Feeds:
Argitalpenak
Iruzkinak

1936ko uztailaren 18ko altxamendu nazionalaren ondoren, Nafarro gehiena altxatuen (errebelden) eskuetan gelditu zen, baina ala izan arren Nafartar aunitz gerrako lehenego egun hoietan faxitei aurre egin zieten.

Ez dakigu zehatz mehatz zenbat Napar izan ziren bai errepublikako ejerzituan (Aragoiko frentean), Euzkadiko gobernuko Euzko gudarostean, edo hasieran sortutako milizietan errepublika defenditu zutenak. Baina bai dakiguna da, eusko gudarostean eta Euskadiko milizietan hildako nafarrak.

Errepublika armakin defenditu zuten hildako nafartarren artean, baztandarren presentzia eskaxa da, bederen zonaldeko Beratar eta Lesakarrekin konparatuz. Nahiz eta hauek ere Sakanako gazte hildakoen kopuruarekin konparatuz gutti izan (soilik Altsasutarrak 50 hildakoak ageri dira). Erten da, gerrako lehengo eguneta Sakanatik ia ia 600 gazte gipuzkuara pastu zirela errepublika alde borrokatzerako intentzioarekin.

Baztanen Gipuzkuara pasatzea baino  muga igarotzea errexagoa zen, horrez gain Baztanen ez zen borrokaldirik izan, altxamenduaren egun berberan Guardia Zibilen Arrezibita kapitana altxatuekin bat egin eta tiro bat bota gabe faxistek Baztan aranaz jabetu ziren. Honek egin zuen baztandar aunitzek (errepublikatzaileak, ezkertiar militanteak, abertzaleak…) Frantziako muga (urbiltasunagatik) pasatzea.  Bera eta Lesakan gerra hasieran egun batzuz ( Irungo karabineroekin batera) altxatuei aurre egin zieten.

Muga pasta zutenak Baztango herri guztietako eta ofizio ezberdinetako jendea bada; Jacinto Upertegia lekauztarra, Juan eta Jose Urrutia anai elizondarrak, Jesusa Villahoz Tapia modista elizondarra, Blas Marin alkate ohia, Erratzuko Jose Zabalza Elorza dentista, Francisco Zugibide, Vicente Mendiburu Azpilkuetarra, Faustino Jauregi Borda Amaiurtarra ta P.N.Vko afilatua, Iruritako Martin, Ramon eta Benito Arraztoa anaiak, Juan Bidegain Arizkundarra, Cecilia Corral elizondarra, Erratzuko Intxospe anaiak eta beren lehegusu Ramon Berroetarra, Zigako Javier Iñarrea…. (47 nik kontatuak).

Gutti batzuei, altxamendua Gipuzkuan edo Bizkaian arrapatu zizaien; Ignazioa Iturria alkate jeltzalea bezala,   Elizondoko ikastolako Pilare Alba andereñoa bezala (euskadiko gobernurako andereño lanan ibiliko da gerra iraunten duen bizartean) edo Miguel Pedroarena almandozarra bezala. Miguel gerra hasi zenean Eibarren zogen, Irailan faxistak Irun hartu eta hilabete bukaeran Bizkaiko mugan aurkitzen dira, Eibar erresistitzen du (hemen sortu zen errepublika bortz urte lenago), uztailan milizia popular bat hiria defendatzeko sortu da, Miguel milizian alistatzen da, eta Eibar defenditzen  1936ko urriaren 18an almadoztarrak bizia utziko du.

Bertze baztandar bat ere bizitza faxisten aurka burrukatzen eman zuna Karlos Bizkarrondo Azkue oronoztarra izan zen. Karlos jeltzalea zen eta Eusko Gudarostea formatu zen bezain pronto PNV ko Intxarkundia batallonan izena eman zuen. Batallona eusko gudarosteko 17. zen eta Legutioko erasoaldian (Villareal, Gasteiz askatzeko batailan) ibili zen. 1937ko ekainaren 24an batallona eta Oronoztarra Gueñesen zeuden , Bilboko burdinezko harresian (cinturon de Hierro). Bilbo defenditzen ari zela faxisten erasoaldi batean hil zuten.

Bertze baztandar bat, Eusko gudarostean ibili zena (suposatzen dugu) Xalbador Elorga lekauztarra izan zen. Xalbador Burgosko Miranda Ebroko kontzentrazio-esparruan hil zen. Mirandara Iparraldeko frenten harrapatutako gudariak bidaltzen zituztenez pentsatzekoa da lekauztarra gudaria izatea.

Erratekoa da baztandar batzuk ejerzitoan edo armarik hartu gabe, errepublika edo Euzkadiko gobernuren alde, bai klandestinitatean ( Vittori Etxeberria eta bere taldea bezala “Araba” sarea) edo bai iparraldetik (errefuxatuak) Blas Marin bezalaxe haritu ziren.

Blas Marinek Baionatik Vittoriren antzeko sare gubernamental bat zuzentzen zuen, sare honek Belatetik iparraldera  errepublikatzaleak pasatzea laguntzen zuen…baina hau Bertze historioa da.

Post hau egiteko erabili den materiala:

Listado de asesinados en Navarra 1936. www.errepublika.org

Espainako gerra Euskal Herrian. wikipedia.

 

Aspalditik (urte dexente ia) Monterey hirian, Mexikoko Nueva Leon eskualdean, urtean behin, inguruko (Estatu Batuetako, Mexikoko eta Karibeko baten bat) “Elizondo” familia edo Elizondo abizena dutenak biltzen dira.

Monterreyeko “Elizondotar” biltzar hontan, elkartasun bazkariaz gain Elizondo Izena-abizenaren inguruko solasaldiak, ponentziak eta ikerketak ezagutzera ematen dira. Argi dute Elizondo abizen toponimikoa dela eta Baztango hiriburuko herritik datorren abizena dela…baina…ikerketa lan hoietan denetatik entzuten ahal da; Nueva Leongo lehenego Elizondo iritsitako zena XVI.mendearen bukaeran izan zela, edo Franzisko Elizondo izan zela (1598 sortua) , Bertze batzuk Maurizio Elizalde izan omen zen eta Elizondokoa zenez Maurizio Elizondo bezala ezagutua izan zen….Elizondo abizena sefardita zela (etnikoki euskalduna boina erlijiosoki judetarra)…Afera da Monterreyen, Elizondo abizeneko judutar  presentzia nabaria badela.

Egie da Monterreyen eta Nueva Leonen Elizondo abizena arras edatue eta zabaldue dago (baita Mexiko osan eta orohar Amerika Latinan): muebles Elizondo, Elizondo abokatuak eta halakoa ugari dira. Hangoak, Pepe Elizondo narkokorridos abeslari ezaguna eta Los tigres del Norteko Hernandez-Elizondo anaiak dira, baita ere Elizondo zen Fernando urte aunitz Nueva Leongo  gobernatzailea izan dena eta Ricardo Elizondo Elizondo idazle mexikarra Baita ere jatorria Evanjelina Elizondo (mexikoko actoresa famatua)Monterreyen du eta  Humberto Elizondo (aktorea)….eta ez mejikarrak baino bai Elizondo badira; Hector  Elizondo aktore (Prety woman) amerikanarra edo  Horacio Elizondo arjentinatar arbrito internazionala bertze batzuen artean.

Ikusita, Monterreyen ta Mexikon ohiko abizena dela, Elizondotarrak arro daude bere familiaz, bere ospetsuez , denak miresgarria edo zoragarriak direla dirudi….denak? denak ez! familia guztietan bezala ardi beltzà bat dago eta hontan, Ignazio Elizondo du Izena eta “El Traidor Elizondo” bezala ezagutzen zaio, Mexikoko errepublikako personai gorrotoenetako bat izanez ( Iturbide emperadorea bezala, jatorriz baztandarra ere zena).

Ignacio Elizondo Nuevo Reino de León-en 1766ko martxoaren 4a jaioko da, bere aita José Marcos Elizondo ( 1734-1793) eta honen aita Monterreyen sortutako Bartolome Elizondo.

Elizondo_captures_insurgents_at_Bajan_1910_postcard

Elizondo Hidalgo ta bertze matxinoen atzematea 1910, Tarjeta postala.

Bartolome kapitaina zen eta bere aita  Pedro de Elizondo bezala. De Elizondo honek Monterreyera XVI.mendearen bukaeran iritsitako hidalgo bat zen. Militar gise ibili ondoren sosekin “hacienda erosi” era aberastu omen zen. Bere ondokoek,  militarrak izan ziren  arren  bere ondasuna ( lekulo aberatsenetakoak zien) abeltzaitzan eta nekazaritzan izan zuten. Ignaziok miltar karrera berandu hasi zen bizitzeko ez zun ja falta ezta eta titau batean! Independentziako gerra hasi zenean Ignazio errebeldekin bat egin zuen. Ekimen batzuen ondorez bere teniente koronela izendatu zioten, berarentzat mando hori gutti iruditzen zizaion eta Allenderii (errebelden nagusienetako bat) teniente general izendatzea eskatu zien. Honek ezetz erantzun zion eta Ignazio Elizondori haundiuste bat denez erabaki hori bere harrotasuna mindu zio eta mendekua artzea erabaki zun. Gerra hasiera hortan Benegas birreiak altxatutako buruzagiei indultua eskeini zien.  Allende, Hidalgo, Abasolo eta halako buruzagi errebeldeak indultoa ez zute onartu eta Estatu Batuetan ezkutatzea erabaki zuten. Bidean zigoaztela  Elizondo teniente koronelak  300 soldadukin  beraiekin bildu zen. Hidalgori homenaldia eskeintzeko aitzakiarekin agertu zen, baina segada (emboskada) bat pretatu zion. Konturatu gabe 1811ko  martxoaren 21an  errebeldeak Ignazioren eskuetan erori ziren, honek altxatuen buruzagi gehienak preso hartu zien.  Mindu zion Allende eta bertzea buruzagiek etsairi eman zion, batzuk epaituak eta ajustiziatuak izan ziren. Elizondo bandoz aldatuko zen eta Errealisten ejerzitoaren koronela izendatu zioten. Erten da prisioneroekin arra bastia zela eta matxinatuek traidoreagatik bere atzetik akabatu artio ibiliko zirela . Heriotza segidan etorri zizaion 1813ko irailaren 2an erreboltarien teniente batek ezagutu eta labankadaz hil zion.

