Feeds:
Argitalpenak
Iruzkinak

“Emakumeak”

1931 arte, Euskal Herrian emakume guztiak ziren emakumeak (gizaki emea), baina data horretatik aurrera, izen generiko hori Emakume Abertzale Batzako militante gisa antolatutako emakumeak izendatzeko ere erabiltzen hasi zen (gehienbat erderaz).

Nahiz eta Emakume Abertzale Batza (EAB) 1922anBilbon sortu izan, berehala (1923ko irailan)  Primo de Riveraren diktadura-aldian legez kanpo utzi eta desagertu egin zen. Lehenego garai hontako lehendakaria Karmele Errazti izan zen eta elkartea  Irlandan zegoen Cumann na mBan elkartean oinarritua zegoen (Emakumeen Liga, 1914an sortutako irlandar errepublikanismoaren emakumezko adar paramilitarra da). 

Baina benetako eklosioa II. Errepublikaren etorrerarekin izan zen eta 1931an Elkarte birsortu eta Hego Euskal Herri osora zabaldu zen. Hemendik aintzin, Kulturan, Irakaskuntza eta heziketa alorrean egindako lana, propaganda eta gizarte-arazoak arintzen saiatze lanetan aritu ondoren, “emakume”, emakumezko militanteen marka herrikoia bihurtu zen.

Nafarroako lehen elkartea Iruñeakoa izan zen, 1931.ko Azaroak 5ean sortua eta Elizondokoa segidan sortuko da ere. Baztango Emakume Abertzalen Batzako lehendakaria Bittori Etxeberria Aguerrebere elizondarra izanen da eta Felizitas Ariztia, elkarteko idazkaria. Bittorik 1933ko martxoan Baztango EAJ-ko idazkaria izanen da.

Irakaskuntza, kultura, tradizioaren trasmisioa eta politikagintza izan ziren taldearen indargune nagusiak, eta horiek lantzea saiatu ziren II. Errepublikan zehar. Propaganda mailan, zenbait emakumek esku hartu zuten hitzaldietan, Euskal-Etxe berrien aurkezpenetan eta alderdia bultzatuz hainbat hauteskunde mitinetan. Gizonezkoak baino gutxiago izan baziren ere Nafarroan benetan kontutan hartua izateko hizlari kopurua agertzen da, hoien artean Bittori Etxeberria eta “Elizondoko Miren” agertzen dira.

Felizitas Ariztia Baztango Emakume Abertzale Batzako idazkaria, Bittori Etxeberria Baztango elkarteko lehendakaria eta Elizondoko Ikastolako Pilare Alba andereñoa.

Baztango “emakumeak” bailaran jeltzaleak goraipatzeko zenbait jardunaldi antolatuz gain, Nafarroan Bertsolariaren Eguna antolatu edo Baztango ikastola sustatzen parte hartu zuten, bertzeak bertze.

1931an Iruñan Nafarroako lehenego ikastola martxan ezarriko da, bigarna 1932an Lizarrakoa izanen da eta 1935an Elizondoko ikastola sortuko dute. Modu batera edo bertzera ikastola hauen antolakuntzan eta sorreran Emakume Abertzale Batza zegoen eta hiru ikastolako andereñoak erakunde horretakoak izanen dira.

Iruñako ikastolako sortzailea eta lehenegoa andereñoa, Maria Visscarret Navaz izan zen (gero Erratzun maestra izanen zena). Maria, Nafarroako E.A.B-ko zuzendaritzan zegoen. Elizondoko ikastolako andereñoa Pilare Alba goizuetarra izanen da. Ikasturtea 30 haurrekin hasi zen, baina hasi bezain fite afera larriak ailegatu ziren. Urriaren bukaeran lurraldeko inspektorea zen Angeles Barriolaren txostena zela medio Dirección General de Enseñanza delakoak, ikastolari bere funtzionamendurako beharrezkoa zen baimena uko egin zion. Haur guziek handik atera, eta berriz sakabanatu ziren. Egoera honek 1936ko Otsaileko hauteskundeak burutu arte iraundu zuen. Frente Popularraren garaipenarekin ikastolako aintzindariek berriz baimena eskatu eta berehala ireki zuten, ikasturte honetako gelditzen ziren hilabeteak problemarik gabe igaro zirelarik.

1936an Nafarroan, Emakume Abertzale Batzako 12 Elkarte badire eta denetera 2000 emakume kide izanen dira. Ikastolen antolakuntzaz gain gizarte-arloan, etxeko langileak, irakasleak, eta Euskal Langileen Alkartasunari (S.T.V) atxikitako emakume-sindikatuak, lan-poltsak eta mutualitateak antolatzen ditu. Gogo biziz lan egiten du premiazko gizarte-arazoak arintzeko, hala nola ospitaleetako gaixoei, presoei, langabezian daudenei “Gabon del Solidario” edo “Ropero Vasco” ekimenekin lagunduko die. 1934an “Gexozañak”, “Erizainen Elkartea” edo “Euskal Gurutze Gorria” sortu zuten, erizainen ikastaroak eman eta “Osakolea” izeneko kontsultategia ireki ziren. Baita ere “Aurtzaintoki” izeneko haurtzaindegia edo eskola-amak sortu zuten.

Erakundea hazkunde eta hedapen betean zegoenean eta bere fruitu onenak ematen hasi zenean, faszistak altxatu eta 1936ko gerra piztu zen. Orduan, indar guztiak gudari sortu berrientzako arropak eta tresnak prestatzen hasiko dira. Baztan 1936ko uztailaren 18an ondoren Bittori, Felícitas Ariztia eta Félix Arizmendi eta Manuel Arregi Valladolidera erbesteratu zituzten, baina Iruñean geratzea lortu zuten.

Altxamendu militarraren lehen orduetatik aurrera, hasierako uneetan sakabanatuta eta isolatuta zeuden hainbat jarduera abian jartzeko motibazioa izan zen; gero, presoei, atxilotuei eta errepresiotik ihes egin nahi zuten guztiei laguntzeko sareak sortu ziren. Euskal Herrian, halako ekimen edo sare garrantzitsuena eta eraginkorrena, Baztanen izan zuen ardatza, hain zuzen Bittori Etxeberria buru zuten emakume-taldea.

1937ko abuztuan Eusko Gudarostea amore aman zuen eta Santoñan italiarrei errenditu zen eta Santoñako Ituna siñatu zen (kondizioak). Eusko Jaurlaritzako buruzagiak kartzelan edo erbesteratuta zeuden, eta ez zituzten ezagutzen itunaren nondik norakoak eta jakinda Baztango abertzaleak bando nazionaletik ihesi zihoazen pertsonei muga pasatzea laguntzen zutela (Erbiti anahien kontrabandistak ordainduz), 1937ko irailean, José María Lasartek, Eusko Jaurlaritzak Iparraldean zuen Informazio Zerbitzuko arduradunak, Bittori Etxeberriari dei egin zion eta agindu zion, itunaren edukia bereganatzeko.

Ezker-eskuin, Tere Verdes, Delia Lauroba, Bittori Etxeberria, (elkartasun sarearen sortzaile eta sustatzailea) eta Itziar Mujika, s Atxilotuak izan aurreko argazkia. Argazkia Sabino Arana Fundazioa

Muga zeharkatzea nahiko erraza zen, baina ia ezinezkoa zen Santoñara hurbiltzea, gañera Bittoriren mugimenduak arras kontrolatuta zeuden; beraz, Donostiako Itziar Mujikarekin harremanetan jartzeko erran zioten. Itziar Delia Lauroba ezagutu zuen, senarra preso zegoen eta emakumeak presondegian sartzea lortu zun. Presondegian Deliak dokumentua jaso eta itzulerako ibilbide bera jarraituz, Elizondora eraman zuen.

Bittorik, dokumentua Aldudestik pasatzeaz arduratu zen, Agustin Ariztia elizondorrarekin batera, laino lodiko gau batean martxan patu ziren. Agustin Elizondora itzuli zen eta Bittori hurrengo goizean Baionara joan zen dokumentua pertsonalki emateko. Eta horrela, hasi zen “Araba” sarea. Ondoren, Tere Verdes bizkaitarra sartu zen, eta lan bikaina egin zuen, bai informazio lanetan, bai presoei laguntzeko lanetan. Bittorik bere gain hartu zuen sarearen lidergoa, eta bere anaia Estebanekin batera, Informazioaren Euskal Zerbitzuak (Sercicio de Informacuión Vasco) erakundearen zutabetzat hartu zituzten.

