Feeds:
Bidalketak
Iruzkinak

Ezaguna da Baztan eta Kaputxinoen artean izandako elkarbizitza. 100 urtebaino gehiago gure bailaraan egon dira (Lekauzko kolegioa) eta orrokorrean onura handia ekarri zuten bailarara, fraideak bat egin zuten Baztanekin eta bai kuturalki aunitz daukagu eskertzekoa. Baina arras ezaguna ez dena…XVIII.garren mendean  Kaputxinoak ere egon zirela, kasu hontan Elizondon eta arremana, orokorrean ez zen hain ona izan eta bailara, bere alde egiten zutenak eta bere kontra aritu zutenen artean, banatu zun .

1726an Kaputxinoak bailaren presentzia behar dutela suposatzen dute, hain zuzen “hospizio” bat eta urte hortan, Baztango Junta Generalarekin biltzeko eta fraide hauen intenzioa aipatzeko Jaime de Corella kaputxinoa bidaltzen dute. Bilera hau ez zen eman eta ez zen deus ona atra baina kaputxinoen koskorkeriaz , urte hortako abenduaren 1an bertze bi fraide bidaliko dute eta hontakoan  Juntarekin biltzea, lortuko zuten. Juntak, “diputadu” bat ezik  (Lekauzko Matias de Jauregia) onartzen du ,baina bailarako 14 herriak ( Amaiur Baztanen ez zuen egiten) ados egon behar dira edo baieztatu behar dute, nahi dutela  Elizondon kaputxinok “hospizioa” bat irekitzea.

capuchinos

Fraide kaputxinoak

 

Abenduaren 8an “herri galdeketa” eta botazioak egiten dira; Errazu, Elbete, Elizondo, Irurita, Ziga, Aniz, Berroeta eta Almandoz baiez bozkatzen dute , bertziak Arizkun, Azpilkueta, Lekaroz, Arraioz, Gartzain eta Oronoz kontra egiten dute.

Honekin konten ez egonda, kaputxinoak Iruñeko apezpikuaria behartzen diote hospizioaren sorrerra baimentzea. Apezpikua bailarako errektoren iritzia jakin nahi du,eta hemen ere banaketa ematen da. Ziga, Berroeta, Almandoz, Aniz, Lekaroz, Oronoz, Irurita eta Errazuko elizgizonek diote ez dela arazorik, irekitzea!, Elbetekoa azken momentua irizitz aldatu zuen eta Arizkungoa aipatu zuen ez zela idei ona. Elizondoko errektorea Premostrandarra zena (Urdazubiko monastegiko ordenekoa) aipatu zun “ez zuela kontra egiten ahal beretze elizgizon batzuen aurka….baina…egia dela…bere lana ezinezkoa zela…zeren lur hauek arras zailla dira bizitzeko eta herri  batetik bertzera bide luzeak direla…). Gartzaingoa eta Arraiozkoa hauek ere premostradarrak dira eta  ere uko eginen diote apezpikuaren konsultari.

1727ko lehengo juntan, gauza zikintzen da (1691 eta 1696ko ordenatzetan  zehaztu zen Juntetara soilik 50 persona joaten ahal zirela), Alkatea, idazkaria , 14 herrietako juradoak eta 34 “diputadoak ( Elizondo, Erratzu, Irurita lau dituzte, Arizkun 3 eta Aniz ezik bat zuela, bertze guztiak 2), ia ia eskuetara iristen dira. Bai bozkatu zutenak gehiago izan arren Alkatea eta Idazkaria kontra daude. Azken juntan gelditutakoa ez dago argi, batzuk diote juntan hartan baieztatu zela irekitzea, herrietako botazio soilik iritzia jakiteko zela zioten alde zeudenak, bertziak berriz ,argi gelditu zela herri guztiak ados egon behar zirela ….Kontran daudenak bere arrazoiak erakusten dute; bailara miserian, premia gorrian dagola elikagai gabezia edo eskasia badela diote, baita ere ez direla beharrezkoak “atencio espirituala” auserki badela bailaran, baita ere diote, fraideak elikatzen diren elikagaiak Baztanen ez direla, ardoa ,ogia eta olioa kanpotik ekarri beharko zen. Gosez hilko dira gizagoak! zion Martin Jauregiak…Hospizioaren aldekoak berriz; beharrezkoa da hospizia halakorik ez baida dago zortzi lehuetan, Herritar gehienak nahi dutelako, baita ere zioten bailara ez zela hain “behartsua” eta elikatzen ahal ziela problemarik gabe 12 fraide kaputxinoei.

Horrela joan zen urtea, herrietan  bazarrez batzarrez, eztabaida eztabaidaz, herri batzutan iritzia aldatzen da( Elbete kasuan) edo bederen saiatzen dira alde batekoak eta bertzekoak. 1727ko azaroaren 12an Iruñeko gotzainak ados ez zirenez jartzen lizentzia eman zun Elizondoko Arretxea “jauregian” Kaputxinoen hospizioa sortzea , baina oinik urte batzuk pastuko dira sartu artio zeren batzarreak, hika mikak eta epaiketa batzuk izatea faltako dira.

Kaputxinoen “etsai” nagusia edo prinzipala, Oharriz jauregiko Matias Jauregia genun (Lekauzko diputadoa 1711tik eta alkate eta bailarako kapitan en guerra 1729-31), berarekin zeuden bere hiloba Antonio Aldecoa eta Datue  (Datue jauregikoa) eta Elizondarra izan arren Arizkundik aurka egin zuena ( Pierresenea etxekoa nagusia zen) Elizondotik ez bai zun posible hospizioaren alde bai zegon herria. Hauekin ere Juan Thomas Etxebertzea eskribanoa Martinen lagun fina zena, zegon.

Bailarako bertze eskribanoa kaputxinoen alde zegon, Joseph Narbarte eta aipatzen da, herrie aunitzetan bere alde egon (kaputxinon alde) zirela, honek informazio guzia (iruñatik etortzen zena) “lengua baskongadara” pastu eta zabaldu zuelako, aipazak mezetan irakurtzeko edo ahoz ahoz kontatzeko balio izan zuen eta. Alde ere zegon Alexos de Urrutia elizondarra.

Garai haietan, gaur bezala Baztan kuarteletan banatua zegon, Elizondoko kuartela, Elizondo, Elbete eta Lekaroz osatzen dute eta gastu administratiboak hiru herria artean banatzen dira, horien artean eskolako gastuak, hiru herriak eskola bat bakarra bai dute (Elizondon). 1729ko urtarrilako 25an Alejo Urrutiak Elizondoko juradoa zena, Elbeteko juradoari (Nicolas Amorena) erten dio Elbeteko aurrak ( Elbete irizia aldatu du eta hospizioaren kontra dago) ez zirela onartuak izango Elizondoko eskolan , Amorena kasurik egin gabe edo meatxuari inportanzia eman gabe ez du ezer erten eta biharamunian beti bezala Elbeteko haurralk eskolara joanen dira. Alejok hori ikusita  Enerizko Juan Jose Morales y Valencia maixuari (kasualitatea ematen da maixuaren etxebizitza  Arretxea “jauregian” dagola, eraikinan bertze maisterrak bizi ziren, geletan banatuta bai zegoen) derrigortzen dio Elbeteko haurrak eskolatik atratzea eta kanporatzea, maixua ez da ausartzen hori egitea eta modu txarrez Alejo Urrutiak berberak elbetearrak banan banan eskolatik atrako ditu , baina Lekauzko haurrekin ez da ausartzen, agian Alkatea Martin Jauregia delakoz.