 

Post hau egiteko erabili den materiala:

101 villanos de la historia de México (Spanish Edition). Sandra Molina. 2008.

Ignacio Elizondo, el traidor. archivohistorico.monterrey.gob.mx.

La familia Elizondo. euskalkultura.com portala.

Quien fue el traidor, Ignacio Elizondo. Arturo Rios. mexiconuevaera.com

 

 

Anarkista bat Amaiurren.

Izenburua seguro ez dela zuzena eta agian anarkista bat baino gehiago egon edo izan da Amauirko herrian, baina bederen dakidana Felix Padín “oroitzapenak” irakurri ondoren,   Euskal Anarkismoaren personai haundienetako bat izan zena, bailara hontan (derrigorrez) ibilitakoa izan zen􏰀􏰁􏰂􏰃􏰄􏰅􏰆􏰇.

Félix Padín Gallo euskal anarkista historikoak, sindikalaria izan baino lehen, gerra zibilan Euzko Gudarostearen eta CNTren batailoietako tenientea izan zen eta gerra amaituta frankismoaren esklabo bezala lan egitera behartu izan zen. Lan hori, bertze toki batzuz aparte, Elizondon eta Amaiurren egin zituen.

Felix Bilbo zaharreko famili ugari eta txiro batean 1916ko uztailaren  9an jaio zen. Txikitan gosea ezagutu zuen eta 12 urte zituela,  hasi zen lanean eta, hiru urte geroago, etxegintzan , enkofradore lanbidea ikasiz. 14 urteekin anaien sindikatuan (C.N.T) kide egin zen, baita gero Juventudes Libertariasen parte hartu zuen. Sindikatuan kultura eta propagandan lan egiten zuen, baita ere sindikatuko bozeramailea, Juventudes Libertariasko prentsa-arduraduna eta, 1935ean sindikatuko propaganda-arduraduna izan zen.  1934ko urrian, Espainiako Bigarren Errepublikako zentro eta eskuineko agintarien aurkako altxamenduan parte-hartzeagatik preso hartu zuten.

Bere “Memorias, Félix Padín” liburuan irakutzen ahal den bezala, 1936ko uztailaren 18ko altxamendu aurretik giroa gaiztotzen ari zela ohartu ziren eta militarren altxamenduaren bi egun lehenago (Marruekosen militarrak matxinatu ziren) Felix eta bere kideak (lau anarkista gehio), Gazte Libertarioak ekintza taldea osatu zuten. Bilbo sumatzen zen zerbait, eskuindarrak harrotzen hasi ziren, hauek (Fermin eta bere kideak) badaezpada armatu ziren eta Bilbo eta herritarren askatasuna defendatzeko pres ziren (liburuan dio ez zirela armatu estatu bat edo lurralde zehatz bat defendatzeko, baitzik jendearen askatasuna defendatzeko) .

Armak eskuan zituztela eta Bilbon altxamendu militarraren aldekoei aurre egin zietela Uztailaren 21an , Otxandioko frentean aurkitzen da, han bombardaketa jasoko du eta ekintza batzuen onderen (bortz hilabete) gelditzen direnak Isaac Puente batallonan ( Eusko Gudarosteko 11.) sartuko diete. C.N.T.-ren batallonarekin Legutioko guduan parte hartu zun (Albertia mendian), eta bere kokagune ondo defendatu arren (Estatu Nagusiak bere komandantea zoriondu zuen), ezin izan zituzten erasotzaileak gelditu eta batallonak 200 erori baino gehiago izan zituen, horietatik 100 hildako inguru. Felixek bere “memorietan” sarraskia bezala deitzen dio guru corri. Legutio ondoren Bilbora bidali zioten eta berriki sortutako  Durruty batailonan instruktore gise ibiliko da. Batilon hau Bilboko gaizkilez arruntaz eta kituez osatua zegoen. Formakuntza eginda, otsailan Felixek  (hontan, teniente moduan) berriz gerra-tokian aurkitzen da eta 1937ko ekainaren 16an faxistek (rekete naparrak) Zenaurin preso hartuko diote.

images

Félix Padín, Tenente anarkista. Argazkia I. Gorriti

Preso hartuta Gasteizen kartzelatu zuten eta hortik Murgiara (Ochandiano urbil). Murgiako preisondegiatik   (uztailan 19an) Bilbo, Santander eta Asturias erortzea ikusi zun, hoiekin “El Frente Norte ” desegin zen eta Faxistak garaile atra ziren. Murgian 1937ko abenduko 8artio egon zen, hortik Miranda Ebroko berriki eraikitako kontzentrazio-esparrua-ra eraman zioten.

Miranda presos beteta zegoen, 65.000 preso inguru (Iparraldeko frentekoak) eta presoak lau mailatan sailkatzen zituzten: Kriminalak: kriminal arruntak; Mugimendu Nazionalaren aurka ez daudenak (No hostiles al Movimiento Nacional), Errepublikaren alde borrokatzera behartuak izan zirenak (Durruty batailonako kituak bezala); Erantzukizunik gabeko aurkakoak, Boluntario errepublikazale arruntak; Erantzukizuna duten aurkakoak, Boluntario errepublikazale nagusiak (politikariak, ofizialak…).

Felix Erantzukizuna zutenak bezala sailakatua izan zen eta hauek (Erantzukizunik gabekoak ere) bortxazko lanak egitera (batallones de trabajo) edo diziplina-batailoietan bidaltzen zituzten. Felixek 1938Ko otsailan 22a Miranda uzi eta Gauadalajarara laneko batailon batera bidali zioten. Guadalajaratik gerra amaituta ta seguidan (1939ko apirilan) Leridara eta abuztu aldera Elizondora bidali zioten.

Elizondon bizpa hiru pastu zun, Baztanen Frantziako muga gotortzen eta mendiko errepideak egiten ari ziren, Ikusita enkofradorea zela Amaiurrera bidali zioten! modu batean poztekua zen! Sindikalaria izateagatik (Erantzukizuna zuteanak bezala sailkatua) aukera guztiak zituen Meakara (Irurita) bidaltzea! Eta erten zutenez, Artesiagako bidea egiten hari zutenak arras gaizki pasatzen ari ziren; gosea, hotza, tratu txarrak…

Amaiurren Malkorreneko borda inguruan  presoak biltzeko berriki barrakoiak altxatu zituzten, berriak ziren baina abuztuko egun hoietan zikiñak eta usain jasaezin bat nabaria zen. Goizero kamioietan Otsondora eramaten zieten. Otsondon metralladorako kabiak (nidos de ametralladora), ebakuaziorako lur azpiko pasabideak, Alkurruntz hustu eta galeriak eraikitzen hasi dira. Eraikin guzti hauek hormigoizkoak ziren, eta doike zurgi-enkofradorak behar ziren. Felixendako zorionez, langile espezializatu gutti baziren eta bera bezalako langile espezializatuak estimatzen ziren. Felixek bertze “langile” (esklabu) eta ingeniero arteko tartekaria bihurtu zen, enkargatu gise eta aldiz berean maixu bezala aritu zen. Guzti hau, onurak ekarri zion; barrakonak uztea, ingeniroekin lo eta bazkaltzea, lan gogorretan hainbertze ez ibiltzea, tratu hobea (nahiz eta txarrak izan, rojo madarikatua izaten segitzen zuen)….zerbaitxo eramangarriagoa izan zen.

1939ko Amaiurko festa hasi baino lehen, ingenieroekin zegola ia, Amaiurko etxe batera lo egiteko egokitu zioten. Benetazko ohe batean lo egitea kriston “saria” zen,  gerra hasi zenetik gutxitan koltxoi baten gainean lo egin izan zuen. Baina poza gutti iraungo zun, gar bat bertzerik! zeren bigarren gauan, tiro batzuk entzun ziren, herri inguruan izan zen tiroketa! tiro hoiek Itzulegiko bidean entzun ziren, militarrak eta “karabineroak” (hala deitzen segitzen zioten herritarrak) lekutu zirenean  “guardia” bat hilik agertu zen eta ondoan bertze bat larri zaurituta zegoen. Hasiera batean ez zegon ezer garbi zer gertatu zen, makiak presoak askant nahian, herrira urbildu ziren? badaezpada Felix eta bera bezalako bertze bat (El Asturiano) etxetik atra eta barrakoietara eraman zituzten…eta ia han gelditu ziren.

Biaramunean, larri zegon “karabineroa” (guardia zen, presoen zaintzailea) ere hila zegoen. Militarrek  Amaiurko herriko gazte bat hilketen egile bezela salatu zuten. Gaztea dirudi gauan handik zebilela eta elizan ezkutatu zen, apeza bere alde egin zuen eta ez zula gertatukoarekin zerikusia eta errugabea zela aldarrikatzen zuen. Eskerrak autopsia egin ondoren konturatu zirela bi hilak beren artean hil zirela, balak beraienak ziren bere eskopetatik atraiak, bat bertzeari  gibeletik tiro bota zion, honek buelta eman eta bertzeari tiro.