Baztango taldea Bittori Etxeberria eta Felizitas Ariztia gain Agustín Ariztia, Timoteo Plaza, Estaba Etxeberria ( Polonia etxeko Etxeberritarrak eta fonda Ariztiako Ariztiarrak) osatzen zuten, Iruñan Eulalia Atiztia, bere senarra Javier Ciga (margolaria), Felipe Oñatebia , Modesto Urbiola Oroquieta eta Rafael Goñi Latasa aritzen ziren.

Agustin Ariztiak Elizondo eta Aldudes arteko borda batean mezuak jaso edo uzten zitun eta Bittori Etxeberriak hartzaile edo igorle gisa jokatu zuen, Esteban eta Timoteo Plaza mugalari gise egiten zuten, Azken honek 1938tik errefuxatuta zegola Saratik aritzen zen, Felizitas Propaganda eta “emakumeak” kordinatzeaz harduratzen zen. Bittoriren izen klabea Pepita Etxano zen, berriz Felizitasena Josefa Errazkin zen.

Baztandik informazio soziala, politikoa eta militarra bildu eta kanpora eramaten zen. Eremu humanitarioan, sareak bizitza aunitz salbatu omen zituen, espetxeetan eta espetxetik kanpo gosea arindu, botikak eta arropa beroak eman, eta heriotza-zigorra aldatzen zuten zigiluak faltsuak pastu ziren. Baztandarrek 70 aldiz baino gehiagotan gurutzatu zuten muga, eta 200 lagun ingururi muga pastea lagundu zuten.

1939ko martxoan, Agirre lehendakariari zuzendua, Zerbitzuak sareko kide bakoitzak egindako gertakari eta jardueren gaineko txosten zehatza idatzi zuen. Txostenan bere benetako izena ageri ez arren bakoitzaren gerra izena agertzen zen; Pepita Etxano, Josefha Errazkin, Gabriel Etxano… .Naziek, 1940an Parisen sartu zirenean, Eusko Jaurlaritzak erbestean zuen egoitzan txostena aurkitu zuten eta agintari frankistei bidali zieten.

1940ko abenduaren 20an, polizia-brigada bat Elizondora joan zen, eta, lehenbizi, Bittori atxilotu zuten, ondoren, Agustín eta Felícitas. Autoz eraman zituzten Donostiako Gobernu Zibilera, Ariztiarrak kalabozo batean giltzaperatu zuten eta Bittori bertze batean. Hurrengo gauean Madrilera eraman zituzten.

Bittori Etxeberria, Itziar Mugika, Delia Lauroba eta Tere Verdes, Madrilgo Fomento txekan..

Inkomunikatuak, Felícitasek eta Bittorik hiru egunez jarraian zutik eta irainlotsagarrien artean jasan behar izan zuten galdeketa. Bertzealdetik Agustinek boxeolari profesional baten eskutik, kolpe handiak jaso zituen galdeketan, eta aurreko hortzak hautsi zizkioten. Hurrengo 15 egunetan sareko 28 kide atxilotu zituzten, bertzeak bertze, Gabriel Etxano, Bittoriren anaia. Esteban Bittoriren laguntzaile eraginkorra izan zen, bai mugan, bai lotura eta informazio lanetan.

Parisen konfiskatutako txostena dokumentu erruztagarri bihurtu zen atxilotuentzat, baina batzuen izenak aipatzen ez zirenez, batzuk libre geratu ziren. 1941eko apirilaren 26an, aske geratu zen Felícitas Ariztia. Hala ere, Bittorik, Estebanek eta Agustinek zigor handiagoak jasan zituzten. Bittori, Fomentoko txekan bortz hilabete eman ondoren, Claudio Coellori lekutu zioten eta, azkenik, Ventasko karzelera.

Agustin eta Esteban, gizonekin batera, Santa Engrazia eta Porlierreko (Madril) kartzeletan egon ziren. Fiskalak 19 heriotza-zigor eskatu zituen. 1941eko uztailaren 3ko epaiketan, heriotza-zigorra ezarri zieten, baina Bittori eta Estebani, 30 urteko kartzela-zigorra batekin ordezkatu (conmutar) zieten eta Agustini 25 urteko batekin. Agustin eta Esteban, 1943ko otsailean, Iruñeko kartzelara eraman eta 1946ko otsailean aske utzi zituzten. Bittori aske geratu zen baina lau euskal probintzietatik erbesteratuta egon zen 1946ko abuztuaren 13ra arte. Azkenik 1947ko urtarrilaren 15ean indultua jaso zuen.

Emakume abertzaleak Nafarroan eta ideologiaren trasmisioa; Hurbilpen historikoa. Uribe Etxeberria A., Larrazabal L., Fernandez I., Zabaleta I., Martinez B., Erriondo L., Basurko F. Euskal Herriko Unibertsitatea. 1994.

Bittori Etxeberria y el grupo de la Red Álava. Begoña Bilbao, Gurutze Ezkurdia, Karmele Pérez. Noticias de Navarra. 2020

Emakume Abertzale Batza. Auñamendi Eusko enziklopedia,

Emakume Abertzale Batza. Gran Enciclopedia de Navarra

Emakume Abertzale Batza jugó un importante papel de apoyo a los presos en la guerra y la posguerra. Josu Chueca. Historias vascas Deia.com. 2012.

Emakume presas. Las Primeras en la Resistencia. Josu Chueca. Gure gaiak. Aurkibideak. PDF

Contrabandistas de ganado y redes de evasión en Navarra durante la guerra civil española. Fernando Mikelarena Peña. Ediciones Complutenses. 2017. PDF.

Ikastolas en  Navarra ( sigloXX): Búsqueda de un modelo de escuela propio. Irene López Goñi. Universidad Pública de Navarra. 2005.

Pilare Alba Elizondoko ikatolako andereñoa izanen da eta

Pilota eta laxoaren historian, Perkain dugu lehengo pilotari ospetsua, mitoa bihurtu zena, heroi herrikoia, eta haren inguruan, kondairak egin eta kantatu izan direnak. Baina historian, Perkain haundiarrekin parekatzen ahal den bertze pelotaria, Arraiozko Bautista omen da.

Pilotari baztandarrak Perkainen urrego belaunaldikoa zen eta Arraiozko Ximon pilotari beteranoaren semea zen. Honek, Perkain, Kurutxet, Azantza…pilotarien garaikidea izan zen eta haiekin (batzukin kontra bertze batzukin alde) hainbertze desafiotan aritu zen. Ximonen semeak, XIX. mendearen hasieran izandako laxo jokalari haundiena izan zen eta “pilotaren erregea” goitizena zaukan.

Personai polemikoa zen, plazan maisutasuna, alhamena, gaitasuna erakusten zituen, baina baita ere harrokeria! Batzutan ederra zen, bertzetan iskanbilatsua. Arraiozko Bautistak ospea izan zuen eta Perkain bezala historia herrikoiko garai oso bat bete zuen. Arraiozko Bautistak herri xumetik atera zen pilotaririk handiena eta harroena izan zen.

Antonio Peña Goñi jaunak, 1892an “La Pilota y los Pelotaris” liburuan Bautistari buruz idatzi zuen;

-“XVIII. mendearen amaieran, Arraiozko Bautista jaio zen, Ximonen semea. Ximon pilotari ospetsuena zen, eta aitaren iguala hundía berdindu eta erabat ilundu zituen.”

Irudia. Ramiro Arrue-ren nargoa.

Baita ere Peña Goñik liburuan, Bautistak eta bertze pilotari euskaldunak, Fernando VII.a erregearen aginduz 1821an Madrilen jokatutako partidoa kontatzen digu. Partida Euskaldunen eta Valentziarren arteko bote luzeko partidua izan zen eta euskaldunek garaileak ateraz gain, arraioztarrak Fernando VII.a erregea ahozabalik utzi zuen.

Arraiozekoa jolasean ari zela, taldekidei erran zien aurkarien hiru sake boleaz (besagaika) errestatuko zituela eta lehenengoan pilota erregearen eskuinetik pasatuko zela, bigarna erreginaren ezkerretik eta hirugarrena bien tartean. Eta hala egin zuen, hogei koadroetatik eskularru motza batekin, hiru pilotakadak erran zituen tokietatik pastu ziren. Partida amaituta erregeak txundituta eta gogotsu galdetu zien jokalariei ea zerbait nahi ote zuten!

Simonen semeak, partiduko heroiak, “cabo de guardas” (garaiko karabineroa) izendatzea nahi zuela erantzun zioen, eta nahia eta izendapena han bera, erregeak eman zion.

