Feeds:
Argitalpenak
Iruzkinak

Posts Tagged ‘Gaspar Castellanos Gaston’

Joanden asteko ortziralian, (2010-9-9) Arizkunenean  XVIII. mendeko baztandar emakumei (batzuei) buruz hitzaldi interesgarri bat izan zen. Hitzaldia, Gaspar Castellanos Gaston historiazaile Aragoitar-baztandarra eman zuen eta ordu bateko solasaldian XVIII.eko sei emakume baztandarren biogafia ttiki bat aipatu zun.

Haien artean; María Josefa Landabere Agirre Erratzutarra,  Felipe V.aren emaztearen (Isabel Farnesiokoa)  Carlos IV.ren emaztearen “Camarista mayor” izan zena.  Maria Josefa Dolarea Gaston (Gaztelun sortua baina gurasoak baztandarrak) baita ere “camarista Mayor”, kasu hontan Parmako Maria Luisa erregiñarena (Carlos IV emaztea). Maria Josefa gortean ibili  eta alargun gelditi ondoren Elizondora bueltatu zen eta azken urteak, bere haizparen etxean ( Pedro Xabier Arizkun-en emaztea), hau da, Arizkunenean, pasa izan zitun. Baita ere  Joaquina Borda Hualde aipatua izan zen, honek Zugarramurditarra eta  Juan Bautista Dutari dendari-bankeroaren emaztea zen eta senarra hil eta alargun gelditu zenean, Madrilgo Dominiken, Santa Catalina de Siena konbentuan, Sor Joaquina de la Cruz bezala sartu baino lehen, diru guztia (kristonekoa zela) Zugarramurdiko ta Baztango familiartean (garai haietan, famili ahaidetasun gradua, haundia zen) banatu zun…

Emakume hoien biografia goititik eta sakondu gabe eman zen, ordu bat ez du aunitzetarako ematen. Horrez gain Gasparrek aipatu zuenez gaia berritsua zen historiagilearentzat eta oinik sakondugabeko ere. Entzuleengandik animatu zioten gaian barneratzea eta Gaspar Castellanos pres dagola adieratzi zun.

presidentes_a

Gaspar Castellan de Gastón


Emakume baztandar hauek, bizitzea ukitu zizaion garaian (XVII. mendean),
emakume bat iristen ahal zen maila haundienera iristi ziren, bai bere indarrez, bai bere abileziaz, bere trebetasunaz, adimena..eta abar.. Ondarrian, konklusion moduan, aipatu zun garaiko emakume hauek, etxekoandreak, garrantzi haundikoak zirela eta uste den “botere” haundiagoa zuten. “Etxekoandrea”, etxearekin lotura izugarria zeukan, etxea ez da eraikin bat bezala ikusi behar, baizik etxea, familia irudikatu, ordezkatu,,, iten du, etxea familia da, etxea dena da, nahizeta, hirugarren belaunaldia izan eta kanpoan bizi! Jatorrizko etxeko etxekoandrea erraten zuna…kontuan artu behar zen. 

Pentsatua izan da beti, etxea seme nagusiak jauresten (heredatu) zula, baina Gaspar Castellanos ikusi eta ikertu izan dunez, haunitzetan,  etxea alabei pasten zen… azalduz garai hoietako emakumen garrantzia Nafarroan soilik pasten ahal zela. Nafarroaren (erreinua zen garaiatik)  emakumen baldintzak,  berezitasun juridikoa, sozial arloan, ekonomikoak eta kulturalak bertze herrialdekin konparatuz haise obeak ziren, hoien artean Gaspar Castellanosek hitzaldian  aipatzen zuen bezala, jarespena (herenzia). Nafarroan tituluen, pribilegioen  eta sosen jaraunspena ez zegoen  legez, lehen semearengana (gizonezkoa) zuzenduta baizik gurasoak ziren erabakitzen zutenak  heren seme alaben artean. Jauraspen horiek iten zuen emakume batzuk propietateak izatea (sosa) eta honek aukera maten zuen empresa (eginkizunak) berrietan sartzea.