Elbeteko herria kexa bat bidaliko du “Consejo Real”ari eta hemendik,  maixuak Elbeteko haurrak onartzea eta 500 liberako ixuna ordaintzea agitzen dio baita ere Alejori 100 liberako multa ezartzen diote. Handik guttira (Ez dago data argi) 12 fraide kaputxinoak Arretxea “jauregian” sartuko dira, Maixua eta bertze maisterrak (bi famili) etxea utzi beharko dute. Gaueko 10 etan Jauregiko jauana Martin Goienetxe, Narbarteko Joseph eskribau reala eta herriko apaiz batzuk iritsi ziren, maisterrak esnatu eta kanporatu zituztenean, eraikina libre egonda, bi fraide kaputxino agertu ziren eta eskribua jabetza eman zien.

Ondarrian erran behar da, limosna ttika zela (egur gurdiak) edo ez, elikagaiak bazituztela edo ez, bere lana inten ahal zutela edo ez!,,,guztia hau “liatu ” ondoren urte gutti batzuk pastuta, kaputxinoak hospitzioa itxi eta alde egin zuten …ze kuriosoi Lekauzkoak 2003an egin zuten bezala.

Post hau egiteko erabili den materiala

De bazarres y consistorios del Baztán en el siglo XVIII. Claudio Zudaire Huarte.

Cuadernos de etnología y etnografía de Navarra, ISSN 0590-1871,  11. urtea , Zº 32, 1979, horriak. 221-248.

 

 

 

Advertisements

Serora lanbide erlijioso historikoa da. Horien eginkizuna hilerriak eta elizak zaintzea izan zen, elizako arropak garbitzea eta apaizak zituen eskumenetako aunitz bere gain hartzen zituzten. Lan ohiengatik zerbait kobratu eta etxea ere jartzen zizaion serorari, ez da zaila Euskal Herriko hainbat herritan, bereziki elizatik gertu Serorarena, Serorategi edo antzekoak aurkitzea.

Serora, emakumezkoa izateaz gain, alargun edo ezkongabea izaten zen. Gainera, parrokia edo elizetakoa herrikoa izan eta gehienetan herriak aukeratua izaten zen, baina…dirudi titulua edo lizentzia izan behar zutela eta… bederen 1626an Baztango serorak, titulo hori ez zuten. Urte hartan Alonso González Leongo kanonigoa,  lurralde hautean hegon zenean eta horretaz konturatu zen, Baztango serorak ez zituzten lizenzia eta… doike! Cristóbal de Torres bikario jenneralari aipatu zion.

Bikarioa, hori jakinda Baztango eta Amaiurko serorak Iruñera deitu zitun, eta aginte bat bidali zien herriko apaezei  erranez, emakume horiek tituloa erakutsi edo bederen izan dutela probatzea artio bere lanetan aritzea debekatua zutela eta ez baldin bazuten, azterketa (ordainduz)  bat pasatu beharko zuten, serora lanetan segitzeko (erran behar Oieregi, Narbarte, Legasa, Sunbilla eta Etxalarreko serorak bai zutela lizentzia).

Zita confirmatzeko Juan Fermin Berasategi notarioa bidaliko dute eta Maiatzako lehengoan Baztango herrietantatik pastuko da akusazio-akatak ematen. Iruritako serora ezik (prozeso guztian ez da agertzen) bertze guztiak zita jasoko dute eta agertu eta bere lizentzia falta azaldu beharko dute. Anizko, Gracia  Joantxotorena eta Berruetako María Hornaetxea, ez dira agertuko eta ez zaio berrio deituko (dirudi serorak izatea uko egin zutela). Elizondoko Maria Azpilkuetak, aipatzen du 30 urte daramala serora lanetan eta bai, hasi zenean…tituloa zeukala, baina denborarekin ez dakiela non ote dagon eta ez duela erakusten ahal, baita aipatzen du hamar urte lanetan aritu ondoren ez dela beharrezkoa tituloa erakustea edo eskatzea, baina pres dagola titulo berri bat lortzea.

Erratzuko serorak, Maria Landibar zerbait antzekoa erten du, sartu zenean zeukala eta orain 70 urtekin ez dela oroitzen non egongo den. Arraiozko Maria Goikoetxeak tituloa ateratzea ez dela oitura bailaran erranez ,exkusatzen da. Arizkungo Estefania Oharritzena elizari zerbitzatzeko serorako abituak hartu zula eta eliza garbitzeko eta ezkila jotzeko ez dela behar ez titulo ez lizenziarik! bolondres moduan egiten bai du. Joana Azpilkuetak (Elbetekoa) antzeko paretzido, ezkilak jotzeko, garbitzeko,eliza kuttuna egoteko ez dela behar paperik! soilik apaizaren onarpena. 28 urteko Mayorako Katalinak, Zigako serorak,  “negoziotan” gutti ulertzen duen emakumea denez, tituloak  auzitegietan atratzen zirela ez zekiela, aitortzen du. Oronozkoa, Catalina Bengotxeak argi uzten du, bailarako ohiturekin izendatua izan zela. Istilarteako Katalina (Lekauzko serora), Iruñara joantea sorteen duen gastuak ta kosteak pagatzea ezinezkoa zaiola aipatuko du, bere lanagatik arras gutti kobratzen du eta Iruñara joatea urte osoko soldata kostatuko zizaion. Baita ere Gartzaingo serorak, Maria Indiarteak bere pobreza azalduz Iruñara joan beharrean hunet etortzea eskatzen du. Prozesuan Ikusiko da Gartzaigoa ez duela soldatarik bere lanagatik eta barriden erremusiñaz (limosnaz) bizitzen dela. Amaiurko Maria Gilomendiaren defentsaz, 40 urteko emakume ezkongabea eta debota zela, limosnaz bizi zela eta bere lana aipagarria zela aipatu zuten.

Almandozko Catalina Etxeberria serorak ez zen agertu, baina honek baimena zuen zeren seroraren lanagatik Almandozko herriakin bertze auzi komplexu batean sartuta omen zegoen. Zurumurruak baziren serora bezala botoak ez zitula betetzen, emakume lixuna zela eta zenbait gizonekin zerikusia zuela. Auzia momentu horretan horrela zegoen, baina dena zurrumurruak ziren, herriak probak ez zitun, eta Serorak bai zeukan lekukoak bere alde egiten zutenak ( Berroetar batzuk).  Almandoztarrak lizentziaren afera aprobetxatuz eta ikusita ez duela lortuko dute Katalina Etxeberriak erabakitzea serora izatea uztea.