Bautista, jokalari handia baina pertsona txarra omen zen, zentzu moral guzttikoa, parranderoa, gonazale amorratua, ankerra, bihozgabea eta batere eskrupulurik gabekoa. Aurkarien gainetik nagusitzen zen, eta nahi bezala partiduak iruzur egiten zuen. Gauza bera ematen zion galtzea edo irabaztea, garrantzitsuena erreal pila bat poltsikoetara eramatea zen.

Kontatzen da, aitak zegoen zenbait partidutan, oso arduragabe jokatzen zuela, aurkariei garaipena ziurtatzen ziela eta aitari erten zioila;

-Aite! manzak bi ontza, edo partida galduko dut!

Hasiera batean, Ximonek uko egiten zion, eta haren semeak kintze eta kintze gehigo galtzen zituen eskatutako ontzak jasotzen zituen arte, orduan jolasten hasten zen, eta aurkariak erraz garaitzen zituen…Hala zen eta hala ere jokatu zuen bere azken partiduan.

1823ko apirilaren hasieran, Donostian izanen da jokatuko dun azken partidua. Pilotalekua, antzinako gotorleku eta harresien arten zen, jendetza harrizko anfiteatroa betetzen zuen eta zaleak ere inguruan pilatzen ziren. Jauntxoak, apaizak, militarrak, herritar xumeak..eta gaizkile bat edo bertze, partidua ikusteko eta dirua apostatzeko asmoarekin bildu ziren.

Partidua hasi eta berehala konturatu ziren, bertze behin (bere alde duru kopuru haundia jokatzen zenez) aurretik prezioa jarri ziola porrotari. Argi zegoen pilotalekutik kanpo zegoela erabat. Jendea aserre zegoen, kriston kalapite sortu zen eta jendetzaren artean ahots mehatxagarri bat entzun zen;

-“Bautista, bertze kintze hau galduz gero hil egingo zaitut!”

Hitz hoiek izugarrizko eragina izan zuen Simonen semean. eta berehala berak bazekien bezala hasi zen jokatzen eta ti-tau batean partida berdindu zuen. Hori ikusita Alkate jaunak plaza bertan behera uzteko eta plaza garbitzeko agindua eman zuen. Beldurtuta eta Tropel kolerizatu batek atzetik zuela, San Martin auzoko posadara joan zen. Han, Bautista izeneko bertze pilotari batekin batera ostatu hartzen zuen.

Gaueko hamaiketan, pilotariari jarraitu zion pistoladun gizon batek ostatuan aurkeztu zen eta Bautistaz pilotariaz galdetu zuen. Ostalariak “Lehen solairuan, ezkerreko lehen atean” zegola erran zion eta gizonak, pistola zorrotik aterata azkar igo zen. Pistoladuna Miguel Antxotegi militarrra zen atea ixilpeka irekiz, ilunpean zegoen logelan sartu zen. Lehenengo guhatzera hurbildu zen, eta lotan zegonari eskuarekin esnatu eta galde egin zion.

-“Bautista zara”

-“Bai, neu naiz!”

Erantzun bezain pronto tiro bat entzun zen eta military korrika alde edinen du. Posadako jendea fite bi pilotariek lo egiten zuten gelara igo ziren eta Simonen semea sano eta sable aurkitu zuten bertze Bautista odolez eta garezurra deseginda ohean zegoen bitartean. Militar “ausartak” Arraiozko Bautista hil nahi izan zuen eta errugabe bat hil berri zuen.

Arraioztarrak leihotik salto egin zuen eta Frantzian babestu zen. Handik gutxira, merkataritza-ontzi batean polizonte gisa, Kubara ihes egin zuen.

Baina, Donostin heriotzatik eskapo egin bazuen ere, Kariben berarekin seguidan topatuko da. La Habanan, sarritan taberna eta burdeletan aurkitzen ahal zaio eta gau hoietako batean begi berde dituen beltzaran emakume batez maiteminduko da, obsesioa bihurtuko da. Neskak bikotea du eta honek, (Luis Valdés izeneko) 1823ko maiatzaren 20ko egunsentian, Arraioztarra bide estu batetik etxera (La Habanako kanpoaldeko etxola ttipi bat) zijoanean…, balazoz josi zuen, Arraiozko Bautista pelotariaren bizitza gorabeheratsua amaituz.

Post hau egiteko erabili den materiala;

Homenaje al Gran Simon de Arraioz y a su hijo Bautista. José Javier Albisu Pérez-en blogako artikuloa. 2014

Bautista, cruel y balarrasa. Tino Rey. El correo. 2017.

Urtarrila bukaeran (2021) hil eta ia 85 urtera, Maria Domínguez Remón-en gorpuzkiak Zaragozako Fundejalón herriko hilerrian, hobi komun batean (garondoan tiro batekin) aurkitu dituzte.

Maria Domínguez Espainiako Bigarren Errepublikako lehen alkate emakumea izan zen, hain zuzen Gallurreko (Zaragoza) alkatea izan zen. Alkateaz gain kazetaria eta maistra (Baztanen) ere izan zen.

Maria Domínguez Remón 1882ko apirilaren 1an Zaragozako Pozuelo de Aragón herrian jaio zen. Nekazari familia xume baten bigarren alaba izan zen eta haurretan eskolara joateko ez zuen apenas aukerik izan, eta bere kabuz idazten eta irakurtzen ikasi zuen.

Argazkia. Fraternidad Universal blogetik artuta.

18 urterekin, bere gurasoek herriko gizon batekin ezkonarazi zuten. Honen aldetik zazpi urtetan zehar tratu txarrak pairatu ondoren, nazkatu eta Bartzelonara ihes egin zuen. Senarrak salatu zion eta denuntzia bat paratu zuen bere aurka, eta “busca y captura-n” ibili zen. Zorionez ez zioten iñoiz atxilotuko eta Bartzelonan, dokumentaziorik, titulurik eta paperik gabe zerbitzari bezala lanean jardun zuen.

Urte batzuen ondoren Pozuelo de Aragónera itzuli zen, eta Bartzelonan lortutako diruarekin galtzerdiak egiteko makina bat erosi zuen, honek bizimodua ateratzeko modua eman zion. Garai haietan idazten hasi zen eta El País egunkarira artikulu bat bidali zuen eta publikatu zioten. Ondoren ere, Ideal de Aragón astekarian laguntzaile ohi bihurtu zen (Imperia ezizenarekin idatzi zuen). 1914an Zaragozan Irakasle-ikasketak egiten hasi zen baina ez zuen aprobatuko.

1917an, lagun irakasle baten proposamena jaso zuen eta Baztanera etorriko da. Laguna Almandozko maixua, Pedro Rubio zen eta lan eskaintza Almandozko Mendiolako Elizaldea baserrian eskola ematea zen. Autore aunitz irakurriak zituen arren bertze arlo batzuetan prestakuntza behar zuela onartuko dio. Orduan, bere lagun maisuarekin tratua egin zuen eta proposamena onartu omen zuen. Goizeko zazpietan eskola ireki eta hamarretan ixten zuen. Ordubetez ibiltzen zen Almandozeraino, non bere lagun irakasleak arratsaldeko ikasgaia azaltzen zion. Ikasitakoan, bertze ordu bat ematen zuen eskolara itzuli arte, arratsaldeko ordu batean ireki eta hiruetan ixten zuen. Berriro ere Almandozerako bidea egiten zuen eta bere lagunak urrengo goizeko ikasgaia azal zion. Horrela, egunero hamaika ordu inguru ematen zituen lanean.

Eskolak ematearekin batera, Mariak Iruñeko Irakasle-Eskolan sartzeko ikasten zuen, baina egun batean larri gaixotu zen eta medikuak mendietako klimak bere osasunari txar eragiten ziola erran zion eta Zaragozara itzultzeko gomendatu zion. Hala egin zuen, eta hilabete batzuk Baztanen egon ondoren, berriz Zaragozan galtzerdiak josten egonen da.

Goizean lan egiten zuen eta gauez Arte eta Lanbide Eskolan ikasten zuen. Dinamika hartan, gaixotasuna itzuli egin zen eta gripeak urtebete baino gehiago ohean utziko dio. Hala ere, Iruñeko Irakasle Eskolako azterketetara aurkezteko denbora izan zuen eta hontakoan bai aprobatu zuen.

1922an alargun geratu zen, eta bi urte geroago, bigarren aldiz ezkonduko da (ideia sozialistak zituen ardi moztaile batekin) eta Gallur herrira bizitzera joanen dira. Han UGT sindikatuaren tokiko sala sortuko dute eta Zaragozako Vida Nueva astekari sozialistan parte hartu zuen. 1930tik propaganda lan haundia egin zuen feminismo, sozialismo eta errepublikanismoaren alde. Bere idazkietatik Errepublika defendatzen zuen, demokraziaren etsaien aurka borrokatzen zen, emakumearen zeregin aktiboa aldarrikatzen zuen eta inguruko bidegabekeriak salatzen zituen.