Afera hau, Felixi errepresio indarrak oinik gehiago gorrotatzeko balio izan zuen. Autobiografian pasarte hontan kontatzen du zurgin enkofradorea zenez berak eta el Asturiano hilkutxa egin izan zituztela eta baita ere bi gorpuak sartu. Aipatzen du, bi “despojoak” sartu eta iñoiz baino indar gehiagokin tapa hiltzatu zuela!, ez dezala bi kabroi horiek hortik atratzea! bi ergel hoiek bere arten hil ziren eta bere ohe goxoaz gozatzeko aukera izorratu zioten. Felixek iñoiz jakin ez zuna bi “karabineroak” neska baten amodioagatik hil zirela. Amaiurren kontatzen dutenez, bi guardiak neska berberaz maieminduak zeuden eta hoietako mandoa, bertzeari neskarekin ez egotekokin izorratzen zion (egun libreak aldatuz, neskatik urrunduz…) gaztea egoera hori jasaezinezkoa egin zizaion eta amore guztiarekin gau hortan tiro eman zion bertzeari!. Amaiurren, Itzulegiko bidean, sasi artean pasarte hau oroitaratzen gaitun gurutze bat bada.

Anarkista bilbotarrak  abendu artio Amaiurren egon zen, handik berriz Mirandara eraman zioten. Hilabete batez askatu zuten baina berriz hartu eta bertze hiru urte eman zituen diziplina-bataionetan. Bidankozetik Igarira zihoan errepidea egin zuen 1940tik 1942ra… Bizitza osoan hala izango zuela uste zuen!. Azkenian 1942 libre geratu zen baina…  1947ko maiatzean berriro atxilotu zuten urte hartako greba ospetsuan parte-hartzeagatik. Franco hil zenean, bere kidetza berpiztu zuen. 1990ean Bilboko Batzorde Anarkistan behatzailea izan zen. 1993an Iparraldeko Eskualdeko delegatua izan zen Bartzelonan. 1996ko Batzordean ere aritu zen eta baita 1993 eta 2000ko konferentzietan.

2002an Miranda Ebron hartu zuen omenaldia eta 2006an Bilbon CNTren omenaldi ofiziala hartu zuen. Kontzentrazio-esparru frankisten dokumentaletan- Manuel Palaciosen Rejas de la memoria (2004) eta Desafectos. Esclavos de Franco en el Pirineo (2007)- parte hartu zuen.

Felix_Padin_Albertian

2012ko Albertia egunean berari egindako omenaldian. Padinek 36ko gerran Albertian bertan borrokatu zuen faxisten kontra. Argazkia Wikipedia

2014ko maiatzean María Servini de Cubría argentinar epaileak frankismoaren krimenei buruzko bere ikerketan Padín elkarrizketatu nahi zuen baina ezin izan zuen.

Azkenean Miranda Ebroko auzitegian deklaratu zuen 2014ko abuztuaren 4an Maria Servini epaile argentinarra ikertzen ari zen auziaren baitan. Padinen kasua bereziki garrantzitsua zen, bizirik zegoen gerra osteko errepresaliatu bakanetakoa zelako. Aipatutako deklarazio hartan, CNTko militante historikoak “justizia eta konponketa morala” eskatu zizkion epaileari.

 

Handik guttira 2014ko urriaren 7an Miranda de Ebron zendu zen.

Post hau egiteko erabili den mateiala;

Memorias, Félix Padín” Autobigrafoa. Félix Padín. 2009. Memoriaren Bideak, .pdf

MUERE FÉLIX PADIN  “Amigo anarquista inmortal, que el fuego te sea leve” Mugalari kulturla. 2014

 

􏰑􏰎􏰅􏰒􏰅􏰓􏰐 􏰎􏰅􏰔􏰅􏰕􏰆􏰊 􏰖 􏰲􏰄􏰔􏰅􏰕􏰆􏰊􏰧􏰁􏰐 􏰎􏰅􏰔􏰅􏰕􏰆􏰊􏰆􏰗 􏰘􏰙􏰙􏰚􏰛 􏰀􏰁􏰂􏰃􏰄􏰅􏰆􏰄􏰁􏰐 􏰜􏰅􏰎􏰁􏰆􏰝 􏰞 􏰟􏰁􏰄􏰓􏰐􏰅􏰂􏰃 􏰎􏰁 􏰠􏰡􏰕􏰆􏰄􏰅􏰡􏰛

􏰈􏰁􏰒􏰢􏰆 􏰣 􏰤􏰥􏰁􏰐􏰕􏰁 􏰖 􏰦􏰆􏰕􏰆 􏰁􏰕􏰆 􏰅􏰕􏰥􏰄􏰄􏰅􏰆􏰗 􏰦􏰃􏰐􏰆􏰒􏰅􏰓􏰐 􏰧􏰁􏰄􏰇􏰃􏰐􏰆􏰊􏰨 􏰘􏰙􏰙􏰩 􏰞 􏰘􏰙􏰙􏰩􏰨 􏰁􏰂􏰆􏰕􏰁 􏰧􏰁􏰄􏰕􏰇􏰃􏰐􏰆􏰊􏰆􏰛

􏰈􏰉􏰊􏰅􏰋 􏰍􏰆􏰎􏰏􏰐

􏰀􏰁􏰂􏰃􏰄􏰅􏰆􏰇

 

Sagardantzak

Arizkunen, Iñautetako asteartian, gosaldu ondoren (garai batean bazkalostean zen), hartza eta bertze mozorroak atra baino lehen, lau sagar-dantzari (botilleroa eta txistulariekin) herriko kaleak ibiltzen dituzte. Kalez-kale biribilketa eta zortzikoa tartekatuz doazte, eta geldialdi bakoitzean sagardantza dantzaten dute.

Sagardantza, Baztan bailaran ihauteri garaian egiten den dantza da. Ez da dantza  bakarra, herri aunitz bai zuten bere sagardantza. Arizkunen izan ezik gainontzeko herritan XX. mendean zehar desagertu ziren  eta denboran zehar mantendu egin den bakarra  izan denez (hausturarik izan gabe), Arizkungo sagardantza, ezagunena da.

Baztanen laupa-bost sagar-dantza desberdin dantzatzen ziren garai batean; Erratzukoa (, Lekauzkoa, Elizondokoa, Amaiurrekoa.., Azken urteotan egindako berreskuratze lanari esker orain Baztan aldean 6 sagar-dantza bizirik omen dire. Nahiz eta hainbat sagar dantzen doinuak Azkuek eta Aita Donostia jaso zituzten ez da lan errexa izan sagardantza desbedin hauek bereskuratzea. Amaiurko sagardantzaren kasuan adibidez, ez omen zuten inor aurkitu  Amaiurren sagar-dantza gogoratzen zuenik, baina azkenean Larraldetarrak (aita eta semea) Lekarozera morroi joandako Amaiurko gizon bat aurkitu zuten eta harekin Amaiurko sagar-dantza ikasi zuten.

gorro6-600x600

sagardantzarien ttutturroa. Argazkia :ezpela.com

Baztango sagar dantza guziek dute, musikari eta koreografiari dagokienez, antza handia, Arizkungoa delarik, tradizioaz aparte, janzkeran berezitasun nabarmena duena: dantzariek galtza eta atorra zuriak daramatzate, gerriko gorria, lepoan zapi koloreduna eta buruan ttutturroa.

Lau dantzariak (Damuinenausiek eta laguntzaileak), eskuetan sagar bina daramate(Erratzun diote naranjak eramateko ohitura izan dela), eta aipatu dugun bezala herriko kaleetan barna ibiltzen dira zortzikoa dantzatzen, txistulariak lagundurik eta geldialdietan sagar dantzari ekiten diote. Arizkungoaren deskribapen txikia egitearren, musikak bi zati ezberdin ditu: lehen zatian, dantzariek nolabaiteko agurra egiten dute aurrera lau pauso emanez eskuin eskua altxatuz, bidenabar sagarra erakutsiz eta gorputza aurreruntz okertuz, eta ondoren, lau pauso atzera ezker eskua altxatuz. Bigarren zatia halako jota edo fandangoa da eta dantzariek hora bera dantzatzen dute. Musika bukatzearekin, sagar-dantzariek eskuetan daramaten sagarrak inguruko jendeari bota egiten diete.

Dantzaren izena lau sagar dantzariek eskuetan daramatzaten sagarretatik dator, batzuk diote udaberriari erreferentzia iten diela, udaberriaren atean bai gaude, naturaren esnatzearekin lotura izanez….baina baita, sagardoaren garaian gaude eta dantzari eta txistularilekin batera botileroa (edo arno-partitzailea) taldea osatzen du. Honek beti  prest dago saskitik edalontziak atratzeko eta sagardoa eskaintzeko.  Afera da Sagar dantzak tradizionalki inauterietako puska-biltze edo eske-biltze egindako dantzak direla.

Dantza aunitz bazala garai batean dantza hau soilik mutikoak zieren (Damuinenausiek eta laguntzaileak) gaur egun neskak dantzatzen dute ere (eta Damuinenausiek edo laguntzaileak izan) baina ez da gaur egungo afera soilik, sagardantza doinu hauetako batekin 1928. urtean Saski Naski ikuskizunean emakumeak dantzatutako sagar dantza bat eskaini zen. Gerora, hainbat dantza taldeek Baztango Sagar Dantza izenarekin eskaini ohi dute bere emanaldietan.

Post hau egiteko erabili den materiala;

Dantzan.com

http://aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus/eu/sagar-dantza/ar-119682/

http://www.dantzatlas.navarchivo.com/eu/node/407

AZKUE, Resurrección Mª de. Cancionero Popular Vasco. Edición manual. Barcelona:_ Boileau & Bernasconi, 192?

DONOSTIA, P. “Cancionero Vasco”. Obras Completas del P. Donostia. Vol. IX. Cancionero Vasco.IV Danzas. Donostia: Eusko Ikaskuntza, 1994.

DONOSTIA, P. “Cancionero Vasco”. Obras Completas del P. Donostia. Vol. IX. Cancionero Vasco. IV Danzas. Donostia: Eusko Ikaskuntza, 1994. P. 1902 (Amaiur)

DONOSTIA, P. “Cancionero Vasco”. Obras Completas del P. Donostia. Vol. IX. Cancionero Vasco. IV Danzas. Donostia: Eusko Ikaskuntza, 1994. P. 1921 (Erratzu)

DONOSTIA, P. “Cancionero Vasco”. Obras Completas del P. Donostia. Vol. IX. Cancionero Vasco. IV Danzas. Donostia: Eusko Ikaskuntza, 1994. P. 2016 (Arizkun)

Lorkako Iruritarrak.