Kasu ezberdiña izanen zen bertze Katalina batena, Azpilkuetako Katalina Etxeberena.  Honek bai agertu zen, baina ez bakarrik, gibelean Azpilkueta herriaren babesa zuen eta bikarioak bere lanean muturra sartzeagatik auzitan sartuko da gotzaingoarekin. Serorak  Lekautzekoa bezalaxe (diruaren afera)  Iruñara  examinatzera joatea ukatzen du. Auzia hurte bat iraune du, hasieran azpilkuetarrak  alde izan arren,  hasierako enfasisai putz egingo du, defensa arras kaxkarra izango du, (soilik  testigo bat lortuko du ) eta azkenean auzia galduko du. Zigorra, titula erakutsi artio elizan lan egitea debekatuko diote eta herriak, auziaren gastuak ordaidu beharko du (378 sos).

Lizentizaren auzia segituko,  Adiñeko serorak, Elizondokoa, Erratzukoa (70), Arraiozkoa (60)… lortuko dute Iruñara ez joatea eta herriko apaiza edo norbait bere alde egitearekin nahikoa izanen da, baita ere Iruñara ez joatea Lekauzkoa (39) lortuko du, honen kasuan Elbeteko Simon de Asco escribano errealaren laguntza jaso izanen du. Bertziak beraiek eta lekukoak joan beharko dire Iruñara eta emakume debotak eta bere lanean finak direla defenditu beharko dute. Azkenian aurkeztutako serora guztiak eskatzen dute tituloa merezi dutela eta bikarioak onartzen du, baina sententzia dio tituloa eta auziaren gastuak ordaindu behar dutela.

Lizentzia 18 tarja ( erreal laurden bat)  kostatzen du eta sos hori guztiak ordaidu zuten, baina serora batzuk bertzea baino gehiago kostatuko zai bere lanean segitzea. Elizondokoa auziaren sentenziagatik 27 tarja ordainduko du, Erratzukoa 36,,,eta Zigako serora gaztea  gehiena ordainduko du ain justu 118 tarja, Dirudi  Katalinak, lehenego aldiz auzian agertu zenean bertze izen bat eman zuela eta hori, gauzak zerbai nahastu zuen eta paper berriak egin behar izan ziren.

Post hau egiteko erabili den materiala
Seroras del Baztán en el siglo XVII. Zudaire Huarte, Claudio. Cuadernos de etnología y etnografía de Navarra, no 30 (1978), pags. 435-450.Gobierno de Navarra. Institución Príncipe de Viana, 1978

1890 urtean , baztango udalako sekretarioa Manuel Irigoyen y Olondriz Aniztarra “Noticias y datos estadisticos del noble valle y universidad de Baztan” liburua idatzi zun (2001 an fascimil moduan argitaratu). Baztango balleko historioa idatzi nahi izan zun baina berak zion bezala  balleko “noticias historicas”-en bilduma batean geldituko zaio.

Liburua, Baztango Univeritatearen (unida/ batasuna) azalduko du, armarriaren historioa, hidalgiarekin zerikusia duen sentencia batzuk aipatzen du, dokumentoak, Baztango lurrez, mugaz, noblezia… Urdazubiko monastegiko korrespondientzia batzuk, miserikordiaren sorreraz, Arizkungo kombetuaren lehenengo harria patu zen egunaz…eta amaizeko “Personajes notables naturales y oriundos de Baztan” atalan, Baztandar famatu eta ezagunen zerrenda  aurkezten digu eta doike! den denak, elizgizonak, militarrak, nobleak eta kortean ibilitakoak dira, hau da,  ( Irigoienendako) baztandar arrotasunaren ohinarriak!

Pena!, Irigoienek, Baztango liburu “historiko” hau idazten hari zenean, oinik Manuel Arizkun jaiotzeko, bi urte faltatzia, zeren fijo nago, hala ez baliz, Manuel Arizkun zerrenda hortan agertuko zela, zeren (kopon) baldintza guztiak betezen ditu, aintzinako jauntxo familikoa (noblea), militarra eta kristau martirra….

captura-de-pantalla-2017-02-22-a-las-19-33-31

Manuel Arizkun Moreno. Argazkia martyrs1936.com

 

Manuel Arizkun, 1892ko Apirilaren 22an (Madrilen jaioa, baina jatorriz Erratzutara) sortu zen. Manuel, bere aita Ramon Arizkun Iturralde, bere aitetxi Francisco Arizkun Bereau eta bertze arbasoak bezala, militar karrera eginen du (Arizkun familia, XVIII.mendetik “Puerta de Mayako” gobernadorak ziren eta militarki muga zaintzen dute). Estado Mayorreko komandatea izatea iritsi zen, denbora gehiena Afrikan destinatua egonen da eta  Errepublika  ezartzearekin “Ley de Azañan” baliatuz, ejerzitua utziko du. Azañak, defensa ministro bezala, 1931an ejerzitiua murriztu eta modernizatu nahi du, aldi berean militarrak Errepublikari lealak izateko, Erepublikako legeak eta errepublika defendituko zutela publikoki zin egitea behartzen die …batzuk, Manuelek bezala ez zuten zin egin eta murrizketa hortarako, bolondresak  gise agertu ziren.

Manuelek eta bere emaztea, Iñarbilko Etxenikea jauregiko María Pilar Zozaya Iturralde, bere 9 semekin Iruñara bueltatu ziren. Iruñan emaztearen familia zen gaztelu enparantzako Goienetxen etxean (aunitzetan atraía blog hontan) ezarri ziren. Ez dugu erran, Manuel Arizkun militarra izanez gain, gizon erlijiosoa zela, arras erlijiosoa eta Iruñan, kristautasuna “zabaltzen” edo bultzatzen  arituko da. 1933 an Accion Catolicako zuzendaria dugu, inguruko herrietan hainbat “centro parrokialak” irekiko du, hitzlari lanetan ere arituko da, errepublika laiko batean jaingoikoaren hitza zabalduz….

Azken udak bezala, Arizkun famila Kantabriako Suances herrian oporrak pasten ari dira, baina 1936ko uda, ez da bertziak bezala izango. Uztailaren 18an militar batzuk, Franko generala buru izanez altxatuko dira eta guerra bat hasiko da. Notizia jakin bezain pronto  “Arizkundarrak” Nafarrora bueltatu nahi dute, Kantabria errepublikari leiala da (ez Nafarroa bezala) ta arazoak izaten ahal dute, baina bideaia zaia da, Bizkaia, Gipuzkoa, Araba…ere leialak dira.

Hilabeteak pasten dira, Suances “Frente Popularren” eskuetan dago, Arzikun familia urbiletik begiratua dago, doike! familiako burua militar izandakoa, eskuindarra eta katoliko petoa da. Gainera, abuztuan Errepublikako gobernua erretiroan dauden militarrak errepublikako ejerzitora bueltatzeko eskatzen die, Manuelek ez du eranzuten, horren ondorioz Irailan F.A.I.eko kideak bere etxera iristsiko dira eta ezetzaren zergaitiak eskatuko diote; “Bera militarra eta kristaua zenez,  ejerzito “marxista” baten kidea iñoiz izango zela” eranzungo die. Guzti hau eta interrogatorioan torturatua izan zela,emazteak urte batzuk geroxago aipatukjo du.