1932ko urrrian, Errepublikako hauteskunde legeria berriak ezartzen zuen moduan, 1931n udal-hauteskunderik izan ez zuten herrietan (1931ko apirilako udal-hauteskundeak monarkiaren hauteskunde-legearen arabera egin zirenez eta 29. artikuluaren arabera, hautagaitza bat baino gehiago aurkezten ez bada, Alkatea karguak automatikoki lortzen zen hauteskundeak egin beharrik gabe) gobernu zibilak alkatek kargutik kendu zuten. Galluren (Baztanen ere) alkatea kendu eta Kudeaketa Batzorde (gestora) bat ezarri zuten. Gallurreko herritarrek batzordearen buru Maria Domingez aukeratu zuten eta alkatetza baten buru den lehen emakumea bihurtu zen. Mariak 1932ko urriaren 29tik 1933ko otsailaren 6ra bitartean Gallurreko alkatea izan zen (1933ko apirilan udal hauteskundeak izan ziren).

Bere agintaldia motza izan arren, erabaki ausartak artu zituen; Errepublikako lan-legeria aplikatu zuen eta herrirako lan-poltsak sortu zituen langabezia-maila murrizteko. Herrian neska-mutikoen eskola bateratua izan zen. Irakasleei diru-laguntzak eskaini zizkien garbitzaileak kontrata zitzaten, haurrek garbitu beharrik izan ez zezaten eta Ikatz-zakuak erosteko diru-laguntza onartu zuen, horrela haurrek etxetik eskolara eraman beharrik izan ez zezaten, baita ere eskola duinagoa izateko zuritu eta txukundu zuen.

Alkatetza utzi ondoren, irakaskuntza eta kazetaritzan aritu zen lanean. Bere testuak militanteak eta oldarkorrak ziren, ironiaz, adimenez eta munduari begirada propioa emanez. Artikulu batzuk Maria Tonta izengoitiarekin sinatzen zituen.

Emakumearen berdintasuna, pentsamendu-askatasuna, sufragio unibertsala, emakumeen botoa, zapalkuntzaren aurkako borroka, irakaskuntza, kultura aldaketa, erlijio askapena, amodioa askatasunez aukeratzea…izan ziren defenditu zituen balioak eta idealak.

1936ko uztailaren 18ko estatu-kolpea gertatu zenean, arrebaren etxean babesa bilatu zuen Pozuelo de Aragónen. Handik egun gutxira atxilotu zuten, eta nazional-katolikoak 1936ko irailaren 7an 54 urte zituela, Fuendejalongo hilerriko hormetan fusilatu zuten. Handik gutxira Arturo Romanos senarra Zaragozako Tabuenca herrian baita ere fusilatua izan zen.

P.D. 2021ko Urtarrilaren 30an Mariaren gorpuzkia berreskuratu ziren.


Post hau egiteko erabili den materiala:

María Domínguez, la primera alcaldesa republicana. Ana Bernal triviño. Publico.es.

Wikipediako Maria Domínguez Remon wikia (eskuaraz eta erderaz. Eskuarazkoa hainbat datu okerrak ditu).

Domínguez Remón, María. Fundación Pablo Iglesias web-eko artikuloa.

Domínguez Remón, María. Gran Enciclopedia Aragonesa web gunea.

Primera alcaldesa de la República y maestra de Almandoz. Lander Santamaria. Diario de Noticias. 2014

Encuentran los restos de la primera alcaldesa de España, fusilada durante la Guerra Civil. elmundo.es web guneko artikuloa.

Goienetxeko dukesa.

Iruritako arkitektura zibilaren balioa arras nabarmena da. Aipagarriak dira Dorrea edo Jauregizarra izeneko Erdi Aroko eraikin gotikoa eta Goienetxeko Dukesa plaza inguruan biltzen diren jauregiak eta etxe blasonatuak; Gaston Iriarte jauregia, Casa-Torreko (Dorretxeko) markesaren jauretxea, Goienetxe Dukeen jauregia… Indakoetxea…

Azken hau Indakoetxea izena du eta XVIII. mendearen bukaeran Jose Manuel Goienetxek (Huiaki kondea) diruz sortetxea berritu ondoren, gaur egungo itxura hartuz gain Goienetxe Dukeen jauregia bezala ezagutuko da.

Jauregia lau solairu eta bi isurkiko teilatua dituen eraikina da eta etxaurrea luzituta dago. Etxaurreari dagokionez, hiru armarri elkartzen dira bertan. Lehena, zaharragoena Baztango xakearekin eta bertze biak modernoagoak, Goienetxe leinuaren arma-ikurrarekin. Bi armarri hauek zazpi laurdetan banatuak daude eta leinuko abizenen arma-ikurraz gain, erdien Goienetxe leinuaren arma-ikurrak dute (Baztango xakea). Bata buruko gise konde koroa du ( Jose Manuel Goienetxena) eta bertzia gotzainaren sinboloak zinzulatuak ditu ( José Sebastián Goinetxe Limako apezpikuarena).

Sortetxeko bi anai hauek ere laugarren solairuko leihoen artean dauden 1817ko arranoaren forma duten bi “victoretan” azalduta daude.

Lehenengo pisuan, balkoiaren ondoan “Plaza de la Duquesa Goyeneche” zinzelatuta daukan harrizko txafla bat du.

Indakoetxeako etxeaurria. Argazkia Alamy stock photo.

.

Goientxeko Dukesa, María Josefa de Goyeneche eta Gamio zen eta Peruko Arekipan 1839ko ekainaren 19an sortu zen. Maria Josefa, Huakiko lehen hondearen eta Limako apezpikuaten hiloba zen eta aldi berean Huakiko II. kondoren alaba zen.

Arekipako Goienetxetarrak, Peruko jauntxo aberats familia omen zen. “Leinu” hau Iruritako Indakoetxeako Juan Crisostomo Goinetxe Agerreberek (Maria Josefaren aitetxia) ameriketara iritsi zenean sortu izan zen (Arequipako Goienetxetarrak).

Bera eta bere haizpa nagusia, Carmen Goyeneche Gamio (Gamioko dukesa). Famili nobleko alabak zirenez Peruko eta Europako eskol onenetan hezi izan ziren eta aldi berean klase sozial bereko jauntxo dirudun batekin ezkontzeko prestatuak izan siren, baina ez bat ez bertzea ez ziren iñoiz ezkonduko.

Aberastasun eta lur jabetza eta erlijioso sutsu haundiko emakumea izan zen, eta ia heldua bere ondasun zati bat erlijio katolikoarekin zerikusirik zeukan gauzetarako bideratuko du. Guzti hori eta Goienetxe-Gamiotarrak prestakuntza klerikala izan zutela. Pio X.a Aita sainduak, XX. mendearen hasieran Goienetxeko Dukesa titulo pontifikatua emanen dio. Titulo Pontifikatuak Aita santuak Elizaren, fede katolikoaren edo aita santuaren zerbitzuan nabarmentzen ziren gizon edo emakumeei ematen zizkien noblezia-tituluak dira.

Maria Josefa Goienetxe eta Gamio. Goienetxeko Dukesa eta Gamioko kondesa izango zena.

1873an Peru eta Txile artean gerra hotsak direla ta, Goienetxetar anai-arrebak Peru utzi eta Europara etorriko dira, Maria Josefa Parisen ezarriko da. XX. mendearen hasieran bere anaiekin batera Xabierreko gaztelua berritzeko eta ondoko kapilla ereikitzeko sosa eman zuen (anai zaharraren emaztea, Villahermosako dukesak, Xabierreko gazteluko nagusia zen gaztelua eta Jesuitei eman zien). Perun lurrak eta diruak eman zituen (bere anaiekin batera) hospital baterako (Goinetxe hospitala, 1905), eta baita Iruritako eliza zaharberritzeko. ,

Eliza eraiki zutenetik egindako obra garrantzitsuena kosteatu zuen dukesak. Tenplu osoa sakon zaharberritu zuen. Eraikinaren egitura osoa indartu zen, fatxada zaharberritu, dorrearen goialdean zegoen egurrezko teilatu zaharraren ordez kupula oktogonala jarri zen, lehioak ireki, aldare nagusia berritu, tarima eta harmailak jarra “zituen”, komulgatorioko baranda oparitu zuen, eta doike! koroa dukal batez errematatutako lanpara harroa ere. 1917ko urriaren 11n, ospe handiz inauguratu ziren obrak.

