egun hortatik aintzin, pixkanaka pixkanak eguna lutzatzen hasiko da (ospatzekoa zena) eta egun hori, egun seinalatu hori  onenzaroa igarriko zuen, hau da, Onen aroa, onenaren aroa.
Beno hori behipin zen azaltzen zuna Lope de Isasia  XVII. mendean, bertze batzuk diote oles-aro izanen zela oles (eskariak) eskatzeko garaiak, eta hortik, etimologikoki gaur egungungo Olentzeroraño.
2384916064_fb418cde89_z.jpgBaino izena, ez da bakarrik aldatu dena urteetan zehar, eta astion aipatu dugun bezala, Olentzaro garai bat zen, tenore bat zen, eta garai hori, gizon batian personifiktua izan da, baña personifikazio hori baño lehen Olentzerok enbor bat baita ere izan zen, garai hauetako subil bat, etxekoa suan erretzen zen subila.
Gau magiko hortan, neguko solstizoan, ta gero, zihurhauniz kristautasunaren indarrarekin 24ko gauan etxeko suan erretzen zen enborra edo subila olentzeroa zen biharamunian enbor hori etxeko toki preziatuenean gordetzen zen eta oparo onak eta zorionak ekarriko zuen siñismena zen. Bertzeleku batzutan (gipuzku aldean) Olentzero tximimetik sartzen zen eta haurrak izutzen zituen…
Baña Olentzeroa Baztanekinr lotuz, aipa behar 1918an Lekauzko kolegiora bi anai frantziskar (ta odoleko anaiak ere) iritxi zirela maixu bezala, Aurelio Olazaran (aita Agustin Lizarra) ta Alejandro Olazaran (aita Hilarion de Estella), bere maixu lanak aparte, segidan hasi ziren, lehendabizik, Baztango herri ta baserritik ta gero Euskal Herria osotik, kantak soñuak eta koplak biltzen. Aita Hilario musikaz arduratzen zen eta Aita Agustin bertsoak ta koplaz. 1932an Txistulari aldizkarian bildutako bi pieza argitaratuko dute, bi pieza zahar horiek”Olentzarotarako” eta “Olentzero hiru abotsetarako” ziren.
1936an bi anaiak erbesteratuak izan ziren Txilen, aita Agustinen lan osoa Lekauzen galdu zen eta iñoiz ez zen geihago berreskuratuko eta okerragoa zena, Txilera iritxi ta bi urtetara hil zen. Aita Hilarion Txiletik segitu zun bere lanak “Txistularia” aldizkarian argitaratzen. Zigorra pastu ondoren 1959an aukera izan zun Nafarrora bueltatzera eta Eguberri haietan, Iruñan zegola, lehenengo gauza egin zuna, San Atonio elkarteko gaztei zoriontzea izan zen. Olentzeroa berreskuratzeagatik eta Iruñeko kaleetara 20080407110624-7623.jpgatratzeagatik.
1959ko Iruñeko Olentzeroa, Lesakako olentzeroaren kopia zen edo obe errana Lesakako Olentzero bat zen, zeren Lesakan, 24 goizean kuadrilla batek puske-biltzean ibilitako olentzeroa zen eta arratsaldez kamio batean sartua eta Iruñara eramana izan zen.
Lesakako olentzeroa, lehenago aro, garai eta enbort bat izan zena, han, guzti hori panpin batean irudikatzen zen. Pampin horrekin gazteak etxez etxez “oles” (eskaria) eskatzen zuten, eta eske biltze honetatik uste dat, gaur eun daukan itxura, etorriko dela, hau da, potoloa, buruhaundia, tripontzia,…zeren halakoa izanez, gazteek, errango ahal zuten eske biltzean etxekoabdreari- aizu ea zer ematen diguzun zeren behitu gurekin nor datorren!!, honek berak bakarrik; kapoiak, arraultzak, hamar arrobako ardo zahagia (zatua), hamar txerri gazte, saiheski (txaski baztanen) ta solomo gaten ditu (Olentzeroren kanta)…Orrez gain pampiñari onentzaro kantak abesten ziren eta horiek bai onen-aroa izanen zirela, jaki ta edari sobrantiakin.
70. hamarkadaren hasieran, Lesakako Olentzaroa, Euskal ole2.jpegHerriko herri ta hiritara zabaldu zen ( Iruñako olentzeroari esker) eta 1969an Baztanera iritsi zen, hain zuzen Elizondora.
Baztango Lehenego Olentzero horren antolakuntzan Mariano Izeta Elizalde euskaltzaleak, Pedro Ansorena eta Iñaki Gorostidi donostiarrek parte hartu zuten, Elizondoko Santiagoko parrokiako elkarteak baimena eskatu zuen garai hartako gobernuari eta baimena baiezkoa izanez, Olentzero Angel Lizasoain izanez eta gazte batzuen laguntzakin atra zen, eta berriro aspalditik (akaso Baztan, Baionako diozesisatik urrundu zenetik) baztandarrak, onentzaroa ospatu zuten. Olentzero hortan irabazi zen dirua, sortzekotan zegoen  Baztan Ikastolari eman zioten eta urrengo urteetan  (1973 tik dirudi) urtero urtero ikastolak olentzeroa antolatuko du.
Hasieran pampiña izanez, potoloa, buruhaundia, triponzia, zikiña, begi gorria (ikatzaren keatik) zen, gero denborarekin aragi ta hezurrezko Olentzero batean bukatuz, batzutan tripontzia izanenz ta bertze batzutan ia ia metrosexuala izanez, telebistako Olentzeroa bezala, bizarra ongi moztua ta garbi garbia, ikatza arrastrorik gabekoa!!! (argazkian, Elizondoko lehengo Olentzeroa).
Baña edozein modukoa izan, urtero bezala Baztango herri batzutan goizen ta bertzetan arratsaldez gure ikazkiña maitea herriko karriketan ibiliko da.  Adibidez Elizondon, arratsaldeko 5:30tan zaharretxera iritsiko da eta ioaldunak lagunduta Elizondo barna (Jaime Urrutia kalea) ibiliko da, beheko ikastolara ailegatu artio.
Ongi izan eta onentzaro ederra pasa ezazue
Zorionak!!
 
Post hau iteko olentzero.net webgunetik informazioa erabili da,

Read Full Post »

Older Posts »