Feeds:
Argitalpenak
Iruzkinak

Posts Tagged ‘Noticias y datos estadisticos del noble valle y universidad de Baztan’

Ezaguna da (Handia pelikulari esker aise gehiago) Miguel Joaquin Elizegui Altzoko gigantia” , baña guk ere (Baztan) badugu gure erraldoi historikoa! eta ez diot kondaira zaharretako erraldoi bat!, Auza mendiko jentila adibidez, Auzatik Argibel ingurur harri bat bota zuna eta bertze baten gainean erori eta kuluketan gelditu ondoren, harrikulunka sortuz zuena, ezta ere Soalar inguruko jentilez eta bere harrizko gerlariaz (zutarriak)… baizik benetako erraldoi bat, hau da! hezur ta aragizkoa, XVII. mende bukaeran Erratzun sortutako erraldoia…,Jose Apezteguia de Rada izeneko gigantea!

Beri buruz, Ignazio Baleztenak idatzi zun bere “Iruñerias” liburuan ta baita ere agertzen zaigu Manuel Irigoyen Olondrizen 1890ko Noticias y datos estadisticos del noble valle y universidad de Baztan liburuaren, “personajes ilustren” atalean, ez erraldoi bezala baizik elizgizona gise, Jose Apeztegiak, Iruñeko katedralako priorea izan bai zen.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Apeztegia Erratzu. Argazkia Pello San Millan

Jose, Juan Bautista Apeztegia eta Elena Perez de Rada, Erratzuko Apeztegia  jaurgiko nausien semia zen eta 1687ko Ekainaren 22an sortua. Txikitatik nabaria zen bertze haurrak baño altuago zela eta ia gaztetan, Salamankan elizgizonarako ikasketak iten hari zela, bere ikaskideak “el altisimo” izengoitia patuko zioten eta  bere izugarrizko altueraz garai hoietan hitz eta idatzi egingo da. Alientosko markesa (garai haietako korteko kronista zena), spainiako erregearekin izandako bitxikeri bat idatzia utziko digu. 1710 inguruan, oinordetzaren gerra zela ta, Felipe V.nak bere kortea Salamankara eraman zuen. Egun batian herritarrekin izandako entzunaldi batean, batandarra protagonista izan zen. Entzunaldi hortan Salamankako San Bartolome Kolegioko ikasleak zeuden eta haien artean, Josek bertze guztitatik altueraz nabarmentzen zen.  Felipe V.na mutil kozkor hori ikustean, ea mutil hori aulki baten gañean igota zegoen galdetu zuen,. Ezetz eranzun ziotenean ez zuensiñistu eta harengana urbiltzeko agindu zion. Bere aurrean egonda, goitik behera behitu zion  eta errazutar gaztearekin txundituta gelditu zen. Altura horrekin erregeraren “guardia personalean” ingresatzeko proposatu  zion, Josek eskerrak emanez ezetz eranzun zion,  hitza, jaingoikoari emana zeukala eta etorkizunean elizgizona izango zela erantzun zion.

Ta ala izan zen, urrengo urteetan pixkanaka-pixkanaka eliza barruan hurratsak edo pausoak emanez joango zen, 1716an Iruñako katedraleko kalongea (kanonigoa) izan zen, 1717an gotzaintzaren ofizial nausie eta azkenik 1727an, Iruñako katedraleko priorea izendatuko diote. Izendapen hontarako Spainako erregearen ikuspen ona izan behar zun  eta ikuspen on hori ematerakoan, erregeak dokumentuan abizena ikusterakoan, kargorako ahutatua haudia (tamainuz) baldin bazen galdetu omen zuen! eta… Salamankan soldadua iteko gonbitea eman zion mutiko haundie berbera bazen ez zen arazorik izango Prior bihurtzeko! eta baiezko hori,  horrela azaldu omen zuen ;- “la elecciòn esta bien hecha porque no se pude negar que es el sujeto mayor…

Bere ikaragarrizko altuera arazo haundiak ekarri zizkion, eta ez soilik osasuneko arazoak!  baizik baita ere katedraleko kabildoarekin, eta baita ekonomikoak ere. Prior izendatu bezain pronto, katedralari itsatsita zegona priorendako etxea, bere etxebiziza berrie, bere tamainurako txikiegia zela aipatu,  berritzeko eta haunditzeko baimena eskatu zuen. Katedraleko kabildua 1731an baimena eman zion, baño bi urte geroxago, lizenzia kendu omen zioten eta kritika gogorrak jasan izan zituun. Bere neurriko etxe berria egiteko, bi urte hoietan 1.200 dukado gastatu omen zituen. Kontutan hartuz  prior gise urtean 100 dukadoko soldata zuela, diru kopurua haundia  zen.