Urrian, familiak anonimo bat jasatzen du, erranez “frente poularrak” ikertzen ari diola eta Accion Catolikoaren zuzendaria izatea akaso, arazoak ekartzen ahal diola, kontuz ibiltzeko.

Azaroan 10ren atsaldean, Manuel atxilotua izango zen, Atxiloketa Santanderreko bi poliziak eta Suancesko Frente Popularreko buruzagaia egin zuten. Santanderreko Neila presoindegiara eraman zuten,  bertze militar erretiratu batzuekin batera. Berriz proposatzen zaie  errepublikako ejerzitoan sartzea, beren eskarmentua eta experientzia beharrezkoa dute, baina berriz, bere erlijiotasuna aipatuz ez du bat egiten.

Afera da, bigarren “ez” horrekin, Frente popularra hiltzea erabakitzen du eta bere gorpua Santanderreko badian botako dute. Iparraldeko provinziak, Nazionalak konkistatu ondoren, gorpua berreskuratua izanen da eta Iruñara eramanen dute. Iruñan hasieratik bere erlijiotasunagatik erahil ziotela aipatuko dute, martir bat dela, bere esaien “odio de fe-gatik” hil diotela zabalduko da (ahaztuz, militar gise gobernu legalaren aginte bati bi aldiz uko egin zuela). 1937ko Urrian, Iruñako San Agustin eliza bere hobiratzea eginen diote. Baztanen, Erratzuko herrian ere, bere homenez egun berberan elizkizunak eginen dira eta baita ere Martiaren irudia nabarmenduko dute.

Gorpua, San Agustin eliza berberan  lurra emanen diote eta bere hilobian 1939an, “hasta la sangre, asesinado por odio a su Fe” jartzen duen xafla jarriko dute. Hilarri hori 2006artio Iruñako San Agustin elizan ikusgai zegoen, urte horretan “caballero ejemplar y propagandista del bien” patzen duen bertze xafla batengatik aldatuko dute.

2016k o abenduaren 3an, Santanderreko apezpikua (Manuel Sánchez Monge) aipatu zuen erekizen zela 1936-37 urteetan “gorriak” hil zituzten 80 martiren beatifikazioa eta kanonizazioaren prozesua, eta Doike! hoien artean Manuel Arizkun baztandarra dago…eta beatoa ta militarra ta Arikun familikoa izanez…proposaatzen dut, Irigoienen “baztandar ospesuen” zerreneda berritzea eta zerrendako lehenegoa izan dezala!

Post hau egiteko erabili den materiala:

Blas Fagoaga Ariztia.

1897ko Otsailak 3an Erratzuko Etxebeltxan etxean Blas Fagoaga Ariztia idazle, elizgizona, euskaltzale fin eta sutsua, euskara irakasle, euskaltzain urgazlea eta filosogia irakaslea  jaio zen.

Gazte zenean eliz ikasketak Iruñean burutu zitun eta 23 urte zuela Iruña bertan apeztu zen (1920). Lau urte geroago Iruñako seminarioko liburuzaina eta irakaslea izanen da. Irakasle bezala, filosogia ((logika, critika eta ontolojia) irakasiz gain, seminaristen euskarazko irakaslea zen, etorkizuneko apaizei eskuara irakasten zien.

captura-de-pantalla-2017-02-08-a-las-20-59-50

Etxebeltxea (Erratzu). Iñaki Caperochipi Photography

Euskaltzale fin eta sutsua,  Nafarroako Aldundiaren euskara Katedra berea zen, euskaltzain urgazlea izan zen eta Euskararen Adiskideak taldekidea ere. Talde honek Iruñean 1925. urtean sortutako elkarte euskaltzalea izan zen eta euskara eta euskal ohiturak sustatzea zuen helburu, euskal jaiak eta euskararen eguna ospatu zituen. (Sortzaileak Jenaro Larratxe, Damaso Intza, Gerardo Valcarlos, Miguel Intxaurrondo, Miguel Esparza, José María de Huarte eta Domingo Beuntza izan ziren).

Idazle bezala, olerkiak idatzi zituen euskaraz zein gaztelaniaz eta 1933an “Euskararen Adiskideak”Iruñean antolatutako sariketa literarioan 200 pezetako lehenbiziko sariaren irabazlea izan zen. Euskal hiztegigintzan, lan aipagarri bat egin zuen: “Azkue’ren iztegi berritu eta osoturako”, Joakin Lizarraga Elkanoko Apaizaren liburu argitaragabekoetatik ateratako hitz saila liburua (1959). Lexikografian ere ibili zen eta “Euskera” aldizkarian baita ere. Azkenik, eta eskakizun praktikoagoetara moldatu beharrez, euskal katekesietan erabilgarria suertatuko zen “Lenbiziko yaunartzerako kristau ikasbidea” izenburuko lana prestatu zigun.

 

Dokumentazio, artxibo eta biltze lanetan ere aritu zen Erratzutarra eta honetan jakinak direnak (federen Antoni Urra Maeztuk)  gehien nabarmentzen duren lana 1962an  titulado “Guía eclesiástica y estado del personal del Obispado de Pamplona el 1 de septiembre de 1904” izenarekin argitaratutako lana da. Lan honetan 1904tik 1962r a Nafarrroan izandako elizgizon euskaldunak eta bere eskuara aztertzen du. Lanan,  nabari da duen amaorrua ikustean nola 58 hurte hoietan nafarroan euskara presencia galdu den. Hori eginen dio dokumentatzea, euskararekin zerikusia duen dokumentuak biltzea, erakustea euskara nafarro osoaren izkuntza dela, bere lana arlo horretan arras garranzitsua izan zen frankismoko garai ilun hoietan.

captura-de-pantalla-2017-02-08-a-las-19-55-51

“proceso matrimonial vasco de Esparza de Galar (1557)” oharpenak.

Adibide hoietako bat da 1961 “Euskara” aldizkarian argitarautako “promesa matrimonial procedente de Esparza de Galar” lana. Artikulo hontan Iruñako artxibo diocesanoan aurkitutako dokumentua ezagutzera ekartzen du, eta (gutti gorabera laburtuz) 1557ko urtean Espartzan (Galarkoan ez Zaraitzun) bi maintalen promes kontatzen digu. Dirudi garai hartan Espartzako jauntxoaren semea, Joanes Ramiriz  etxean dagon Maria Tajonar zerbizariaz maiteminduta dago eta maitasun hori Ramiriztarren artean ez dago ongi ikusita. Aunizetan, Joanes urbildu zaio erranez desiotan dagola eta Mariak erantzuten dio ezkondu artio ez diola jaramonik kasu eginen. Dokumentuan hiru zati ditu, lehenegoan bereaien arteko promesa ageri da, lekukorik  gabe, maitatzen direla eta ezkondu gabe daudenez ez dutela elaziorik izan (ezkontza-eginbideakez dute bete) idatzita dago. Bigarren zatian Santa Luzia egunaren bezpera ematen da, Iruñean eta bi lekukoekin Mariaren izeba eta bertze emakume zahar baten aurrean (Maria Zozaia) bikotea aitortzen du senar emazteak direla eta Maria Tajonar gaua pastu dula bere senarrarekin gau hori eta ondokoa eta ezkontza egin bideak bete dituztela, hori lekukoak baieztatzen dute (adibide bat)

Nic daudacut fede cu emazte arceco alaber cuc arcenauzu senarcat

Galdezen dio lekukoak eta emaztea erantzuten du;

nic alaber arcen caytut”

. Hirugarren zatian berditsua da eta auzitegirako balio du esukara eta latinez dago (adibide bat).