Jakina da, Murtziar batek solasten ba zaitu (erdaraz) , –iko, -ika txikigarria erabiltzen duenez solasterakoan napartar baten  antza dula eta hori horrela omen dala diote, Napartarrak  XIII. menudean Gil Garces Azagra jaunarekin batera ( Aragoiko Pedro III.a izango zenarekin) Murtziako konkistan ondoren (taifa islamdarra) lurralde hori jendeztatu edo populatu zutenetik.

Murtzia aldean, Lorka, Orihuela eta Kartagenan inguruan gehien bat, napar toponimiaz gain (Balsicas, Corverica, La Manchica….) Navarro abizena arras edatua da. Navarro aparte , Tudela, Legaz, Iriarte (Liarte), Fortun…aurkitzen dira, eta Kartajenan, abizen nagusiena Monarris da (jatorrian Munarriz Lizarraldeko herria zena).

Ez dakigu  hasierako “berreskuratze” (reconquista) hortan baztandarrak izatea Gil Azagraren menpean, zeren natarra izan arren Aragoien lurrak zituen eta kanpaina hau Aragoiko erreinuaren aldetik parte hartu zun, baina bai dokumentatua dago, mende batzuk geroxago baztandar presentziarik, bederen Lorka hirian.

Lorka udalerria 89.606 biztanle inguruko (2007 errolda) hiria da, eta han Santiago Eliza eta Columna miliaria  (aspaldiko Vía Heracle bidearen seinalea) ondoan, hiriko (hiribarnea) kale garrantzisuenan (Corredera), XVI.mendeko jauregi eder bat altxatzen da. Estilo errenazentistako jauregia, hirian mantentzen diren garai hoietako eskaxetako eraikin bat da, eta bere balio arkitektonikoarengatik bakarra (eraikin zibilen artean) “interes haundiko” eraikina bezala katalogatuta dagona.

1556an Sancho Martin Leones capitaina, Jauregia eraikitzea mandatu zuen, eraikina bi fasetan ereiki zen eta mende bukaeran (1596an) amati ziren lanak. Leones kapitaina bi alaba zituen: Catalina eta María. Bi alabak Nafarroko iparraldeko bailara baten bi anaiekin ezkondu ziren, bi anahiak herriaren izena zeukaten abizenez, bi anahiak Sancho de Irurita eta Martin de Irurita hidalgok ziren. Handik aintzin eraikina “casa de los Irurita” edo “palacio de los de Irurita” gaur gun artio ezagutuko da. Leones Kapitaina hiltzerakoan etxearen nagusia Santxo Irurita inane da (alaba nagusiarekin ezkondu zona).

Captura de pantalla 2019-02-20 a las 22.21.27

Ortoplanoa. Casa-palacio de Los Irurita. 2008. XXIII Jornadas de Patrimonio Cultural de la Región de Murcia

Santxok eta Catalina bortz ume izanen dute: Martín, Melchor, Gaspar, Juan de Alburquerque eta María de Irurita Leonés. Meltxor Irurita izanen da urrengo etxeko jaula, honek erreinuko alferez nagusia izanen da eta Leon Marin-Gebara erregidorearen alabarekin ezkonduko da (Gebara Arabatarrak izan arren, jatorriz nafarroako leinuetxea).  Irurita familia gebaratarrekin elkartzean Lorkako familia ezagunena eta botoresuentako bat bihurtuko dira. Meltxorrek eraikina akituko du eta gaur egun ikusten den armarria zinzelatzea aginduko du ( Leon-Marin-Gebaratarren armarriari garrantzia emanez).

Captura de pantalla 2019-02-20 a las 22.20.30

Casa-Palacio de Los Irurita 1920 inguru. (argazkia; Menchón. Colección Fondo Cultural Espín).

Iruritarren etxe renacentista, mendez mende moldatua izan zen, Eraikin berri bat alboan isatsiko dute,  XX.mendearen hasieran, garaiko modako estilo “ekleticismoa-aren” apangarriak itsatsi zioten; larraina burdinez eta kristalez estaldu, miradorearen forja..aldaketa arkitektoniko  guzti hauek egitea eta estilo arkitektoniko ezberdinak mantentzea eta nabaritzea egin dute Irurita etxea  egine dute  interes kulturaleko ondarea izendatzea eta eraikin bereizia, xelebrea eta bakarra izatea Murtzia osoan.

Gaur egun, Iruritarren jauregia zahar berritze lanetan dago, 2011an izandako lurrikararen ondorioz arras kaltetua gelditu zen, jatorrizko dorrea bota behar izan zen eta barrukaldeko zati haundi bat ere erori zen, fatxadak ere kalteak jaso zituen.

Post hau egiteko erabili den materiala:

Antiguedad y blasones de la ciudad de Lorca y historia de Santa Maria

Revista Hidalguía número 110. Año 1972. Familia Alburquerque-Irurita (Lorca)

Casa de los Irurita. cosasdelocra.com. bloga

ARQUITECTURA CIVIL DEL SIGLO XVI EN LORCA: ESTUDIO HISTÓRICO-ARTÍSTICO Y ARQUEOLOGÍA DE LA ARQUITECTURA DE LA CASA/PALACIO DE LOS IRURITA, OBRA TRAZADA POR JERÓNIMO QUIJANOGarcía Sandoval, Juan, Precioso Arévalo, Mª Luisa. XXIII Jornadas de Patrimonio Cultural de la Región de Murcia, 2012, ISBN: 978-84-7564-635-0

 

XIX. mendera artio Baztan haraneko alkatea, (Pirineotako bertze haran bezala)
ballarako epailea eta “capitan a guerra” ere zen.  Guerrako Kapitana bezala  herritarrek mobilizatzea eta armatzea (armaz hornitzea) ahalmena zeukan (alardea). Halako egoera ez zen zergaitik gerra izan behar, baizik nahikoa zen mugako haranen arteko edozein istilu, abere-lapurretak etab. Dei honetara balleko gizon baliagarri guztiak (18 eta 55 urte tartekoa, etxeko nagusiak eta maisterrak) joan behar zuten.
Gerra-kapitain hauek autonomoak ziren eta prinzipioz ez zuten zertaz obeditu behar goiko aginte bateri eta ez zieten foru-agindu espezifiko bateri heltzen ere. Arriskua desagertuta “armada herrikoia” desegin eta bakoitzak bera gauzeteara izultzen ziren.

1.792ko abuztuaren 10ko gauen, Parisen  erakunde iraultzaile berriak babestuta (Parisko Komunak) , matxinoek Tuileries Jauregia hartu zuten. Erregeak eta erreginak preso amaitu zuten. Biltzar Legegilearen sasoi azkar batean, monarkia ezeztatu zen. Frantziako beste hirietara gutun bat igorri zuen Parisko ereduari jarrai ziezaioten gonbitea egiten.

1.792ko irailaren 20 konbentzioa (gobernu berria) konstituzio berri bat idazteko helburu zuela. Franziako de factoko gobernu berri honek, hurrengo egunean monarkia deuseztatu zuen, sortzen da, Frantziako Lehenego errepublika!

Baztanen, uda horretan (1792ko ekainetik) alkatea, Juan Bautista Etxeberria Latadi Iruritarra zen. Alkatea indiano klasikoa zen, 1743an Iruritako plaza beran dagoen Iriarte etxean (orduen baserri etxeko itxurarekin) sortu zen, 13 urtekin Nueva Españan dago (Mexiko). Almozen batean aprendiz gise egon ondoren, 19 urtekin negozitan hasten da, Conpañiak eta dendak sortzen, ereikitzen, saltzen… ibiliko da, dirutza aunitz eginen du eta 1.785an denda batekin Mexikoko hirian erekita ( ta gananziak barkoz ekarriz) Baztanera bueltatzen da.  Urte bertan ta 40 urtekin Erratzuko Iriarteako María Micaela Gastón Iriarterekin ezkonduko da eta Iruritako sortetxea emaztearen antzekoa berrituko du eta erran dungun besaba 1792an Baztango alkatea izendatuko diote.

0009362

Iriartenea edo Iriarteko Gastonea palazioa. Irurita. Argazkia Nafarroako enziklopedi

 

Frantziako gertakizunak bai Alkateari ta bai bertze jautxoei kezkatzen zaie, beldurra dute prinzipio hoiek baxe Nafarroan eta bereziki Baigorri-ko Haranean ezartzea,  «bere erlijioaren garbitasunak babestetu behar dira», “Baztán-eko naturalen artean,  antzeko ideia oker eta kaltegarriko efektuak ez hedatzea” idatzi eta azalduko du. Kezka ez zegoen soilik mugako bailaretan, Spainiar monarkiak ere pausuak ematen hasi zen eta urte horreko urriaren 17an  Colomera-ko kondea (Nafarroako Erregeordea), armak Erlijioaren eta  aberriaren alde hartzeko eta arbasoak egin zuten bezala (?) posizioak eta sakrifizioa ieteko komendatzen dio gure alkateari. Birreia aipatutakoaren ondorioz alkateak, urriaren 30eko Gutun baten bidez, esku tartean zeukaten zeregin larriaz solasteko eta eztabaidatzeko 14 herriko juradoak deitu (bertze pertsona “ikasi” batzuekin batera) zituen.

Udala bilduta, 1.792.eko Azaroaren 4an, alkate jaunak eta guerrako kapitaina bezala  Juan Bautista Etxeberria Latadi (kargudunekin batera), Baztanek 8 konpañiatz (konpañia bakotxak 95 soldaduzkoa bere Kapitain, Teniente, Su-teniente eta ttunttuneroarekin) osatutako batallón bat prestatzea erabakitzen dute, Batallonaren koronela Alkate jauna Juan Bautista Etxeberria  Latadi izanen da, Teniente Koronela Martin Jose Etxenike eta Sarjentu Nagusia  Jose Joaquin Gaston. Oro-har, 760 soldadu, 24 ofizial (konpañia bakoiza 3 official jeuken) eta doike! 8 ttunttunero!