Gaixo eta arazo hoiekin Baztanera bueltatu zen, familiako Apeztegia jauregira kokatu zen eta Iruñatik urrun egon arren Katedraleko priorea izaten segitu zuen. Horrez gain, kargo berriak ere hartu zituen, elizbarrutiko bikario nagusia izendatu zuten (zen).

Apeztegiak  1746ko Martxoko 2an Erratzun hilko zen eta bere gorpu zendua Iruñeko katedralaren Barbazana kriptan  lurperatuko dute. Bitxikeria bezala aipatu,  hilobiratzerakoan bere gorputza  kriptako bi hilobi behar izan omen zuen.

handia-cartel-7739

handia, Miguel Joaquin Elizegui “Altzoko gigantiaren bizitza kontatzen duen pelikula


 Baña,…zenbat neurtuko zuen el altisimo-k?. Nahiz eta daturik ez izan bere altuerzEz dago daturik bere altueraz, baño pentsatzen ahal da bizpa hiru pistengatik gutxi gorabera 2,30m neurtuko zuela. Zendu zenean bere “acta Catedralicia” idazterakoan aipatu zuten hilobien afera eta baita ere altuera “agigantada” ko gizona izan zela, Klaustoko ateatik pasazerakoan amabirgiñaren oinak muxukatzen zituela, (puntetan jarri gabe doike)… Amabirgiña hori, Amparoko amabirgiña da eta klaustroa eta katedala lotzen duen atean dago,  pilare baten gañan, ta lurratik amabirgiñaren oinetara hain justu 2,17m daude, ta neurri hortan ahoa gelditzen bazizaion, ba oraindikan bururaño hainbat zm gehigo izango zun. Bere altuaren bertze pista, Apeztegia jauregiko sarrerrako atariaren ateburua ematen digu. Familiako gutun batean “el haltisimo” ia ia esku-harra bat ezik ateburua buruarekin ukitzera iristen dela aipatzen da  eta jakinez ateburua (diéntela)  lurretik 2,52m-tara dagola, behinpin 2,30m neurtzen zula pentsatzekoa da.

Nahiz eta ez jakin zihur zenbat neurtzen zun, argi dago altura haundiko gizona izan zela Baztandar honek eta dirudi,  bakarrik (Euskal herrian) Miguel Joaquin Elizegui Altzoko gigantia” (Handia pelikularen protagonista) bere 2,42 m-kin bera bañao haundiagoa izan dela.

P.D. Posta 2010ko ekainan idatzia izan zen, Handia pelikulako erreferentziak 2017an gehituak izan ziren

Pos hau egiteko erabili den materiala.

Noticias y datos estadisticos del noble valle y universidad de Baztan . Manuel Irigoyen Olondrizen. Fascimila

Read Full Post »

Berriki Olentzerok oparitutako liburua irakurri dudan ondoren, Hertzainaren kamarada abestiaren “Nola aldatzen diren gauzak , Kamarada!” esaldia etorri zait burura.

Oparitutako liburua, 2001an argitaratua baino 1890 urteko fascimil bat da, Noticias y datos estadisticos del noble valle y universidad de Baztan izenburua dauka eta egilea Manuel Irigoyen y Olondriz Aniztarra da. Miguel garai haietan balleko (araneko) idazkaria zen eta “dedicatorian” erraten dun bezala,  liburuaren hasierako ideia Baztango balleko historioa idatzi nahi zuen. Hortarako bere esku dauden diolumentoz (udalakoak) baliatuko da, baiño hondarrian  soilik historiako pasaje batzuk kontatu edo bilduko ditu, hortaz liburua “noticias historicas” edo halako zerbaitean  bihurtzen dela aipatzen digu.

 

 
Noticias y datos estadisticos del noble valle y universidad de Baztan

Baztan hitza –uno alli , o todos uno- erran nahi du, hauxe da Baztan bat dela, badiren 29 jauregi / dorretxe, 14 elizak, denak bat direla, famili edo “casa solariega” (leinu exe) bat bakarra dela. Guzti hau, sententzia , idazki hisroriokin eta udalako berzte paperekin dokumentazen du…Lope de Vega poema batekin apainduta ta guztiz.

Balleko armarriarekin segitzen du, hemen armarriaren jatorria Juan Goienetxeren “Executoria de la nobleza, antigüedad y blasones del Valle de Baztan” agertzen den bersioa azaltzen du. Bertsio hontan xakelatutako armarria ” Navas de Tolosa-ko” batailatik aunitz lehenago izango zuen jatorris. Antso Gartzes IV “el de Peñalen” (1054 – 1076 ) erregeak, frantsesen eraso batez salbatzeagatik, baztandarrei emanen ziena.