Joannes cuc arcen ducu mary ori cure emaztecat

et prefatus reus respondit

bayez

Promes honekin bikotea lortzen du, bere ezkontza onartzea eta deben aurrean senar emazteak izatea eta Joanes dion bezala “…arcen caytu cu Maria neure emactecat eta egun eta neure vician ez verce emacteric eguiteco pmetacen draucut cu vici careen artean erromaco eche sanduac mandasen duden vecala …eta hala, izan zela  pensatzea federen pollita da.

Dokumentu hau bezala, eskuara herritarren ratea eta bizizan errotuta zegola adierazten zutenak, hainbertze bildu eta erakustera ekarri zuen Blas Fagoagak, adibide guisa ere aipatzen ahal dugu “Pelegrinus dat gaudium apecari ez oroc axeguin ” izenarekin argitaratu zuna. Kasu huntan  1412k o ekaina 12ko datakin, “ultrapuetotako” (iparralde) Ugarcaun herrian (Uharzan gaur egun) Errobi ibaian  errota bat ereikitzeko baimena da. Notarioa Pelegrinus da, eta escribanoa Atahondo izenarekin siñatzen du, eta doike eskuaraz eta latines idatzita dago.

Blas Fagoaga  lan hauen garaian gaixotu zen eta sendatzera edo bederen zerbait lasaigo egoteko, Erratzura bueltau zen, bi urte pastu zitun Baztanen sendatu ezin eta ondarrian 1966.ko ekainaren 22an hil zen.

Post hau egiteko erabili den materiala

“Anotaciones al proceso matrimonial vasco de Esparza de Galar (1557)”.  JM Satrústegui – ‎1977

“Blas Fagoaga Ariztia”. Antonio Urra Maeztu. www.noticiasdenavarra.com

“Miscelanea de textos antiguos vascos” . JM Satrústegui – ‎1991

Bordatarrak

Amaiur herrian, etxeko armarrietan, Nafarroako Erregeak Lapurdirekiko mugan zuen zaintzailea adierazten duen ezkila eta xake irudia ageri dira, baina baita ere bertze ikurrak ikusten ahal ditugu, hain zuzen Arraztoa palazioako eta  Borda jauregiko ilargi erdi xakedunak (ikur zaharra nafarroan ) . Borda palazioko armarria, harrizko bi leoi gainean dauden bi haurren artean, lau zatitan zatitutako armarria, Bordatarren ilargiakin batera, Arretxea eta Etxenike familien ikurraz gain Baztango xakea, osatzen dute. Armarria aipatzen diguna Bordatarrak (garai hortakoak) ere Baztango bertze famili haudietatik ere zetorrela , Etxenike, Arretxea….denak jauntxoak baina… ez ziren famili hauek bakarrak Bordatarren eskuetan bere ondareak akituko direnak, zeren Amaiurko etxe hortatik, Baztanen izan den famili aberetsena eta garranzi haundienetakoa bat, atrako da.

captura-de-pantalla-2017-01-26-a-las-00-43-29

Amaiurko Borda palazioko armarria.  Argazkia wikipedia

Diotenez, Borda familiaren jatorria Frantzian dago, Nafarroko lehenego errege dinastia franzesakin etorriko ziren (dirudi) eta garaiko momentu batean Amaiurren kokatuko ziren . Dokumentutan agertzen den lehenego Bodatarra amaiurtarra 1545an inguruan jaiotako Juanes de Borda dugu, baina historian nabarmenzen den lehenego Bordatar amauirtarra, Martin de Borda da, 1622 jaioa eta Maria Arretxeakin ( Arretxea etxekoa )  ezkondu zena eta ezkontzarekin Bordatarren mairoazkoa sortuko duena ( maiorazkoari esker lurrak ez ziren zatitzen). Martinei buruz ez dago aunitz idatzita baina bai jakina da negozioak Baionan zuela eta ongi joaten zizaiola, zeren beri buruz dauden dokumentuak maileguak dira, Baztan-Bidasoako jendei dirua uzten zuen. Maiorazko hau, Borda etxea, Arretxea, Etxeberria etxea eta urte batzuk lehenago Jabierko kondeari erositako Arraztoa etxea (hauez gain hainbertze lurraK, etxeak, Baztanen eta Baztandik kanpo). Bitxikeri bezala erran Pilarreko amabirginaren deboziozkoak zirela eta Zaragozako basilikarako 6.000 sos emanez gain  bere etxe ondoan dagon Pilarreko baseliza ereiki zuten.

 

1682an maiorazko oinordekoa (jabegai) bere seme nagusia Juan izendatzen dute. Honek bertz baztandar aunitz bezala Iruñan begibista patzen du eta Baztandarren hidalgia aprobetxatuz bere negozioak hiriburura eta erregeordearen (Nafarroako virreya) inguruan  trasladatzen ditu. Juanek Erratzuko Etxenike jauregiko Maria Etxenikerekin ezkonduko da eta ezkontza honen bidez Maiaren gurasoak hiltzerakoan Etxenikeko ondasunak maiorazkora gehituko ziren.

1700 urtean, Juan  Borda, erreinuko fiskalarekin arazotxo bat du, Iruñan, kale nagusian bi etxe erosi du eta animaliko armarriak jarri ditu, kuartelatuak, etxeniketarren ilargi erdiekin, Arraztoako ilargieerdiek bezalakoak, Arretxearen gaztelua (leinu etxea zenez)…. Fiskaliak dio, bera ez dula eskubiderik armarri hoietarako, ezin dula erabili. Baina prozesu judiziala segidan geldituko da, zeren arazorik gabe bere geneologia  erakutsiko du; Amaiurko Borda, Eskortz eta Arretxea (hau, cabo de armeria zen berriki lortue, leinuetxea) etorriz gain, Goinetxe eta Etxenike (palazioa) familiatik etortzen zen (emaztea).

Horren ondorioz, Juan Borda bertze Baztandar dirudun aunitz bezala, jaiotetxea berrituko du, eta Borda etxea gaur egun duen itxura emanen dio. 1702an Juan eta Pedro Gaztambide aita eta seme lapurtar arginak kontratauko ditu eta  Juan Antonio San Juan erainkin maixuaren planoak segituz Borda eraikitzen hasiko dira. Juan Antonio San Juan garai haietako eraikitzaile famatuenetakoa zen, Baztanen etxe hau eta Lamierritako Etxeberria (Goienetxeren enkargua) ereikiko du. Borda etxe zaharra bota eta Borda etxe berri eta haundiago bat inen dute eta San Juanek Elizondon berriki ereiki den balleko etxean oinarrituko da. Borda etxe berrien, Juanek Iruñan jarri zuen armarrien antzekoa zintzelatzera enkargatuko du (hasieran aipatu duguna), hau da Borda maiorazkoaren armarria.