Baztango armada ttipi hontako konpañien ofizialak “On” izanen gain erdara jakin behar zuten (Spainiako armadarekin elkar ulertzeko ) eta beren menpeko soldaduak ezagutzeko beren herriko konpainian aritu behar ziren zeren idea, ahal zen neurrian konpainietan herri berekoak izan behar ziren (bertzenaz bertze herrikoekin batu beharra); 1º konpñia Erratzu zen, 2º konpañia Arizkun, 3.a Irurita eta Aniz, 4.a Almandoz, Oronoz eta Elbete osatzen  zuten, 5º konpañia Azpilkueta Lekaroz, 6.naZiga eta Gartzain, 7.na Berrueta eta Arraioz eta 8º konpañia Elizondo

Baitare azaroko bileran  gelditu zen, etxe batek  adinagatik  edo jabe-faltagatik, edo bidezko beste arrazoigatik  gizonezkoa ezin bazuen prestatu lagundu (pagatu) beharko zuen eta ezin zutenak udalako “potea”rekin ordaiduko zen. Heritarren sosekin ere aleak eta elikagaiak erosivo miren eta armak…Azaroaren 17an Iruñean eskatu zuten: 760 fusil, bere baionetarekin, gehi 1.500 libera bolbora, gehi balak, gehi 1.000 sukarri ( eta 760 ezpata. Bortz egun beranduago, Azaroaren 22an, Iruñetik erantzungo dute: 528 fusil bere baionetarekin, 570 libera bolbora, 18.240 bala eta 1.000 sukarri…ezpatai buruz ja!. Nola ez zen fusilik denentzat herritarren artean eskopeta hoberenak hartu zituzten.

Alkateak eta orain koronelak, 1972ko abenduaren 15an siñatuko du armatura egon ondoren soldadu bezala mugitzen ikasteko instrukzioa behar zutela eta abendu, urtarrila eta otsailako gauak bilduko ziren horretarako eta besta egunetan berriz tiro praktika eginen zuten.

1793ko urtarrilaren 21ean, Frantziako Konbentzio Nazionalak Luis XVI.a erregea gillotinan hilarazi zuen. Gertaera horren ondorioz, gobernu iraultzaileak eta Espainiako borboitar monarkiak eten egin zituzten diplomazia harremanak. Martxoaren 7, Frantziak gerra deklaratu zion Espainiari 10 egun beranduago Baztandarrek enteratu ziren gerra zeudela.

Martxoan, Alkateak, gerora (1794ko martxoaren 4an siñatuko du) “Manifiesto Del Valle del Baztan” izenarekin ezagutuko den texto idazten hasiko da, urte oso batez (1793ko martxo 3 tik 1794ko martxoaren 4 arte) Baztadarrak gerran aritutako kontuak kontatzen du, muga zaintzea,  Berderiz eta Izpegi, Erratzuko defentsa, ejerzito regularren iritserak, non akuartelatzen dira, komendanten arteko komunikazioa…urte gerra bateko kronika ds (udaletxeko artxibategian dago). Alkatearen bidez ere badakigu ejerzitoarekin kezka badela, hauek (gehienbat zalditegia ) elikatu behar dira  eta ez da errexa. Baita ere heritasuna elkarri dutela, hospitalak ereiki dutela (Arizkungo konbentua…) Baigorritarrak eta baztandarrak ez zaiela ezer desberdintzen (itxuraz!).  Baztango armada ttipiko lehen hila izanen da, 4. konpainiakoa, (Almandoz, Oronoz, Elbete), Tomas  Argain.

Udaberria (1794koa) tirabiraz beteta egonen da, ondarrian, ekainan gerra hasiko da. Frantziar osteak eraso egin zien espainiarrek Berderizen (Baztan) zituzten fortinei, eta baita Izpegikoa. Amaiurren ere portua (Otsondo) hartuko dute. Lehenengo ihesaldiak emanen dira, bai ejerzituan eta bai herritarren artean.

fda4dcd91c33eda9527e910efd2f161c

Iparraldeko euskal tropak. Euskal itzilariak-Eskualdun Xaserrak infografia figurines 2012

Ekainean lortutako garaipenen ondorioz, frantziarrak Baztan haranean sartu ziren.  Uztailaren 10 Elizondora urbiltzen dira eta 23an, erasotzen dute,  gero Irurita, Doneztebe…. baztandar aunitz alde egin dute hoien artean gure alkatea (bere familia ekaina aldera Etxurira joana zen).

Alkatea Almandotzen geldituko da, baztandar pile belate pasten hari dira Ulzama eta Iruña aldera. Zama eta bere gauzak soinean daramate, Almandoztik alde egin duen ejerzito espainarra herritarrei bahitu die zamariak ta. Armada ttipia desegin da eta alkatearekin 2º Batallon de Voluntarios de Navarra  soilik dago.  Momentu hontan alkatearen ardura Baztango artxiboa salbatzea da “Artxibategiko Dokumentuak, baztandarren merituak goresten dituztenak…los privilegios con que han sido autorizados por los gloriosos Reyes», ” protokoloak”…Hortarako erregeordeari 20 caballeriza eskatzen dio, posible dela frantsak herriak arpillatzen ari direla eta errexà izanen zela adierazten dio.

Alkatea uztailaren 31 segitzen du Almandotzen, kontatzen du frantsak (baigorritarrak) Elizondotik Ziga ta Anizera, etxeetan  ebastera sartzen direla, arpilatzen daude, gauzak hausten, puskatzen eta urratzen eta konfiantzazko person batzuk bidali dula Irurita, Elizondo eta Garzainera berriak jakiteko; non daukaten kanpamendua, zenbat diren…jakina zula Lekarozen caballeria zegola (1550 zaldi) gaskonak okerrenak zirela, prisioneroak armatu eta lehen lerroan jartzen zutela..

Abuztuaren lauan eta artxiboa errekuperatua, alkatea bere familiarekin Etxaurin elkartuko da. Handik sahiatuko da Nafarroko korteari Baztango egoera delikatua azaltzea. Gerra irauten dun biztartean bosgarren semea izanen du eta familiarekin Lizarran biziko da.

Urte bat geroago, 1795ko Abuztuak 4an Basileako trataduaren siñatzearekin gerra aimaituko da eta alkate lanetan segitzeko (bi urte gelditzen zizaion) Baztán-era itzuliko da ( irailan). Bere kezkak; artxiboa Udaletxera itzultzea eta Haranaren bizitza normalizatzea dira. Iruritara iristean, bere Etxera itzultzean, Iriarteara, egoera txarran aurkitzen du; leihorik gabe edo ondatuak,  burdinako balaustrado-a gabe,  lurzoruko zurra odol idortutako orbanaz betea (hospitale gise erabili zen casa-palazioa), estalkirik gabe, alzairuak desagertuak…, bi urte kostatuko zaio etxea konpontzea eta biztartean Elizondon biziko da. (Familia Iruñan geldituko da). Garai haitan zurrumurruak zabalduko dira erranez baztandarrak gutti engin dutela erlijioa eta aberria defendatzeko, ihes egin zutenei koldar utsak zirela deituko diete eta gelditu zirenei, berriz kolaboratzaileaz leporatzen diete. Alkatea irudi hori garbitzea sahiatuko da eta ondarrian bai Urrutia teniente koronelaren, eta Kolomerako kondearen ( erregeordea gerra garaian) onarpenekin irudia garbitu zen. Bai Teniente koronela (gerra hasieran Baztanen egon zela) eta bai kondea adierazi zuten, Baztandarrak (los Nobles y Bizarros Baztaneses) leialtasunaren oinordekoak duinak direla eta erreinuari eta bere magestadeadi amodia….bla bla bla…

Onarpenekin konten egonda eta alkate lanak amaituta Iruñara bere familiarekin bueltatuko da eta Baztanera urtero udako hilabeteak pasatzera etorriko dira.

P.D Baina dena ez zen poza, Juan Bautistak gerra ondoren ekonomiko momentu txarrak pasten ari zen. Dire aunitz gastatu zun Iriartea berritzen eta Mexikotik…dirua ez zen iristen. 1796 Espainia gerran zegoen Inglaterrakin. Inglesak hainbat itsats gizonei patente de korso lizenzia eman zien eta hauek ameriketatik etortzen ziren barkoek erasotzen zuten, bere dirua ekartzen zion itsatsontzio bat baino gehiago piraten eskuetan akituko zuen. Erten da amerikan gazte garaian egindako lagun batik (Kadizen bizi eta negozioak zuena) dirua bidaltzen ziola eta horrekin aurrea atera zela.  Gero frantsetada etorriko da  eta berriz ballara frantsen eskuz eroriko da, Amerikatik independentzia hotsak entzunen dira…eta ez ziren garai onak izanen konmerziorako. Azkenian 1816an 73 urtekin Iruñan hilko da.

Post hau egiteko erabili den materiala:

LOS PALACIOS CABOS DE ARMERÍA DEL NOBLE VALLE Y UNIVERSIDAD DE BAZTAN Y EPISODIOS PATRIÓTICOS. Revista Bascongada. Manuel Irigoien.

LA GUERRA CON LA CONVENCIÓN FRANCESA Y EL VALLE DE BAZTÁN. El Alcalde y Capitán a guerra don Juan Bautista de Echeverría y Latadi. NAFARROAKO KONDAIRAREN HIRUGARREN BATZARRE OROKORRAPamplona, 20-23 septiembre de 1994. Gaspar Castellano de Gaston.

Entre el Valle de Baztán y América.El indiano Juan Bautista de Echeverría y la casa Gastón de Irurita. Ediciones Eunate.2014. Juan Bosco Amores Corredano / Gaspar Castellano de Gastón

1938ko urte bukaerako abenduan, gerra zibila aurrera zijoan, faszisten Nafarroako ejerzitoa (nafar brigadak, errekete terzioak, bandera falanjeak eta erregularrak) Ebro ibaia  gurutzatuko dute, Frankok Catalunyako erasoa hasiko da.