Goienetxeko dukesak 1926an 87 urtekin Parisen zendu zen, eta hainbat ondasun uti zituen (Madrilgo Dukesa Goienetxe casa-palazioa, Limako Goienetxe palazio…. Zendu baino hilabete batzuk lehenago (maiatzaren 22an) Espainako  Alfonso XIII.ak Gamioko kondesa tituloa sortu eta eman zion.

Bere gorpua Xabierreko gazteluko basilikako kriptan lurperatua izan zen.

Post hau egiteko erabili den materiala:

LA CONSOLIDACION DE UNA FAMILIA DE LA OLIGARQUIA AREQUIPEÑA: LOS GOYENECHE. CARLOS D. MALAMUD. Universidad Complutense de Madrid.

GRUPO ECONÓMICO FAMILIAR LOS GOYENECHE II DINASTÍA 1872- 1950. MAMANI GUZMÁN, Robert Raúl. Tesisa.

Garea joka.

Abenduan hasten da Gabonetako zikloa, tradizio txikiz jositako urte sasoi bat da; eskeak, kantak, bazkariak eta bertzelako ospakizunak protagonistak dira. Zalantzarik gabe, gizartea kohesionatzen lagundu duten ohiturak dira, parte hartzera eta elkartasunera bultzatzen dutenak. Ohitura zaharrak, bertze batzuk berriagoak (ta modernoak), batzuk tokikoak, profanoak, bertzeak kristauak, nahasiak denak eguberri kristau sinkretiko batean (Sinkretismoa dotrina, teoria edo kultura ezberdiñak bateratzen saiatzen den sistema da. Bi erlijioek bat egitea edo elkar kutsatzea ). 

Ohietako tradizio edo ohiture arras sinkretitatua dena, garea (joarea, zinzarria) jotzearena (zinzarots) da. Garai batean Urtarrilaren 5ean Errege egunaren bezperan Baztango herrietan, haurrek eskez zebilen biztartean gareak joka herria zeharkatzen zuten. Sinkretismoan barne eta festa honeri erranahi oso simple bat bilatuz, erten da, joaren hotsak itsasargi akustiko gisa, Ekialdeko Magoei laguntzen diela, mendi, baso, laino, elur eta bideetan ez daitezen galdu eta herri horretara irits daitezen eta opariak etxe guztietan utz detzaten. Baina zihur ohituraren jatorria kristautasun sinkretiko hontako bertze besta aunitz bezala aintzinekoa den.

Zintzarreak, Joareak, (gareak), pulumpak, txintxarriak, ezkiltxoak…dena balio dute. Argazkia Argia.com

Nolanahi ere, festaren oinarria hauxe da: goizean edo urtarrilaren 5eko arratsaldean, haurrak kalera ateratzen ziren (dira) garekin (zintzarriekin) edo ezkiltxoekin (txintxarriekin) eta herria zeharkatuz inguruko mendietara doazen bideetatik lasterka egiten zuten. Garien hotsa tokiko seinale lokalizatzailea gise edinen zuen.

Gabriel Imbuluqueta bere “Las cencerradas del día de la víspera de Reyes” (1991) idazlanan, aipatzen du Baztanen Arizkunen, Iruritan, Lekauzen eta Elizondon ezik, galdu zirela, bertze herri guztietan mantendu ziren.

Herri gehienetan (Aniz, Almandoz, Azpilkueta, Berroeta, Elbeten, Oronozen), haurrak korrika ibiltzen dira garea eskuetan daramatela edo saihetsean zizilikatuta edo gerrian lotue.

Arráioz, Garzain eta Amiurren bertze tradizio bat gehitzen diote eta gare jokarekin batera Urte Berriaren egunean bezala zorion kanta eskeintzen zuten eta zoriontzearen truke, gabonsari bat (urtetxa) lortzen dute. Gatai batean intxaurrak, hurrak, mandarinak, gaztaina erreak, etab. ziren, Gaur egun (Amaiurren ospatzen segitzen dute) txutxeak eta halakoak izanem dira.

Erratzun, berezitasuna zen haurrak ez zirela herritik ateratzen, ezta mendira eramaten dituzten bideetara joaten, baizik eta gariak leihoetatik jotzen zituztela, eta mezua etxe batzuetatik bertzetara transmititzen zutela. Gauza bera egiten zen Beartzunen. Eta horixe da, hain zuzen ere, Erdialdeko Europan irauten duen tradizioa.

Zigaren kasuan ezberdiña zen. Han “kozkorrak” baserrietan zehar kantatzen zuten biztartean, txikienek herriko kaleetan zehar korritzen zuten beren geraak joka, kopla hau Kantaten zuten biztartean:

Iru Erregekin, gozokin 

laudatzen zaitugu eta Herodesekin 

gerra bat ai nahi dugu.  

Izar bat zen argirik, 

 argirik,  zerutik agertu 

 eta Erregeak bertatik  beregana abiatu. 

Biba iru Erregek:  Meltxor, Gaspar eta Baltasar

Hurrengo egunean, gabon-kanta gisa haurrek kopla berberak abesten zituzten Meza Nagusian. Emakumeek laranjak, intxaurrak, mandarinak, sagarrak eta abar eskaintza moduan eramaten zuten, eta zaku batean uzten zituzten. Elizatik ateratzean, atarian, parrokoak gabonsaria balitz bezala botatzen zitun fruitu horiek guztiak.

Arizkunen gare joka abuztuaren 10rta, Santa Klararen bezperara pastu zela aipaatzen du Gabriel Imbuluzquetak eta baita Elizondon, ia ia 60.hamarkadan ikustea zalla zela.

Zubietan errege egune goizean joareak joka herrian Barna. Argazkia I. Zubialde. Diario Vasco.

Erran Behar halako tradizioak Nafar osoan (Herri bakoitzan bere berezitasuna eta ezaugarriarekin) ospatzen zirela eta doike! Ituren, Aurtizen eta Zubietan! Gaur egun haurrak, errege eguneko goizan, joareak gerrietan daramatela heri barna eskebiltzean ibiltzen direla eta kalean gora eta behera arituz Malerrekako joaldun gazteak, erritmoa eta joare jotzea ikasten dute (inauterietan ateratzeko prest).

Gainera, joaldunak Erregen eguna urtean lehen aldiz ateratzen ziren eguna zen. Iturengo joaldunak Agerkunde (Epifanian) egunean Doneztebera joaten ziren eta Elgorriagara iristean beren joaren soinu erritmiko eta zaratatsua bertan behera uzten zuten, eta alkateari galdetzen zioten –ixilik? edo joka?.

Alkateak ikusi ondoren herritarik ez zeudela karriketan, joare baten bidez: Joka, joka! baimena ematen zien herria zeharkatzeko.

.

Así es por cierto, tradición que perdura en Centroeuropa, desde Francia a los países nórdicos.

Las cencerradas del día de la víspera de Reyes. Cuadernos de etnología y etnografía de Navarra, Gabriel Imbuluzqueta. ISSN 0590-1871, Urtea 1991 zº 23, Zº 58, 1991, 265-274 orriak.

Campanadas y cencerradas, Lander Santamaria. Noticias de Navarra.

Usos y costumbres de Navidad en la Navarra tradicional.  Fco Javier Zubiaur Carreño

Argazkiak Olentzero errebistatik atraiak dira. Argazkilaria Mena.

1969ko abenduaren 24ko arratsean, hogeitahamar bat gazte, blusoi beltzez, baten bat euskal txaketakin, txapelaz, lepoan zapi kuadrokaria, oinetan zampiñak ta abarkaz janzita, eta lau argi-zuzi exkasekin, Elizondoko lehenego Olentzeroa atera zuten.

Olentzeroa ez zen izan Lesaka eta Iruñan ateratzen zuten pampin moduko Olentzero bat, baizik aragi eta hezurrezko benetako Olentzero bat. Elizondoko lehenego Olentzeroa Angel Lizasoain elizondarra izan zen.

Angeli (0lenzerori) , Elizondoko parrokiak utzitako erabilerarik ez zuten prozesioko laga baten gainean sorbaldan eramanda atera zuten. Beraiekin kalejiraren soñua patzen Maurizio Elizalde txistularia eta Felix Iriarte atabalaria joaten zieren eta taldea egiten zuen geldialdi bakoitzean, borobil bat egiñez Olenzeroaren kanta tipikoa abesten zuten.

Kantaren letra Pedro Jose Ansorena gipuzkuarra (Banco Hispano Americano zuzendaria zena) erakutsi zien eta ensalluen zuzendari gise ibili zen. Ansorenak funtsezko sustatzaileetako bat izan zen baino antolakuntzaren ardura Baztango Club Deportiboren kontura izan zen.