1709an Juan gaixo zela, Amaiurren herrian  Borda, Etxenike, Arretxea familietako apoderadoak bildu ziren eta  Juanen semea, Juan Tomas Borda Etxenike maiorazkoaren oinordekoa izendatzen dute. Juan Tomas Borda urte bat lehenago Franziska Bertizekin  (Oronozko leinuetxeko alabarekin) ezkondu zen. Aitaren negozioak segituko du eta  Nafarroako koortetan aulki bat lortuz gain (1724), baita ere  Borda etxea, leinuetxean bihurtzea (jauregia) lortuko du. Hau, leinuetxea izatea diruaren bidez lortuko du. 1724an Orreagako kolegiata sute haundi bat jasanen du eta ia ia dena sunsituko da,  garai haietan erreinuko kutxak ez zeuden bere garai honenetan eta kolegita berreiraikitzeko partikularren donazioak hartzera behartuko da Nafarroako kortea. Juan Tomas ezhoizkoa den egoeraz aprobetxatuz diru sorta haundia emanen du (zilarrezko 4.000 erreal)  kolegiata berria ereikitzeko. Garaiko Nafarroako Jose Cepada erregeordea (virey),  diruarena eskertuz eta nabarmenduz jauntxo famili zahar batetatik datorrela, Bordatarren sortetxea, palazio kategoria emanen dio.

XVIII. mendean Bordatarrak  ondasun haundiko familiaz gain, familiako nagusia kortetan ahulkia du, sortetxea jauregia da eta “palacianoak” dira, jauntxoen artean igo dira  eta ia ez dira hidalgo hutsak. Urrengo nagusia Juan Tomasen semea izanen da, Manuel Tomas Borda Bertiz, 1710an Amaiurren sortua baina bere biziza Iruñan egingo zuna. Manuel Tomas 1738an Fermina Josefa Goienetxe Mendinueta iruñatarrarekin ezkondu zen, Fermina Baztandar jatorria zuen eta Pedro Fermin Goinetxeren  alaba zen. Pedro Fermin (blogan berriki ekarri genun) garai haietan Nafarroan zegon gizon garranzisuenetako bat zen, Madrilgo korteakin harremanak estuak zituen, ejerzitoaren suministrazailea zen, Tesoreiaren administrazailea….dena zen Nafarroan eta Juan Tomas bere seme politikoa bihurtu zen. Bien ezkontza, bi maiorazgoak lotu zuten, ezkontzan, bi familiak siñatu zuten Juan Tomasen eta Ferminaren semea izanen zela Borda Goinetxe (izen horrekin handik aintzin) maiorazgoaren oinordekoa. Bordatarra bere aitaginarrebarekin lan egingo du, Goienetxetarren etxean biziko da, 1744an Tesorero de Guerra izendatuko dute, pixkanaka pixkana aitaginarrebaren laguntzarekin Nafarroako gizon garranzisuenetako bat bihurtuko da. Baina zer falata zizaien Bordatarrei bere prestijio soziala haunditzeko? ba… militar orden bateko kidea izendatzea, eta halaxe izan zen, Juan Tomas (militarra izan gabe) Santigo ordeneko ( espainako erregearen zalduna) kidea edo “caballeroa” izan zen, hemen ere, diruaren medioz, beno…. eta familiaren izenagatik. Kontatzen da Madriletik onartzeko  bidali zutela hiru personaBordatarrek Iruñan zeukaten etxetatik pasteko eta baieztatzeko famili nobletik zetorrela eta hauek ikusita harri txuriko bi leoi gainean dauden bi haurren artean, lau zatitan zatitutako armarria; Bordatarren eta Etxeniketarren ilargi erdiak, Arretxea gazteluarekin…Baztango xakeakin, ikusita….famili hoien sortetxera  joan ziren eta hiru “informante” horiek, Erratzu eta Amaiurko herrietan ibili ziren eta  dudarik gabe baieztatu zuten.

Emaztea 1748an hil zen eta bere “progenitorea” eta maixua 1759an…Goienetxe maiorazgoaren nagusia bihurtuko da. Madrileko kortetan aibertzetan egon zen, bai Nafarroko korteko kide gise,bai, Santiagoko zaldun gise bezala. Iruñeko alkatea izan zen , Nafarroko ejerzitoaren buru…erten ahal da garaiko kargu politiko guztietatik pastu edo, izan zuen. Juan Tomas 1782an Iruñan zenduko da.

Juan Tomasen semea, Manuel Vicente Borda Goienetxe, bi maiorazkoak jarauntsi zitun, baita ere bere bertze bir-aitatxiren (Franzisko Mendinueta) ondasunak. Manuel Vicente Bordatarren ain ongi joan zizaien ezkontza politikarekin jarraituz…jatorrizko famili baztandar batekin ezkonduko da, ain justu  Madrilgo Maria Antonia Goienetxe Indaburuarekin (Juan de Goienetxe ezagunaren iloba zen).

Ezkontza hau, ezkontz haundia izan zen, bi famili haundia batu ziren erten da Maria Antoniaren dotea 1.051.973 ko reales de vellon izan zirela. Dirua aparte arte lanak, txinako porzelanak, bohemiako cristaleria,,,,ekarri zun Maria Antonia. Manuel Vicente familiako kargo berak manten du zun , “oidor de comptos” erreinuko tesorero jenerala…eta bitxikeri bezala hiru urtez Amaiurko capitan de armas izendatu zute,,,erran behar, bakarrik kargua hartzeko egunean agertu zela Amaiurtik, beno gaixo zela ta hiltzera ere Amaiurrera urbildu zen.

Ondasun guztia eta maiorazkoak bere semea Miguel Joseri pastu zen, kasu ematen da semea adin gabea zela eta bere ama Maria Antonia Indaburu kudeatu zuen. Bada ezpada maiorazkoetako apoderadoreak ondasunen inbentarioa bat eskatu zuten eta jakin denez inbettario hori, urte terdi bat itea kostatu zun; Amaiurko Borda, Arretxea, Arraztoa, Txipitxoenea, Errekaldea, Gartzaingo haibat etxe, Etxenike jauregia, Iganzin, Elizondoko Istekoenea jauregia….Iruñan Goienetxetarren etxeak, Madrilen etxe pare batzuk…Holandako tapizak, txinatar porzelana, Damaskoko ohilak, turkiako armak, Marfileko eskulturak, Murilloko koadroak, zedazko jantziak, urrezko hariz jositako matelak…pile eta pile liburuak, bitxiak, perlazkoak, gemak….