Tenore berberan, 1938ko abenduan  Baztanen, faszistak jauan ta gabe ziren bailarako zoko guztietan. Lekarozko kolejio General Mola hospitala da eta eta egun haietan Ebroko batallako nazional zauritutaz betea dagoa (Azaroan 185 zaurituta iritsi ziren) Ebron baztandar haunizt badire uda  aldera azken “erreklutamientoa” egin bai zuten. Soldaduak, Guardia zibilak , Erreketeak,  Falajistak  nagusi dira. Falanjista eta errekete karlistak (1937tik Falange Española Tradicionalista alderdian batauak izan dira,) guardizibilekin batera, muga babestu, inguruak arakatu, trenaren trenbideak zaindu eta herrietan patrullatzen dute.  

Patrulla hoietako bat, abenduaren 15an (erribera aldeko hiru falanjistaz osatua) Elizondoko Opoka zubia zeharkatzen duen persona bat, Lekueder etxearen inguruan atzemanen dute. Gizonak gasnategi aldera korrikaz ihes eginen du eta falanje tradicinalistakoen patrulla tiroka hasiko da. Pueyo herrikoa zen falanjistak, bizkarran emanen dio tiro bat, gizonearen bizitza hor bertan akabatuz.

724-eskelaangel_tokikom_200x200

Angel Mikelarena Ayoroa “Labaki”

Hildakoa Angel Mikelarena Ayoroa “Labaki” zen, jaiotzetz Elgorriagakoa baiana Arizkungo Mejikokobordan bizi zena, 30 urte zituen (1908-10-1/1938-12-15) eta emaztea haurdun eta bortz ume uzten zituen. Bere gorpua Elizondoko hilerrian lurperatua izan zen.

Pasarte hau, Pedro Esarteren “El contrabando en Baztan. Contado por sus protagonistas” agertzen da eta kontatzen digu  hilketaren biharamunean Juan Miguel Opoca bere etxe ondoan, presaaren urbidean 300 sedazko medien paketea ageri zela aipatu zuen. Bera ez zekiela paketeaz ja dekaratu zuen eta modu beren baita ere egun hartan inguruan zebilen testigu bat, Jose Resino ohial saltzailea.

Esartek aipatzen duenez dirudi Angel zamalaria zela, baina duda da; zama utzi zuen utzi beher zun tokian edo zubitik bota zuen patrulla “altoa” eman zionenean….edo auskalo! ez bat ez bertzea, again ez zuwn zerikusirik paketearekin (Falange tradicionalek “gatillo errex” zirenez edozein gauz). Angeleren hileta ez zen urte horretan bakarra izan patrullero faszista hauen eskuz, hilabete batzuk lenago Manex Cicambre (hiritar frantsa) Lauretx benta inguruan patrulla batek hil omen zen. Apirilan,  sabelan tiro bat emanda Maria Franziska Iturralde neska gaztea hil zuten Berroetan, Uztailan, Oronozen Miguel Catalan Areyano gizona. Urrengo urtean Amaiurren,  Nikasio Zalakain eta Lino Mitxelena gazteak, patrulla batek hil zituzten. Tiroketa hortan eta sabelan zaurituta geratu zen Tomas Sanchez arotza, argiz gelditu patrulla horiek “gatillo errexekoak” zirela.

Post hau egiteko erabili den materiala;

El contrabando en Baztan. Contado por sus protagonistas. Pedro Esarte Muniain. Pamiela 2011.

TTIPI-TTAPAN familias argituratutako estela

Izenburuko galderari erantzunez, doike, haise eta fite erranen genun Hegoladean dagola, Pirineotako alde huntat eta ez harat, …bai? ,halaxe da? beti izan da hola? non da Baztan dermioko lurrak, Pirineotik iparraldera edo hegoaldera? akaso Iparraldekoak gara?

Historioari (idazkera sortu zenetik gaur arteko aro historikoa) kasu ematen badiogu 980. urtean Lapurdiko apezpikuaren Arsius Laburdensis episcopus texto bstean, aipatzen digu zeinek diren bere dominuak, menpean duten eremuak, adibidez; vallis Cirsia (Garazi), vallis Bigur (Baigorri), vallis Ursaxia (Orzaize) …eta  Bastan item vallis usque in medio portu Belat. Hau daBaztan bailara Belate artio! Horrez gain baita ere dio vallis Larin (Doneztebe) eta terra Ernania (Hernani) eta Sanctum Sebastianum (Donostia) daudela eta agintaria  Gaskoniako dukea  Antso Gilen edo Guillermo Sánchez de Gascuña (Willelmo Sancio) da.

Dokumentu hau garrantzi haundiko textua da, historioan lehen aldiz Baztan agertzen den textua da, X. mende bukaeran Baztan bailara ageri da…Belate leporaino. Baina…adiuak diotenez, textua hau faltsua da, beno, hizkien grafiagatik ezin dela X.mendekoaizan diote, baina baita ere badira erten dutenak agertzen den guztie, guzti egie dela (urrengo mendetan egindako kopia)
Urte batzuk geroago (1027) Iruñeko erregea Antso III.a Gartzes Nagusia dena, bertze dokumentu batean (baina kasu hontan Iruñeko elizbarrutikoa) dio; Terminoak , vallis de Roncal, et Sarazacio , Aezcoa, Erro, usque ad capellam Sancti Salvataris (Orreaga), …Belateko leporaino! Hontan ere argi dago Baztan ez zagoela Iruñeko apezpikuaren menpean eta Belate,  Baiona eta Iruñea artean muga zela, hau da! Gaskuñako edo Waskoniako (Vaskonia) dukado eta Iruñeko erreinuaren arteko muga Belaten dago? 
Baina hau noiztik da? berriki?edo…aspalditik? ba dudarik gabe, erromatar garaitik hain justu!.
Erromatarrak, euskaldunei gaur egun Nafarroa osoa, Gipuzkoako zati bat, Aragoiko mendebaldea eta errioxakoei “Vaskonak” deitu zioten eta Pirineoko bertze aldeko euskaldunei (Aquitanian) Tarbeliarrak deitu zieten. Erdien Baztan!, Arana tarbelliarra zen… edo baskona? Erromatarren Hispanian edo Galia zen?…ba, nola administratzen zuten ikusita, probintzietan edo Convestusetan dirudienez, Baztan tarbeliarra zen, Galia! Belaten hasten zen eta Belatetik hegoalderaz (Ultzaman hasita) Hispania .
Vascones-ak Pompaelorekin lotuak ziren eta hauek (Augustazesarekin (Zaragoza), Hispania. Tarbelli-ak Aquae Augustarekin (Akize/Dax), Akitania, eta Akinatar biztaleak  Burdigalarekin (Bordele), Galia.

novempopulania

Erromako Inperioaren estrukturan, IV. mendean, Baionako eta Iruñeko elizbarrutiak antolatuak daude. Erromako admiistrazioan, civitas (hiri) bakoitzak bere municipium (lurraldea) kontrolatzen du. Kristau Elizak estruktura berbera erabiliko du “civitas-en”  apezpikuaren egoitza jarriko dute eta handik bere elizbarrutiak (diocesis) kontrolatuko du. Mende hontan (300/400) Aquitanian bertze galiarrengandik berieizteko Novempopulana (Garona ibaitik Pirinio mendietaraino, Bidasoa eta Oiartzun ibaiak barne) probintzia sortzen da (Bederatzi herri ziren, hortaz latinez “Novem (bederatzi) Populi (Herri)). Novempopulana babesteko kaserna bat eraiki zuten Lapurdo (Baiona) .
V.mendearen asieran hain justu 406,urteko Abenduak 31an alanoek, vandaloek eta suebiarrek Rhin ibai hormatua zeharkatu dute eta Pax Romana… puskatuko da.
Horren ondorioz Erromatar inperioa eroriko da. Ustelkeria, deskontrola etorriko da, jende aunitzek hiriak utziko dituzte, gerrak erromatar artean edo bere militar artean (godoak) emanen dira, baita ere barbaroen kontra…zibilizazioaren buakera izanen da, baina zerbait mantenduko da, Eliza eta bere estruktura!
Hispanian barbaro herri bakoitza zati  bat hartuko du: alanoak eta vandaloak hegoaldean eta Galizian suebiarrak. Bakarrik Tarraconensis Probintzia , hau da, Ebro Harana, erromatar inperialen eskuetan gelditzen da. 418. urtean Honorius Erromako enperadoreak, egoera kontrolatzeko  Walia wisigodoen erregearekin itun bat adosten du. Wisigoduek “barbaroen” kontra eginen dute, lehenik Akitanian eta gero Hispanian, Horren ondorez Bisigoduek Tolusko erreinua eta Toledokoa sortuko dute. Gero Galian Frankoak etorriko ziren, bisgoduak bota eta 600 aldera (VII.mendean) baskoiak edatzen ari zirela Baskoniako Dukerria (baita Waskonia eta geroago Gaskoiniako dukerria) marka frankoa sortu zuten.
Dukerria Akitaniako mugetan baskoiak (Vascones) kontrolpean izateko sortua izan zen. Vaskoniako dukerria aintzinako Novenpopulania probintzia erromatarra eta, (garai jakin batzuetan) Pirinioen hegoaldea eta Iruñea inguruko eskualdea hartzen zuen.
Mendeak pasata, VIII. mendea musilmandarrak agertuko dira , 778an Orreagako gudua, gero musulmandarren erasoak etorriko dira era Iruña bere eskueta erortzen da. IX. mendean hegoaldean Banu Qasien boterea sortzen da, 814an, Karlomagno hil berria Iruñeko matxinada frankoen kontra edatzen da. Karolingiar inperioaren aurka ziharduten baskoi jauntxoen artean Eneko Aritza buruzagi nabarmentzen da, Vaskoniako dukerria Iruñaldea galtzen du, Iruñeko Erresuma sortzen da, 840 Bikingoak Vaskonian, Baionan portua izanen dute eta ia ia 150 urte egonen dira Gaskonako dukea  bota artio. XI.mendearen hasieran  Baskoniako dukerria (Gaskonia) desagertuko da, Antso Gilen ondorengorik gabe hil ondoren. Dukerria desagertuta Antso III.a Gartzez Nagusia “Euskaldunen Jauna”, “Rex Íberícus” eta “Rex Navarrae Híspaníarum” deitua Lapurdikobizkonderria sortuko zuen bere lehengusu Lupo Antsorentzat eta Baionan finkatuko da. Mendez mende gure igurua  aldatu da,  baina …Elizaren estruktura berdin mantentzen segituko da.
1106. urtean Erromako Papa, Pascal I.nak, bula bat emanen du mugak finkatuz. Elizbarrutiaren barnean Baztan (eta Bidasoaldea) Baionakin dago eta hola izan zen 1566ko apirilaren 30 artio. Kanpotik etorritako, Felipe II-ak, (Espainiako erregea), hala eskatua, Pius V-ek oneritzia emanez, Baztan Iruñeko elizbarrutian sartua izan zen.
Baztango eliza 600 urtez Baionako elizbarrutian egonen da, Baztan Galian zagoelakoz, tarbeliarrak zirelakoz, eta ez Baztan bailara bakarrik, baizik Bisasoa guzia ere. Erromatarrak Belaten ezarri zutelakoz muga.
Pierre de Marca historialari bearnetarrak (1594-1662) eta Nafarroako parlamentuko lehendakaria izana, bere “Marca hispanica sive limes hispanicus, hoc est, Geographica & histórica descriptio Cataloniae, Ruscinonis, & circum jacentium populorum” (Frantzia eta España arteko muga diseinatzeko bildutako dokumentuak),liburuan zioen bezala “vallem Bastanensem… pertenire ad Gallias” (Baztandarren bailara Galietakoa da).