Elizondarrentzat desfilea sorpresa polit bat izan zen, nahiz eta..,.auntitzek ez zekiten ja prozesio moduan santu gisa paseatzen ari zuten personaiari buruz , “dirueskean” arras ongi portatu ziren.

Eskebiltzean bildutako sosa, Franzisko Egozkue Elizondoko apezaren bidez, herrian gehien beharra zutenenzat gabon sarie (aginaldo) moduen eman zizaien.

1973an, Baztan Ikastola bizpa hiru urte martxan zeramala, Olentzeroa antolatzen hasi zen, urte batzutan pampin moduan agertzen zen eta ia aspalditik gizaki forman etortzen zaigu. Hasieran bakarrik, eta gaur egun berriz Maridomingirenkin.

Mari Domingi  hitzak, lehen aldiz  Resurreccion Maria Azkuek XX. mendearen hasieran jasotako abesti batean agertzen zaigu. Gabon kanta bat da, Mari Domingi izeneko emakumea Belenera haurtxoa adoratzera etorri nahi duela, baina gona zahar horrekin ezinen duela Joan…kontatzen duena. 1970eko hamarkadan, Viejas canciones donostiarras liburuan agertu zen abestia, Olentzeroren abestiaren ondoan, bien artean harreman zuzenik izan gabe.

1990eko hamarkadan. Lasarte-Orian, Olentzerorentzako gutunak biltzeko pertsonaia bat sortu zuten (Xixuko izenekoa), ikastetxeetan ibiltzen zena haurren gutunak jasotzen, oporren haurreko egunetan. Donostiako Antiguan auzoan ere antzeko zerbait egin zitekeelakoan, personai berri bat asmatu beharrean, gabon kanta zahar horretako Mari Domingiz baliatu ziren.

Ondoren, Ikastolen Elkarteak, Antiguako irakasle eta guraso hauek sustatuta, ipuin-liburuxka kaleratu zuen, Olentzero eta Mari Domingi pertsonaiak lotzen zituena. Irudia, erdi aroko kapel ezaugarri horrekin, Edorta Murua marrazkilariak eman zion Mari Domingiri, eta ipuinaren testua Mitxel Muruak idatzi zuen.

Mari Domingi kalean bizi zen emakume pobre bat da eta jendeari laguntzen zion arren, irri egiten zioten. Orduan Olentzero beregana joan eta arropa berriak oparitzen dio eta ordutik Olentzerori lagunduko dio. Lagunduz gain, bere iragarlea da, haurrei bere etorreraren berri eman eta azken momentuko”enkarguak” jasotzen ditu.

Maridomingi, duela 19 urte (2001) hasi zen Baztan Ikastolan agertzen eta urtero-urtero hutsik egin gabe haurren galderak erantzun, ipuina kontatu eta gutunak jaso izan ditu. Baitere 2009tik Olentzerorekin batera 24an Elizondoko karriketan barne desfilatzen du, eta urte bat lenago Erratzun atra omen zen.

Porzierto! Maridomingi ez da Olentzeroren emaztea ezta neska-laguna ere!

Post hau egiteko erabili den materiala.

Olentzero cumple 45 salidas en Elizondo. Gabriel Imbuluqueta. Olentzero errebista. 2013

Eekermile aunitz Goizalde Urdanpilleta eta Vitoriano Imbuluzketari emandako informazioarengatik.

Zaragozan sortu arren, familia Baztandarra zuen. Gurasoak Juan de Borda, Zugarramurditarra (jaioterriz Azpilikuetakoa) eta ama María Ana Ugalde, Erratzuko Alzua etxekoa.

Arras gazte zelarik, 1752ko azaroaren 12an, Zugarramurdiko Juan Bautista Dutari eta Zueldegaray merkatari oparoarekin ezkondu zuten. Juan Bautistak 38 urteko seme-alabarik gabeko alarguna zen eta Joakinaren aita bezala, Zugarramurdikoa zen eta baita jatorria ere,Azpilkuetan zuen, hai justu Azpilkuetako Dutari etxean.

Bikotea Madrilen finkatu zen. Hiriburuan. Juan Bautista Dutarik bere negozioak zituen, aspalditik sektore pribatuko merkataritzan aritzen zen, eta banku-etxe bat berriki sortu zuen. XVIII. mendeko gorte inguruan ibiltzen ziren Nafarroako negozio-gizon (batez ere, Baztandarrak ) artean ibiltzen zen.

1783an senarrak, testamentuan, bere ondasun guztiaren jaraunsle, Joakinarekin izandako seme bakarrari, Vicente Dutari eta Borda izendatuko du. 1785ean, semeak Domingotar ordenean fraide gise sartu zenean jaraunspen handiari uko egin zion eta eta ondasun guztia Joaquina Nikolassa Borda ama eta alargunaren aldekoa izan zen. Semearen pausoak jarraituz, 1786an Joakina Borda, Madrileko Santa Katalina de Sienako domingotarren komentuan sor Joaquina Benita de la Cruz izenarekin sartu zen.

Joakina Bordak, komentuan sartu aurretik, ia hamar milioi errealen herentziari uko egin zion. Testamentuan, sos hoiek, pertsona, komunitate, komentu, fundazio, “obras pias-en” ( kapital baten dohaintza gizartearen babesik gabeko sektoreei laguntzeko bideratua; umezurtzak, alargunak, doterik gabeko dontzeilak eta behartsuak) eta bertze antzeko helburuendako erabilitzeko zehatz-mehatz idatzita utzi zuen.

Jasokundeko Andre Maria eliza. Argazkia Pierre Bona.

Horrez gain Joaquina Bordaren testamentua dioenez, ” berak egiaztatu ahal izan duen bezala, senar zenaren jaioterriko miseria handiaz jantzita dago, bai eta bizilagunena ere“, ondasunaren %10 Zugarramurdi herriarendako izanen da. Diru horrekin, “espiritutasun bultzadarekin” eta “kristau errukitasunaren medioz” , hainbat lan (obra pias) eginen dira Zugarramurdin.

-Testamentua egiterakoa ia eraikita eta zati batean altzariz hornitua zegoen Ospitalea eta komentua. Urtean ospitala hamaika mila erreal belloi jasoko ditu. Ospitala, gaur egun Sorginen Museoa dagoen eraikina zen, Indaburua.

– Bi eskola, bata mutikoentzat eta bertzea neskendako, egunean zortzi eta sei erreal belloi, hurrenez hurren.

– Zugarramurdiko seme batendako, betiko beka bat Iruñeko San Juan Bautista ikastetxean edo hiri bereko mintegian.

-Urtean bi mila errealeko dotazioa herriko parrokia-elizarako. fabrikarako. Senar zena bizitzen zenean, bikoteari esker zimenduetatik ereiki izan zena.

– Kapilautza iraunkorra, bortz mila eta bortzehun erreal urteko errentarekin (errentan jartzen zen diru-kopurua, eta bere irabaziekin arima salbatzeko mezak ordaitzen ziren).

Hamabortz mila erreal Elizondoko miserikordia etxerako (zaharretxea).

Baita ere, senarraren sortexea “Dutari”. Katalina Otsalde lehengusinari emanen dio eta Zugarramurdi bereko “Beskor” etxea, María Otsalde bertze lehengusuari emanen dio.

Lehen aipatu den bezala gaur egungo Zugarramurdiko Jasokundeko Andre Maria eliza Juan Bautista Dutari eta Joaquina Bordaren laguntzaz beraien zen lur eremu batean ereiki omen zen. Gainera ” antzinako eliza hondatuta dagoelako, Jainkoaren etxerako txikia eta zantar delako” (Joakinaren hitzak), erretaulekin, lanparekin eta bere nahierara beharrezkoak diren beetze gauza batzuekin apaindua izan zen.

Azkenik, Joakina Bordak aurreikuspen batzuk utzi zitun eta arrazoia edozein dela ere, Zugarramurdi herria suntsitu, desagertu eta hustuko balitz, Azpilkuetako herriak jasango zuen fundazioko sosa. Eta, gauza bera gertatuko balitz!… Erratzuko herriarendako izanen zen.

Nahiz eta 1793an Konbentzioaren Gerran barne, Saran kuartelatutako tropa frantsak, sutea eragin eta Zugarramurdi suntsitua izan arren, eta… apokalipsisa oraindik iritsi ez denez, Joakin Borda eta Ugaldeko “sosak”, Zugarramurditik ez dira atraiak izan!

Pos hau egiteko erabili den materiala:

Mujeres baztanesas en la corte (siglo XVIII). Gaspar Castellano de Gastón. Príncipe de Viana. 2011. LXXII urtea 254 zenbakia.