captura-de-pantalla-2017-01-26-a-las-00-49-21

Amaiurko Borda jauregia Bordatarren sortetxea. Argazkia wikipedia

Miguel Jose Borda Goienetxe, baztandar endogamia jarraituz, Elizondoko Javiera Arizkun Dolarrearekin ezkondu zen. Javiera, Pedro Javier Arizkun Bordaren alaba zen, eta honek “puerto de Mayako” gobernazailea izanez gain Elizondoko Arozarena jauregiko nagusia zen (Miguel Arizkun, Arizkuneneako jaunaren biloba). Miguel Jose Borda,  bertze bordatarren pausuak segitu zun, kortetan ahulkia izanez, ejerzitoaren hornitzailea, camara de composko ministroa…… baina ez zun suerte haundia izan. Familiari, zor haundi batzuk agertu zizaion, eta jabetzak saltzen hasiko da, Konbentzio gerran, bere Baztango lurretako ondasun batzuk suntsituak eta erreak izan ziren eta gero, urte batzuk geroxago, fratzestadetan (Napoleon ejerzitoaren aurkako gerran, baita ere independentzia gerra deituan) galera haundiak ere jasan zituen. Gerra hortan, Napoleonen ejerzitua uzten duen azken hiria Iruña da, Gerra hasieratik frantsak egon dira, Bordatarren etxean “rango” haundiko ofizialak ostatua hartu dute, etxen hartuz gain ofizialak eta tropak elikatu ditu (elikagaiak eta bolbora ornitzen zuten ejerzitoari) eta doike, ihesaldian frantsak fakturak ordainfu gabe joango dire. 1808 an Amaiurko Borda jauregia ere, okupatua izanen da.

1836an Miguel Jose Borda Goinetxe zenduko zen, ez zun semerik (izan zituzten bi semeak hilak zeuden) berarekin, Borda familia eta maiorazkoa desagertu ziren.

Post hau egiteko erabili den materiala.

La casa, la familia y los negocios en el siglo XVIII: Los Borda de Maya (Baztan). Pilar Andueza Unanua. ISSN 0032-8472, nº 66, Nº 235, 2005,

Genealogia del palacio de Borda euskalnet.net

Gamazada, XIX. mendeko Nafarroa Garaian izan zen herri matxinada bat da. Sagastaren gobernuaren Ogasun Ministroak, German Gamazo liberalak zena, 1841eko Lege Hitzartuak ezarritako zerga-araubide forala ezereztatzea saiatu zenean sortu zen herri mugimendu izan zen. 1893 eta 1894 urteetan Nafarroa Garaian, bai herriaren, bai erakundeen mobilizazio orokorrak manifestazioak eta sinadura bilketak eragin zituen. Iruñean, 1893ko ekainaren 4an, Gamazoren neurriaren aurkako manifestazio batek estamendu eta ideologia guztietako 15.000 lagun baino gehiago bildu zituen kaleetan, Nafarroan ordura arte izandako manifestaziorik handiena izan zen.

 

Erakundeek 120.000 sinadura inguru bildu zituzten neurriaren aurka, Nafarroa Garaiak 300.000 biztanle izanik. Hala ere, ezin izan zuten neurria baliogabe utzi, baina ministroak kargua utzi zuenez, legea ez zen inoiz indarrean jarri. Foruen defentsak Hegoaldeko herrialde guztien batasuna indartu zuen, bai eta Laurak Bat goiburua ere, bizkaitarrak, gipuzkoarrak eta arabartarrak “gamazadaren” alde agertu bai ziren. Adibide gise, 1894ko otsailaren 18an Nafarroako Castejón udalerrian, lortutakoa ospatzeko  manifestazio masibo eta erraldoi bat antolatu zen. Hori dela eta, Arana Goiri anaiak eta abertzale talde batekin Bilbotik Iruñera ailegatu zen. Arana anaien talde abertzale hau manifestazio hartara batu eta bizkaitarrek nafarrenganako elkartasuna adierazten zuen honako esaldia zeraman pankarta  erakutsi zuten:

< Jaun-Goikua eta Lagi-Zarra. – Bizkaitarrak agur eiten deutse Naparrei>

monumento-a-los-fueros-3

Foruen monumentua eraikitzen. Argazkia gerindabai.blogspot.com hartuta

 

Horrela zela ta, Gamazada goresteko, Nafarroa Garaiko herri eta hiri aunitzek kale eta plaza nagusiei Foruak izena jarri zieten (Elizondoren kasua). Iruñean bertan, Sarasate pasealekuan Foruen monumentua eraiki zen, nafar askatasuna gogoratzeko, Nafarroako Jauregiaren ondoan….eta…doike…bai monumento hau eraikitzeko eta aurrera ateratzeko    sortu zen batzordeko lehendakaria eta 1893an Iruñan izandako kristoneko manifestazioaren antolakuntzaz  harduratu zen lan taldearen lehendakaria… baztandar bat izan zen, Fermin Iñarra Etxenike elizondarra ain zuzen.

 

Fermin Iñarra, Elizondon sortutako politikaria izan zen, nahiz eta zuzenbide ikasketak egin zun eta letradoz eta epailez lan egin. Ferminen aita, Pedro Martín Iñarra Ezkurra elizondarra zen (bere anaia Juan Bernado Iñarra Ezkurra diputatu forala zen), amak berriz,  Luisa Echenique Garmendia urdazubitarra zen ( Bruno Etxenike idazle eta Napoleon prizipearen laguntzailaren arreba zen).

Fermin, gaztetik politikaren interesa piztua zuen, 20 urtekin berriki erail zuten Prim generalaren ( Espainako presidentea) omenez estatua bat altxatzeko 10 erreal dohaintzan eman zuen. Baina garai haietan bere ideologia ez zegon zehaztua, soilik argi zegon, Antikarlista zela ( azken karlistadan junta karlistak familiari Baztango ondasunak bahitu zizkioten) …baina… liberalentzan konsebadorea zen, konsebadorentzat …pixket liberala, horrez gain euskaroa zen, “Asociación Euskara”-ren kide fundatzailea eta idazkaria izan zen eta euskalduna zenez, garaiko Abadiek sortutako “lore joko“-en antolatzailea eta epailea izan zen.

1881an Aoizen, ordezko epaile bezala aurkitzen dugu. Han, María Pilar Ruiz Sudor aoiztarra ezagutu eta ezkonduko da. Maria Pilar, Teodoro Ruiz Buelta foru ahaldunaren alaba zen. 1883an foru ahalduna (diputatu forala) aukeratu atrako da (baina urte bat barru dimitituko du). 1885ko hauteskundetan bere aurkaria zen Genaro Martín Villoch euskaroa irabaziz berriz ahaldun gise aukeratua izan zen. Garai hauetan familia Iruñan ezartzen dute bizitokia eta hiriko gizon nabarmenduenetako bat bihurtuko da.

1993an Nuevo Casinoko lehendakaria da eta hau, aistion aipatu dugun bezala aukera emanen dio, Gamazoren aurkako Iruñan izan zen manifestazioaren batzorde antolatzailearen lehendakaria izatea  eta “Foruen estatua-ren” batzorde exekutiboaren lehendakaria izatea ere.