Galietakoa izan arren, afera da politikoki Baztan Iruñako erresumera begiratzen dula eta 1025. urtean, Antso Gartzia III-k, Handia, “Euskaldunen jauna”, Baztango “tenentzia” sortuko du. Baztango Jaurerria  Semen Otsoanitzen alde sortu zuen (urte batzuk lehenago Lapurdiko bizkonderria sortua zuen). Semen Otsoanitz  Jauregizarreko, Amaiurko eta Iruritako jauna zen eta Baztango Lehenengo jauna izanen da.

Urrengo mendean 1132.urtean Zangotzan Alfontso I.ak Baztango erregetzat jo zuen bere burua, gero, kaperatasun kolektiboak etorriko ziren…pensatuz baztandarrak  politikoki  nafarrak zirela baina  espiritualki lapurtarrak…mugaldekoak!

Post hau egiteko erabili den materiala.

Euskal Herriko dukerria

Auñamendi enziklopedia

Historia de Baskonia. Nabarralde (2009)

unaodiseamedieval.blogspot.com 2011

Erratzuko kontuak bloga

Wikipedia

Baztango harri gorria.

Ardo gorri naparra kanta gise, honetan harri gorri baztandarra kantatu behar!.  Baztango harri gorria (grixa ere) gure eskualde eta iguruko arrobitan atratzen den (edo zen) harearria eta marmola da, Rojo Baztan izanarekin komerzializatzen da.

Gure paisai hiritarran harri gorria nabarmen haundia eta protagonista da, gure etxe, jauregi, dorre, borda, Eliza, espaloi, estela, hilobia, frontoietan…dago, eta egoteagatik bailaratik kanpo ere!  kondaira “urbano” bat dionez bezela, Moskuko metroan Baztango harri gorriaz egin zuten! Almandozko arrobiatik eraman (han grixa atratzen zuten)…baina,  kaka zarra ta gezurra galanta!

Moskuko metroa 1935ko maiatzaren 15an ireki zen eta diotenez arras ikusgarria izan zen garai hoietako 13 geltokiak marmol ezberdinez estaliak eta apainduak zeuden, marmol horiek Ukrainia, Uraleko arrobietatik, Georgia, eta Kazahastanetik ekarri zen. Urtetan zehar geltokiak ireki joan dire (160) eta mármol eta granitoz estaliak izan dira eta harri gorria nabaria da baina ez Baztandarra. Jakinda ere Baztango harria komerzialki 1965 Marmoles de Baztan enpresaren eskutik hasi zela, zalla da pensatzea “guerra fria”-ko garai hietan Baztan-URRS komerzio zuzen bat izatea.

 

Ez Mosku gise hain urrun, baina bai Europa beran. baztango harri gorria eraikin historiko batean aurkitzen ahal dugula hain justu Bruselasen, Bruselasko Saint Hubert galerian. Galeria hauek 1847 ereiki ziren eta Europako  lehen komerzio-galeriak izan ziren. luxu bat. 70-80 hamarkadetan zaharberritze prozesu bat jasan zuten eta jatorrizko mármol gorro txafla batzuk aldatu eta garai bateko arrobiak agortuak zeudela konturatu zirenean, Baztandik hainbat txafla eraman zuten. Gaur egun kristalezko ganga batez estalita 200mko dendez eta bolangeriz betetako galerian pasaiatzerakoan bailara hontan atratako harriaz inguratua aurkitzen ahal gara.

galerias-saint-hubert

Bruselas Saint Hubert galeria

Frantzian, Toulouse hirian Rangueili izeneko hospitala harri gorrizko (rojo Baztan) estaldura du. Baita ere bertze empresa katalandar bat Oharrizko Harri-Lan empresetik harria erosi eta Monakoko hospital baten etxeaurrea (fatxada) egin zuen. Oharriztik (Lekaroz) baita ere harri gorria atra zen Luxenburgo altera, han habitat bizitoki eraikin izan ziren.

Jakina da, Portugaldar kamionero batek trailerra haregorrizko sillarez, motxetaz, eta eskinaz bete eta Algarven gjutit gora behera hemengo etxe antzekoa  eraikin zula, doike! armarria eta guzti! eta baita jakina da urte aunitzetan marmoles del Baztan bezero haunitz ameriketan bizi diren baztandarrak zirela eta marmol gorrie tonelka bidaliak izan dira.

Bilbao_-_Edificio_Artklass_3

Arklass eraikinaren irudia. wikipedia

Euskal herrian zehar ere Baztango harri gorria-ren (gixa ere) presentzia nabaria da. Kanbon (Lapurdin) emparantza bai losetak, arlautzak  eta bai eserlekuak Baztango harriez egiñak daude (grixa/gorria). Bilbon, Bilboko zabalguneko eraikin modernista gehienak Rojo Baztan eranskinak dute.  Bruselasko galeria bezala eraikin hoien jatorriko harria “Rojo Ereño” zen eta hau ere agortu ondoren, berritzerakoan “Rojo Baztán”  harria hartu zuten; Arriaga antzokiko sarrera, Metrpolitanoa, zabalguneko hainbat portalak…Baita ere Bilbon 2011an Robert Krier eta Marc Breitman arkitektoek diseinatutako Artklass, eraikin ezagunan Baztango harria erabili zen, eraikin hau bi ganga ditu bata urre kolorekoa eta bestea berde. Urrezko gangan hizki gorriz eta eskuaraz Ezina, ekinez egina idatzia dago.

Donostin Kursaleko zintarritan (bordillo) aurkitzen dugu, Lazkaoko kultur etxean; Nafarroan  Labrit hoteleko etxeaurrean, Hegoalde Ikastolako frontoian, Kaparroson Espaina plaza Baztango harriz gorriz egiña dago….eta Euskal Herritik kampo Oviedoko alde zharreko kaleetan, Madrilgo hainbat bizitokitan, berdin Valladoliden, Palencian….

kantaz hasi garenez, kantaz bukatuko dugu eta 2015ko Oinezko kanta zion bezala  Baztandik mundura!…kasu honta harriz harriz!.

Porzierto Baztango gorria lurreko oxidoarengatik da, gero eta burdin gehio gero eta gorriago.

Post hau egiteko erabili den materiala.

www.buendiastour Bruselas.

Rocas ornamentales del País Vasco y Navarra (II): el ‘Gris Deba/Rosa Duquesa’ y el ‘Gris/Rojo Baztán’. Tierra y tecnología webgunea.

El “Espectáculo de Piedra” del Metro de Moscú Litosoline.com webgunea

 

 

 

 

Le Bastan

DSCN1329

Garapen arkuko ixkin bat. Argazkia Pello San Millan

Oh la la! Paris! argiaren hiria, Eiffel dorrea (Tour Eiffel), Tulleriak, Louve museoa… eta Eliseo Zelaien hiribidearen amaiera Garaipen Arkua (Arc de Triomphe)… eta… honen ixkin batean, marmolan zinzelatua, “Le Bastan“!

Le Bastan! franzeses idatzia, gure Baztanari erreferenzia inen du? zeren… Ballarenak “erratzukokontuak” blogan dion betazala, bertze “Baztan” badire munda zehar! Bearnon, Zuberotik hurbil Bastanés herria dugu ( erten da“basta”-k, okzitanoz, “ote-xuria” dela). Okzitianako Varètjafrantsesez eta ofizialki: BarègesFrantziako Pirinio Garaiak departamenduan, Tourmalete eta Luz de Saint Sauverren ondoan Vallée de Bastan dago (Vallée de Bastan or Barèges).  Pic de Bastan, 2.715 metrotako altuera duen mendiarekin, Le Bastan ibaiarekin eta Les lacs de Bastan lakuekin (hiru). Midi Pyrinéesen Auch ondoan okzitanieraz deizen den Manás Bastanós herria dago eta urrunago, Errusian, Kazakhastanakin mugan Bastan (Бастан) izeneko hiria dago.