 Hala zerbait ere aipatzen digu Carmen Purroy Turrillas-en “la mujer Navarra , un caso excepcional en la emigracion a America” idazlanan. Nafar emakumearen diferentzia, kasu  huntan Ameriketara joaterakoan. Pentsatzekoa da Ameriketako emigrazioan, emakumearen papera, bigarren mailakoa izan zela, erabakiak hartzerakoa emakumeak gizonezkoaren itzalean egon zela?  baina… kasu interesgarri haunitz biltzen ditu Carmenek, Nafarroan horrela ez zela izan eta emakumearen hitza beharretzkoa zela!

Baztanen Migratzaile haunitz izan dira eta hoietako batzuk, bai adin txikikoak zirelako, ezkonduak zirelako… baimena behar zuten Ameriketara joateko. Gurasoen baimena (biena), emaztearen baimena edo Amaren baimena derrigorrezkoa zen  lizentzia lortzeko. Bahimen hoien bidez badakigu emakume baztandar batzuk Ameriketara joan zirela edo bere baimenen esker, gazte haunitz “ametsen” lurrera bidaiatu zirela. Adibidez:  

Pedro Maritorena eta bere emaztea Josefa Antonia Mutuberría Elizondarrak onesten dute edo baimena ematen dute, bere semea Miguel Kubara joateko… baita ere 1802an María Dominga Subincorena, Zigatarrak,  ahalmentzen du bere senarrari Juan Erramuztegui, La Habanara bidaiatzeko eta han 2 urtez zurgiña bezala aritzeko. Urte bat geroago, Oronozko Francisca Antonia Sarratea, baimentzen du bere senarrari Francisco Gamio La Habana -ra joateko, zeren bi urtez lana zihurtatutakoa zuelako… 1855an, Felipa de Etxabarren, Garzaindarra, baimentzen du bere semea Miguel Antonio Urrutia La Habana-ra joateko, baita ere 1808an Joaquina Guerendiain Arizkundarra, Luis Idoateren alargunak, onesten du bere seme Miguel Ameriketara joatea… ta horrelakoak, hainbertze. 

-720x340

Etorkiñak Buenos Airesen. Marrazkia Urtubey


Baña badire kasu aipagarrienak eta bitxiak eta. Badira bereizitasun kasu batzuk, baimena alabei ematen dena…adibidez;…Maria Cruz Arburuaren kasua- Zozaitarra ta ezkongabea 1854an, baieman eman ziola bere 25 urteko alaba Maria Josefari, Buenos Aires-era joateko, han bitzi berri bat hasteko, edo Lorenza Etxeberria Erratzutarraren kasua (1852), ez bakarrik baimena eman ziona bere alabari baizik baita ere, kontratatzen dio Pedro Pradera, Baigorriko ontzijabeari, 450 pezeta ordainduz, Coralia fragatako txartel-pasai bat, bere alaba  Juana Mari Urrutia ezkongaberakoarentzat, Buenos Aires-era joateko . Corneliako
txartel-pasai ez zen posible haunitzetan aldi batetan ordaintzea eta badira kasu batzuk, Magdalena Zubiria Errazutar alargunarena bezala, bere alaba Vicenta Elizetxe Buenos Aires-era joateko, pasajea erosten dula kompromisua hartuz, urte bat ondoren falta zaion 170 pezetak ordainduko zula, edo Lekarozko Juana María Elizetxe, bakarrik in zula Amerikako bidaia 1851an eta diruri ez zuenik konprometitu zen urte baten ondoren ordainduko zula Coraliaren pasajea edo txartel-pasaia, hortarrako bere osaba Jaime Mariperizena ta bere emaztea, Franziska Irulegui, fidatzaile bezala gelditu ziren. (goiko argazkian inmigrateak Buenos Airese-era irtsi berriak. Argazkia http://www.rtve.es-tik artuta dago)

Guzti hauek, Carmen Purroy Turrillasen lanan agertzen diren kasu batzuk bakarrik dira, eta erakusten digu bertze herrialdetako (Nafarrotik kanpo) emakumen egoera konparatuz, emakume baztandar batzuk mundu berri batera joateko aukera propio izan zutela. 

Post hau egiteko erabili den materiala.

LA MUJER NAVARRA. UN CASO EXCEPCIONAL EN LA EMIGRACIÓN A AMÉRICA. Carmen Purroy Turrillas

Read Full Post »