1900 “Asociacion de Catolicos”-eko baztordekidea da, 1907ko Espainiar Kortetako auteskundetarako Rodezno konde karlistari babesa eta laguntza emanen dio. Baina gazte garaian bezala, ibilbide independientea eramaten segitu zun, konserbadoren, liberalen eta euskaroen artean kulunkatuz eta bere azken eguneetan  “egurra” toki guztietik ematen zioten. Karlista joera zeukan “El Pensamiento Navarro” aldizkaria, gaztetasunaren anti-karlismoa berrpiztu zizaiola baieztatzen zun, bertzealdetik, alderdi liberaleko “El Democrata Navarro” egunkariak, anti-liberal bat zela zion!, berriz… Euzko Alderdi Jeltzalearen “Napartarra” bere “navarrismoa” eta euskal kulturaren konpromisoa nabarmen du zun.

Fermim Iñarra Etxenike 1911 ren urtarrilaren 12an, Donostin hilko da.

Post hau egiteko erabili den materiala

Fermín Iñarra Echenique. Auñamendi Eusko Entziklopedia. www.euskomedia.org 

“Diccionario Biografico de los Diputados Forales de Navarra (1840-1931)” . Nafarroako Gobernua (1996) liburua. Angel García Sanz Marcotegui.

http://www.wikipedia.org. Gamazada wikia

Espaniar zinea  gustukoa duena, ezaguna eginen zaio Luis Cigues izna. Cigues jauna,  2.002ko abenduarean 11an 81 urtekin zen du zen aktore (sekundario) ezagun ta ospetsu bat zen. bere azken pelikula “La gran aventura de Mortadelo y Filemon” izan zen, baina “frikiak” (neuk) “El milagro de P.Tinto” pelikulagatik oroituko gara, nahiz eta 1996an ” actor de reparto gise Goya sari bat irabazi zuen.

captura-de-pantalla-2016-12-28-a-las-18-20-13

Luis Cigues 1921KO maiatzaren 10an Madrilen jaio zen, Bere aita politikari errepublikarra zen eta bere ama Azorin idazlearen arreba. Nazionalak 1936ko uztailan altxatzen direnean Luis 15 ditu eta ere aita Avilako gobernadorea da. Aita urte hortako abuztuaren 30an fusilatuko dute, amak eta arrebak, familia deus gabe gelditu zela ta konbentu batean sartuko dira, Luis eta bere anaia, derrigorrez fraide monastegi batean sortuko dituzte.

18 urte bete zula, monastegian fraidearako segitzea edo… reketeen ” Tercio de Orden y Policía ” sartzea aukera ematen diote. Fraide izatea ez zuenez nahi “polize” gise Baztanera bidaltzen diote.

Gerra amaitzekotan dago (6 hilabete faltazen dira), baina Baztanen altxamenduatik, hasiera hasieratik Antonio Virseis kapitainaren errekete kompania dago.  1936ko uztailan  Cañas Komandanteak, Elizondon, inguruan bildutako bolondresekin “Destacamento de Elizondo y fronteras” errekete destakamendua osatuko du eta agintea Virseis kapitanainari emanen dio. Gerra hasieran. destacamentua nazionalak Endarlatza bereganatu ondoren  zainzea izanen du buru (Endarlatzako karabineroak en zuten ados e gin altxamenduarekin eta faszistei aire e gin zieten Endarlatzako postuan). Baina, Irunen nazionalen garaipenarekin mugak babestera bueltatuko dira eta horrela egonen dira gerra osan. Destakamendu hau “Tercio de Nuestra Señora de Roncesvalles-Fronteras” -kin batera Endarlatza eta Orreagako arteko muga zainduko dute, horretarako 80 errekete izanen dita.

captura-de-pantalla-2016-12-28-a-las-18-09-06

Erreketeak Arizkunenea aurrean, aragazkiko gibelan bolondresen izenak agertzen dira. Argazkia http://www.todocoleccion.net

Destacamento de Elizondo y fronteras hasieran inguruko jendekin sortu arren pixkanaka pixkana kanpotarrez beteko da. kataluniar karlista  aunitz, kataluina utzi franziara pastu eta Dantxarinetik sartén ziren, kataluniar hauek “nuestra señora de Monserrat” tezioa sortu arte Elizondoko destakamenduan agoten ziren.  Urtea astuta ta guerra urruntzen ari zenenan Mugako destakamenduan tokikoak soilik adineko bolondresak ziren (gazteak frentera eramanen dute). Bukaeran eta gerra finkatutazegoenean  Luis Cigues bezalako kanpotik etorriko “bolondreasak” destakamendua osatuko dute.

Luis Ciguesek 1999an El Pais egunkarian  argitaratutako “La portentosa biografía de Luis Cigues” elkarrrizketan, aipatuko du “Así que nos fuimos […] A Elizondo, con los requetés, a andar las vías del tren por si había petardos, y a cerrar los burdeles que viéramos abiertos” hora baiz en teneore hortan destacamenduko lan bakarra, mugak militarrak, guardia zibilak zaizen bai zuten ere.

Destakamendu honez gain, gerra hasieran “Tercio de Elizondo” izeneko terzio bat bazen ere. Erran behar “terzio” hau ez zela en Baztandarrez ezta Elizondarrez osatutata, baizik Artajona Larraga eta inguru hoietako bolondresakin osatua zegon. Terzio hau hasieran ez zuen izena, bere capitainaren izenarekin ezaguzen zen “Compañia del Capitan Laureano Valenzuela. Baina Uztailaren 20an Lesakako terziarekin batera Endarlatzan borrokatzen zeuden ia. Lesakako Terzioa Lizarraztarrez osatua zegon eta egun bat lehenago Lesakako herrian gerrarekin lehenego kontaktua izan zutenez , herri hortako izena hartu zuten.  Valenzuelaren konpañia, Lesakako terzioa gise “Tercio de Vera” izena hartuko du herri hortan hauek izan bai zuten lehenengo kontaktua…baina Endarlatzako bataila akitu ondoren “Terzio de Elizondo” izena hartuko dute. Dirudi Iruñatik frenterako bidean, Mugairen atsedena hartu zutela eta Capitaina eta mandoak Elizondora joan zirela eta doike Arizkunenea bisitatu zuten, han izan bai zen 1834ko uztailaren 12an On Karlos eta Zumalakarregi jeneralak “Elizondok manifestua” batera idatzi zuten tokia….«Españoles: mostraos dóciles a la voz de la razón y de la justicia. Economicemos la sangre española» hasten zen manifestua… eta doike ! Valenzuelari bere konpañiarako  Elizondo izena aproposagoa irudituko zizaion.

Elizondoko terzioa eta Lesakakoa gipuzkoa pastu eta Bilbon arituko dira, baita ere Asturiasen. Iparraldeko frentea lasaitu zenean bi terzioak San Fermin compañiarekin batera “Tercio de San Fermin ” osatuko dute.

Post hau egiteko erabile den materiala

COMPAÑÍA DEL CAPITÁN VISIERS.www.requetes.com

TERCIO DE ELIZONDO O TERCIO DE VERA o (Compañía del Capitán Valenzuela). www.requetes.com

TERCIO DE REQUETÉS DE SAN FERMÍN.www.requetes.com

“Las portentosas memorias de Luis Ciges”. Miguel Mora. 1999-1-17. elpais.com

Luis Ciges. wikipedia.org