XX. mendearen hasieran, Medellingo (Antiokia) San Ignacio de Loyola ikastetxearen irakasle zelarik, Luis Gorostiza euskal jesuitak jabetu zen, zein ugari ziren bere ikasleen artean euskal abizenak, honen jatorria ikertzen hasi zen eta 1912an “Apellidos Vascos en Colombia” bilduma argiratu zuen.

Medellin  (2.343.049 biztanle) Kolonbiako Antiokiako departamenduko hiriburua da, lurralde hau Paisa eskualde bezala ezagutzen da.. Paisa eskualdean euskal abizenen agerpena ohikoa da. Ikerlari batzuek euskal arbaso gehien dituen Hego Amerikako eskualdea dela diote. Euskaldunak XVII. mendean ailegatu ziren lehendabizkoz Antioquiara.

Panoramic view of the central area of the city of Medellin – Antioquia / Colombia. Kimkim.com

XVI.mendearen herdialdera, Antiokia izenearekin ezagutzen ziren lurraldeak Miguel Armendariz baztandarrak (Pedro Ursuaren osaba) gobernatzen zuen Nuvo Reino de Granada-ra atxikitzen dira.

Mende bat geroxago, 1675an, Miguel de Aguinaga Mendigoitia eibartarra Nuevo Reino de Granadako gobernatzailea izendatzen dute. Urte hortan, indiarrek Aburra bailara deitzen zuten lurraldean Medellingo herria ereiki edo sortuko du (dirudi ia bazela kokaleku txiki bat). Ofizialki 1675eko azaroaren 2an Medellingo La Candelaria herria sortu zuen eta 1679an hirbildua izendatuko dute. Hiribildua eratzean, Medellingo La Candelariako lehen kabildoa edo udala ezarri zen, eta lehen errolda ofiziala egin zen; bertan, 158 familia zeuden, 3.500 bat biztanle (kriolloak, beltzak eta indiarrak kontatu gabe) ziren. Famili hoietako abizenak aunitz euskaldunak ziren.

1696an, hiribildua izan zenetik 17 urte gerora, Medellingo alkate bezala Franzisko Saldarriaga Irigoyen dugu. Franziskok 1654ko martxoaren 6a Elizondon sortu zen. Aita Pedro Zaldarriaga (1626) elizondarra izan zen, ama, Maria Irigoyen (1625) Berroetarra.

Francisco Saldarriaga eta Irigoyen errege armadako kapitain eta sarjentu izan zen eta ustez, Medellinera 1675aren ondoren iritsi zen. 1684ko azaroaren 11n Medellinen, Katalina Jerónima de Castrillón Vásquez Guadramiros andrearekin ezkondu zen. Katalina Castrillón Bernaldo de Quiróz jauntxoaren alabetako bat zen. Famili hau, Antiokiako gizarteko familia aberats eta eraginkorrenetako bat zen.

Ezkontza hunekin Franzisko de Saldarriagak bere etxaldea handitzea lortu zuen. Ezkontzaren ondorioz 5.154 peso bitxietan, arropetan, esklaboetan, urrez eta zilarrez adieraziak jaso zituen. Laister sargentua izatea utzi eta negozioetan eta lur sailak haindiak erosten hasiko da.

Alkate kargua hil arte (1704) mantenduko du. Garai haietan Kabildoko alakate (Alcalde ordinario de primer voto) batek eginkizun polizial eta judizialak zituen, ordena eta segurtasun publikoa mantentzea eta justizia administrazea (bai kausa zibiletan bai kriminaletan) ardura zuen

Franzisko eta Katalina bederatzi seme-alabaren gurasoak izan ziren, eta seme-alaba horiek luzatu zuten Saldarriaga abizena gaur egun arte, zeren bai Medellinen eta bai Antiokian gaur egun Saldarriaga, ohiko abizena da.

Escobar Saldarriaga kapitaina

Medellingoa eta Saldarriaga dira; Andrés Saldarriaga Kolonbiako atezain ohia, Manuel Saldarriaga argazkilaria (2020ko argazkilaritzako Rey de España sariaren garailea), Luis Fernando Saldarriaga txirrindulari ohia eta gaur egungo Postobon taldeko manayerra, Dora Saldarriaga politikari feminista, Manuela Saldarriaga arropa disenatzailea, Gloria Saldarriaga diseñatzaile grafikoa, hainat mediku Dr. eta Dra. Saldarriaga, German Saldarriaga sariak, Concha Saldarriaga fundazioa, Kick Boxing Fredy Saldarriaga, Plasticos Duque Saldarriaga empresa….Baita ere Medellingoa eta Saldarriaga zen,Andrés Escobar Saldarriaga futbolista ohia, 1994ko futbol mundialaren ondoren, bere porterian gola sartzeagatik hil zuten selekzioko kapitaina. Gaur egun bere auzoko taldea (futbolan hasi zen taldea) Unidad Deportiva Belen Escobar Saldarriaga izena dauka.

P.D- Antioquiako gaztelania euskararen eragina du: bai hitzetan- ‘ama’ (ama), ‘coscorria’ (kaskar)..bai ahoskeran; “s”ren erabileran, “a” gehitzean “R”-z hasten den hitzen hasieran : recostarse baino arrecostarserecoger baino arrecoger eta napar “ico” txikitzailean ere.

Post hau egiteko erabili den materiala

Francisco de Saldarriaga Irigoien wikipediako wikia.

Guía de los Vascos en Antioquia siglos XVI y XVII. John Alejandro Ricaurte Cartagena. Centro de la Cultura Vasca Gure Mendietakoak.

Vasco-naVarros en antioquia (1890-1970).una aproximación a la historia de migrantes, religiosos y exiliados. John Alejandro Ricaurte Cartagena. Eusko Jaurlaritzaren Argitalpen Zerbitzu Nagusia. 2011.

Kolonbia, Euskal Herria eta Antioquia. Amatiño 2017. Eibar.org.

Miguel de Aguinaga y Mendigoitia wikipediako wikia.

.

1781ko maiatzaren, 19an Iruñan siñatutako dokumentu batean, Elizondon (ustez) jaiotako 71 urteko Domingok, Espainiako erregeari “mariscal de campo” izendatzea, eskatzen dio.

Domingo Elizondo, ziur aski, 1709-10 inguruan Baztango Elizondo herrian jaio zen eta, erregeari bidalitako esakeran “Dragonen Erregimenduko” brigadier zaharrena zela azaltzen dio. 1771tik graduazioa hori zeukala eta osasuneko arazo bazuengatik Ameriketara ontziratzea eragozten ziotela eta, horregatik, mariskalezko promozioa eskatzen zion, Europan militar karrera egiten jarraitzeko.

Adineko eta eskarmentu haundiko militarra omen zen Baztandarrak. 19 urtekin Dragoien Erregimentuan kadedte gise sartuko da eta dirudienez (gutunan aipatzen du Bragonen brigadierra zela) haiekin egin zuen karrera militar osoa.

Dragoiak XVI. mendearen erdialdetik XIX. mendearen hasiera arte izandako soldaduak ziren. Erasozerakoan zalditerian egiten zuten eta normalki babesterakoan infanteria gise borrokatzen zaten. Dragoi bezala Argeliako Orango errekonkistan (1732) ibili zen eta Austriako Ondorengotza Gerraren barruan Italiako Camposantoko batailetan (1743), Pianceza batailan (1746), Tidonen (1746), eta Velletriren defentsan (1744) parte hartu zuen. 1751 kapitaina izanen da eta geroxago Portugalgo kanpainan (1762) hariko da.

1966an Ipar Amerikan aurkitzen diogu eta Espainako Dragoien koronala bazala geri da. Nueva Españan erregeordearen ejerzito erregularraren eraketaren arduradunetako bat izanen da. Erregeordeak (Croixeko markesa), Sonoren tropen komandantea izendatuko dio (Sonoreko gobernadorea tarte txiki batez ere izan zen) eta bere aginpean 1.100 gizon izan zituen. Haien buru inanez 1767an “Sonorako-espedizioa” martxan jarri zuen.

Nueva Españan ibilitako Dragoia. Gataiko ilustrazioa

Expedizio lau urte (1767-1771) iraun zuen eta Baja Californian bizi ziren seri eta pima indiar matxinatuen aurkako, espedizio militarra izan zen. Espainolak, XVII. mendean lurralde hauen kolonizazioa hasi zuten. Hasiera batean pixkanaka, pixkanaka jesuitek “misioak ” eriki zituzten, gero militarrak gotorlekuak eta azkenik kolonoak etorri ziren. Ia 1748an eta 1751n, espainolen   larderia, nagusikeria, abusuen eta tratu txarren e aurkako protesta gisa seriak eta pimak armetan eraiki ziren. Huntakoan, bertze talde natibo batzuen aliantza lortuta eta Cerro Prieton gotorlekue bezala erabiliz, matxinada aurre egin zuen eta espainiar kolonoak eskualdetik kanporatzeko zorian egon ziren!