Bertze sententziekin, dokumentu eta “hijosdelgo ” (hidalgoak) buruz, Baztango lurrez, mugaz, bla, bla, bla… jarraitzen du. Tarte hontan eta “nobleziaren” gakoa nabarmentzen du, 1440 bailara JuanII Nafarroko erregeari (bera ez zen izan behar baizik bere semea Karlos Vianako printzea) irabazten den sententzia aipatuz. Baliatuz aspalditik baztandarrak bat zirela, eta hori 1336tik (data hori aipatzen du) beinpin dokumentatuta dagoenez, Baztan erreinuko 12 familietako bat delako eta hori bera ia biurtzen diela hidalgotan (nobleak). Nobleak izanda beren lurrak inpostuz libre daude (ez dira petxeroak) eta hortaz ezin du Juan II.ak bazteandarrei bere lurrengatik impostuak kobratu edo kobratzen ahal.

Sentenzia honen garrantzia, legalki baztandarrrei hidalgoak direla aitortzen die da eta gizaseme guztiak aukera daukatela bere etxean xakedun armarria paratzea, nor edo zer den izan arren; jauntxoa, argiña, nekazaria…

Lehenego atal hau akitzeko, Urdazubiko monastegiko korrespondientzia batzukin eta miserikordiako historiarekin jarraitzen du (orain xarrenetxea erraten duguna). Zarretxea noiz eta nola ereiki zen, nola hasierako “miserikordistik” (Kuarteleko zelaian zegoen) XIX. mendearen erdian D.Francisco Joaquin Iriarte elizgizonak, diru mordo bat ematen dula behartsuak leku bat izateko eta gaur dagoen eraikuntza egiten dela…

Zarretxea XX.mende hasieran. postala.

Kontatzen digun bertze pasarte historiko bat Arizkungo kombetuaren lehenengo harria patu zen eguna da. Nola 1731ren Ekainaren 19an  eta Juan Bautista Iturralde , Murilloko markesa, Haciendako gobernadorea (espainako Felipe V haciendako ministroa izan zen) arizkundarrari esker konbentua , bera jaio eta bere aiten izandako lurretan ereikiko zen. Egun horretan egon ziren zelebritate guztiak, obispoak…  aipatzen ditu eta baita ere barruan egongo ziren 20 monjak jakineratzen gaitu.

Bigarren atala “Personajes notables naturales y oriundos de Baztan”  izena du eta hemen tituloa dion betzala Baztanmto “zelebritiak” ezagutzen digu (denak militarrak, elizgizonak edo espainako kortean ibilitakoak). Nagusiki bat bereizten du. Erratzuko Lorenzo Irigoyen Dutari, Buztiniaga etxekoa 1712 sortuta. Erratzutarraren bizi guztia kontatzen du, ze ikasi zun, non ….eta doike! bere meritua. Iruñeko apezpikua izan zen, egin zituen gautzen artean Errazuko elizaren kaustroa nabarmentzen digu, bere hileratzean, 1778an izan zela Madrilen enteratu zirla, jende pila egon zela… argitzen gaitu. Istoria bere bizitza kontatzen dun poemario luze batekin akitzen du, hori bai lehenago, “santa fama”koa izan zela eta ” para que sea canonizado siendo asi venerado en los altares para honra y gloria y protección de este valle” erten digu Nire ustez, idazlea eta obispoak familia zirela (Aabizen berbera) eta  baita ere uste dut, ez zela kanonizatua izan!

Apezpikuaren biografia ondoren herriz herriz, herriko ospetsuak aipatzen ditu; militarrak, ,brigadierrak, koronelak , tenientes de la orden de santiago…Adibidez, Elizondoko Pedro Mendinueta, Isteconeaco semia, “Virrey de Santa Fe Capitan General de los Reales Ejercitos”… horrela pilaka, Kanonigoak , markesak… Azpilkuetakoak, Lekauzkoak Gartzaingoak….

Gehien bat, personai “ospetsu” hauek 1650- 1800 garaietakoak dira, denek Jauregietako  semiak, eta aunitz “segubdonak”, seme nausia zenez etxaldearekin gelditzen zena,  bertziak, erlijio karrera edo militar karrera aukeratzea geldituko zaie.

Eta liburutxoa irakurrita, burura galdera bat etortzen zait! Zenbat urte ote darama aran hau, militar, ministro, apezpiku…eman gabe? …ba hori, nola aldatzen diren gauzak, kamarada! (eskerrak).

Post haue egiteko erabili den materiala:

Noticias y datosestadisticos del noble valle y universidad de Baztan“ liburua (1890)Manuel Irigoyen Olondriz.

Read Full Post »