Euskalherrian, iIparraldean Itsasu inguruan Baztan erreka ere dugu eta Hegoaldean ere  Baztan baten bat gehigo badire. Gure bailara eta baita Nafarroan, baino Aragoitin kokatua “Baztan de Petilla” edo “Los Bastanes” deitutako dermioa dago ( 5 km karratutakoa)  eta “Barranco de Bastanes” deitutako erreka zeharkatzen du. Los Bastanes eta Aragoiko Pitilla Nafarroa Zaragozako probintzian dituen bi lurraldeak dira (barrendegiak). Madrilen Nuevo Baztán herria dago 1709 eta 1713 artean Juan de Goyeneche Gaston arizkundarrak sortue .

Amerikan Mexikoko  Michoacan Estatuan El Bastán eta Baztán del Cobre izeneko bi herrixka daude.

Hau jakin da, Gure Baztan da… Garaipen Arkuan agertzen den “Le Bastan”? ba…doike baiez! Aran hau da, marmolean zintzelatutako agertzen den lekua. Napoleon Bonapartek  1805eko Austerlitzeko guduan garaipena lortu ondoren, bere soldaduei ala erran zien : “Etxera, garaipen arkupean itzuliko zarete”. eta horretarako garaipen arku hau eraikitzea erabaki zuen. Arkuko barrukaldean Frantziako Inperioaren 558 jeneralen izenak grabatuak daude kanpoaldean berriz Napoleon I ren garaipen militarrak agertzen dira bai, Imperioaren garaikoa (1804-1815) ta bai Frantziako 1go errepublikako (1793-1804)  128 batailla edo borrokaldiak.

Le Bastan lehenegoa agertzen da, ondoren ondoren ” Le Boulou” (Rosellon Ipar Catalunya), Burgos, Espinosa, Tutera, …La Corogne (La Coruña) ,,,Saragosse (Zaragoza)…Lerida, Ciudad Rodrigo, Totosa eta 24 herri ondoren Valenziakin zerrenda akitzen da. Herri edo hiri bakoitzak, han izandako bataila oroitaratzen edo omentzen du. Adibidez Tutera, Napoleonen ejerzitua  1808ko azaroaren 23an Tuteran hasitako bataila adierazten digu, Espinosa baita ere 1808ko Espinosan izansako bataila, Ucles 1909an, Zaragozako asedioa 1809an…horrela azkeneraino Valentzia 1812… Zerranda arau bat segitzen du, gudaldien data. Garai hoietako (errepublika eta imperio) gero eta aspaldikoagoa bataila gero eta gohitiago agertuko da eta goitiena Le Baztan (Baztan) da, hau da lehengoa.

Zerrendako hirugarrena Burgos da, eta 1808ko azaroaren 10 Gamonal izandako fraseten garaipena adierazten du. Bigarna “le Boulou” izen berako gudaldia adierazi nagi du (1794-4-30). Gudaldi hau Roselloneko gudan barne eman zen, baita ere guda hori (bederen alde hunten) Konbentzio aurkako gerra zautzen da, Huntakoan izena Franziako lehenengo errepublikako garaiaren garaipena azaltzen du ..eta Le Bastan iskripzioa garai berako eta guda berberako  “Konbentzio aurkakao GerrakoBaztan haraneko gudua” nabarmentzen du.

chasseurs basquesBalleko gudaldia 1794ko uztailaren 23aren eta abuztuaren 1aren artean gertatu zen. Gerra   hasierako urtea  Pirinioetako alde huntan  gatazka aipagarririk gabe igaro zen  baina, hurrengo urtean mendebaldeko Pirinioak guduzelai bilakatu ziren. 1793 Apirilan an Baztango mugetan  Chasseurs Basques (euskal hitzilariak) posizioa hartzen datu, Izpegi bere eskuetan dago, Berderizko gotorleko aurrean ezartzen dira, erasoak egonen dira, lehengo hildakoak (Konbentzio aurkako gerran lehen hila baztandarra, 4. konpainiako,  Tomas de Argain), baina gogorrena 1794an etorriko da.… Otsailaren 5ean, José de Urrutia y de las Casasek eraso egin zion Mendebaldeko Pirinioetako Armadari Hendaiatik gertu, baina Louis Dubouquet buru zuen frantziar dibisioak eutsi zion 13.000 espainiar oinezkoen erasoari. 335 espainiar eta 235 frantziar hil ziren batailan.

Ekainaren 3an, Frantziar tropak Amaiur inguruko mendiak hartzen dute. Bertze aldetik egun berberan Lavictoire jenerala buru zuen frantziar osteak,  espainiarrek Berderizen (Baztan) zituzten fortinei eraso egin zieten eta baita hartu ere. Lefranc jeneralaren 2.000 soldaduak, berriz, oldarka sartu ziren Izpegiko espainiar gotorlekuan Espainiarrek Erratzu aldera ihes egin behar izan zuten. Erratzuko eta Otsondoko (Amaiur) bertze kokagune batzuk ere egun horretan hartu zituzten frantsesek.

Ekainean lortutako garaipenen ondorioz, frantziarrak Baztan haranean sartu ziren. eta haranean espainiarrek zituzten posizioak erasoko dute. Uztailaren 10a. Elizondotik 10 kilometrotara hegoalderantz dagoen Argintzu mendian Antoine Digonet zuzenduriko 4.000 frantziarrek Zamorako oinezko batailoia eta Légion Royal eraso zuten. Defendatzaileek 314 erori izan zituzten, tartean Saint-Simon markesa. Gudua izan eta gero, errepublikazaleek 49 erregezale sarraskitu zituzten.  Uztailaren 14 Amaiurko fortina hartuko dute.

Uztailaren 23an, erasotzen dute, Elizondon eta Donezteben. Uztailaren 27 eta 30rako, espainiar defentsak gaindituak zirenez, defendatzaileek Bidasoa jarraitu zuten itsasorantz. Frantziarrek 200 espainiar eta 4 kanoi hartu zituzten. Abuztuaren 1ean, Monceyren 12.000 soldadu Irun eta Hondarribia artean dagoen San Martzial gainak erasotzeko gai izan ziren. Maniobrak setiatua, Vicente de los Reyesek 2.000 soldadu eta 300 kanoi errenditu zituen. Frantziarrek 600 erori izan zituzten[1][5].

Monceyren erasoari esker Bidasoan zegoen frontea erori zen. Abuztuaren 2an frantziarrek Pasaia eta hurrengo egunean Donostia konkistatu zituzten eta haiekin batera 1.700 preso eta 90 kanoi. Erasotzaileek apenaz ez zuten eroririk izan. Tolosa ere laster okupatu zuten[1][5].

Berderizko fuertes erori zen bezain pronto baztandar aunitz alde egin zuten, Ulzama eta Iruña adera errefuxiatu ziren, erten da ekaineko egun hoietan belatetik zazpi mila baztandar pastu zirela, haurrekin, aziendakin… ahal zuten guztiarekin eramaten! gerratik eskapo, lehenik Erratzutarrak, gero Arizkundarrak atzetik Amaiurkoak…horrela Almandoztarrak artio. Gelditu zena, kolaboratzaile gise seinalatua gelditu zen. Gazteak (18tik-45)  boluntarios de Navarran 3. konpañia osatu zuten (compañia de vascongados bezala zautua) hauek ere ahal zutenean desertizioan fite hasi ziren.

Konbenzionalak urte pasa egon ziren Baztanen , Baztan bere eskuetan tropa gipuzkualderako pasbidea izan zen, hainbertze batalion pasta ziren eta elikatu behar zizaien eta lehenego gauze garia eta arto errekisatzea izan zen. Horrez gain egurra behar izan zuten eta basaok ustu zituzten. Hazienda hartu eta lapurtu zuten. Horiz gai Baztango eliz guziak profanatuak izan ziren,  elizako sainduak, pusketuak,  karriketara atraiak, botaiak eta erre izan ziren. 6 eliza erre edo suntsituak izan ziren; Azpilkueta, Arizkun, Gartzain, Berrueta , Almandoz eta Aniz, azken hau kaserna izan zen eta barruko dena erre egin zuten. Berroetakoa kartzela izan zen ta baita ere Zigakoa , Elizondokoa kartzela eta zalditegia. Elbeteko apezaren etxea zalditegia. Arizkungoa, biltokia eta larraina. Lekauzkoa  kaserna, biltokia, Erratzukoa ustua zilar guztia lapurtua. 160 etxe ere suntsituak izan ziren (erreak edo erasotuak) eta 4oo ta piko borda, kisulabeak, larreko etsiak…denarekin akitu zuten konbentzioko frantsak eta guzti hori garaipen arkuan marmol txurian zinzelatua omendua dago.

P.D, Gerra amituta 3.249 biztanle gutiago baziren Baztanen. 1786.ko erroldan Baztanek 8.876 biztanle zituen eta hamar urte beranduago, juxtu gerra urte bat akitu ondoren, 5.627

Tiroz batzuk hil ziren baina gehienak eritasunez eta gosez hil ziren. Hasieran Espainiako armadak ekarri zuen izurriteaz , gero hiesaldia 1794-95.eko negua eta azkenik, Frantziako armadak ekarria zuen izurriteaz, tifusa.

SCAN0034

Noticias y datos historicos del noble valle y universidad de Baztan. Manuel Irigoyen y Olondriz. Faximila 2001. Analecta ediciones.

Post Hau egiteko erabili den Materiala.

Noticias y datos historicos del noble valle y universidad de Baztan. Manuel Irigoyen y Olondriz. Faximila 2001. Analecta ediciones.

Wikipediako “Jose de Urrutia y de las Casas” artikuloa (erdaraz).

http://www.euskomedia.org-ekoJose Urrutia de las Casas” artikuloa (erdaraz).

Rafael J. Gómez Morteren El General Urrutia  bloga.

“El castillo de Amaiur a través de la historia de Navarra”  Pamiela(2010). Iñaki Sagredo.

Erratzuko kontuak bloga