La urte luze hauetan, Domingo Elizondo koronelak “diario” bat idatzi zuen eta bentan dokumentua bereziki interesgarria da. Bertan ikus daitekeelako, bertzeak bertze, Elizondok Sonoren bake-prozesuari buruz duen transformazioa. Hasierako idatzitan koronelaren etnozentrismoa nabaria da, argi uzten du espainiarren (zurien) izaera eta kultura bertzea (indiarren) baino hobea dela. Indigena matxinatuak, barbarotzat, izaki adimengabeaz menderakaitzaz eta ez-gizakiaz hartzen ditu… baina urteak pasa eta indiarrak borrokatu eta ezagutuz joanen den bitartez, indiarrak ulertu eta konprenituko die.

Idazkiaren erdialdera matxinatuen adorea, ausardia eta balentria nabarmentzen du eta Elizondok indigenen ohiturak eta idiosinkrasia ezagutuko du. Paragrafo batzuetan, koronelak sentikortasun handia erakusiko du, eta harekiko hain ezberdinak diren gizonak interesatzen zaizkio. Kanpainaren amaieran, Elizondok matxinatuekiko jarrera nabarmen aldatu zela ikus daiteke. Seriak eta pimak altxatzea eragin zuten arrazoiak konprenitzen du eta arrazoi hoiengatik, indiarren mugimendua justifikatzen du; lur kentzea, tribun kokalekuak sunsitzea, esklabutza, misiolari jesuitek aplikatzen zituzten gorputzeko zigorrak…

-“Azken batean; espainiarrek indiarrak eragin zituzten, eta hortik dator haien erreakzio bortitza,” aipatuko du.

Domingo Elizondok indiarrak garaitu zituen eta “bakea” ezarri ondoren gobernadoreari idatzi omen zion: – Probintzia horien leialtasunari eta lasaitasunari eusteko, […] maitasunez eta gozotasunez tratatzea eta zuhurtasunez gobernatzea beharko zen eta bizi izan duten eta oraindik bizi duten esklabotasuna kendu beharko da..

Hirurak Bat leloaren irudia.
1765. Egilea Manuel Salvador Carmona (1734-1820)

1774an afera personal batzuengatik Nafarrora bueltatzen da (Baztanera?), hasieran batean hemen egotoko bi urteko lizentziaomen du. Baina aistion aipatutako osasun arazoengatik ez da Ameriketara bueltatuko. Egonaldian  Errege Euskalerriaren Adiskideen Elkartea kidea izanen da (Real Sociedad Bascongada de Amigos del País.). 1781 eta 71 fuerte zuelarik hasieran aipatutako gutuna erregeari bidaliko dio eta eranzunik ez duenez 1783an Gortera joan zen bere asmoak babesteko intenziarekin (mariscal de campo izatea) baina lortu gabe urte hortako ekainaren 1ean hil zen.

Post hau egiteko erabili den materiala:

Domingo Elizondo, “Noticia de la expedición militar contra los rebeldes seris y pimas del Cerro Prieto, Sonora, 1767-1771” .  Guadalupe Curiel. Estudios de historia novohispana,  23 zk,  173-180 horrialdeak. 2000.

La percepción del «otro» en un documento del siglo XVIII: sobre la pacificación de grupos indígenas en el norte de México. Pilar Máynez José Luis Mirafuentes UNIVERSIDAD NACIONAL AUTÓNOMA DE MÉXICO.

La percepción del “otro”. Domingo Elizondo y los seris y pimas rebeldes de Sonora (1767-1771). Pilar Máynez José Luis Mirafuentes.

Domingo Elizondo wikia. Wikipedia

Iparraldeko Miarritz, Hendaia eta Donibane Lohizuneko herriak, Espainiar aristokraziaren udako bizitoki tradizionala izan da. Espainako II. Errepublikako garaietan monarkiko ugari herri hauetan erbesteratu zen, horren ondorioz, Iparraldeko herri hoietan jarduera antierrepublikanoa nabarmena izan zen.

1935az geroztik, Karlista tradizionalistek “Junta Carlista de Guerra-ren” (Gerrako Batzorde Karlista) egoitza Donibane Lohizunen zuten, eta gerra zibilako lehenengo hilabetetan herri beregn “Nacho Enea” izeneko etxean Mola jeneral nazionalak berriki sortutako zerbitzu sekretuen lehen egoitza izan zen eta gerrako lehenengo hilabete hoietan nazionalen benetako embajada bihurtu zen. Gerra tinkatu zenen “altxatutakoak, Miarritzen SIFNE-ko (Servicio de Información y Fronteras del Norte de EspañaEspainiako Iparraldeko Informazio eta Mugen Zerbitzua) bulego ezarri zuten. Guzti hauei Alemania naziko Abwerh agenteak handik ere ibiltzen zirela gehitu beharko zen.

Nacho-Enea, Caviedeseko markesaren etxea, 1936ko uztaila-abuztuan Mola jeneralaren zerbitzu sekretuen lehen egoitza izan zena. Argazkia Pinteres

Uztaila 21rako indar kolpistek Nafarroko mugen jaun ta jabe dira eta Irun erori ondoren (Irailak 5) Errepublikak Frantziarekin zuen  lehorreko kontaktu zuzena galduko du.

Errepublikako Gobernuarentzat mugak galtzea eragozpen haundik ekartzen dio, mugatik, armak, sosa, laguntza, brigadistak…sartzen ahal zaio (Katalunya bezala). Egoera hori Franziako Hego-mendebaldean (Iparralde barne) erabateko konfiantza duten agenteak izatea behartzen dio eta horretarako Errepublikako Zerbitzu Sekretuak “Quintanilla sarea” sortuko du.

Sarearen buru Luis Quintanilla margolari sozialista ezaguna zen (hortaz izena). Quintanillak Miarritzen zuzendaritza ezarri zuen eta Donibane Lohizunen, Baionan eta Donibane Garazi agenteak izan zituen (Iparraldetik kanpo, Bordelen, Tolosan…sareak agenteak ere zituen). Iparraldean Saturnino Lasa zen arduraduna, berarekin Biarritzen bi polizia frantsesen laguntza izenen du eta Blas Urroz eta Joaquín Carrasco-kin (Alderdi Komunistako militanteak,) osatuko dute taldea. Gainerako agenteak Donibane Lohizunen eta Donibane Garazin zeuden. Dokumentuek bi herri horietako agenteak erabat identifikatzen ez dituzten arren, pentsatzen da Garaziko agentea “42” izen klaberekin Elizondoko alkate ohia Blas Marín zela.

Molak generalak 1936ko Uztailaren 19an gerra-egoeraren bandoa (Estado de guerra) ezarri zuenean Blas Marin Fernandezek, Baztango Udalako Izquierda Republicanako zinegotzia zen (alkatea Ignazio Iturria jeltzalea zen). Berehala altxatuek eskualdea okupatu dute eta Udalako agintea Arrizibita Guardia Zibileko teniente hartuko du.

Bi egun ondoren, Uztailaren 22an Blas Marin ama, 75 urteko Blasa Fernandez zenduko da. Egunean zehar amaren gorputza oinik beroa zegola, polizi baten ustekabezko bisita izan zun. Poliziak Nafarroako Komisario nagusiak bidalitako gutuna eman zion (alkate izan zen garaietako adiskidea zen Komisarioa).

Gutuna, gutti gora-behera hau zion; “Blas laguna, jakinarazi behar dizut, eman diguten agintearen arabera, bihar atxilotu egin behar dizugula”

Poliziak eranzuna zain zegola, hau erran zion; “Esaiozu komisario jaunari jakinaren gainean nagoela eta eskertzen dudala“.

Biharamune (Uztailak 23) goizean, amaren hileta elizkizun eta gorpuaren ehorzketa ondoren, Frantziara pasatzeko asmoaarekin Beartzungo bidea hartu eta erbesterstu zen.

Blas Marin Fernandez Elizondarra.

Errepublikaren zerbitzu sekretuaren jarduerak, errepublikako propaganda zabaltzea, kontra espionajea, infiltrazioak eta hies egiten zuten errepublikatzailei muga pastea laguntzea zen. Blas Marin gehien bat azken ekintza honetan ibiliko da, hortarako ez da bakarrık egonen eta bertze baztandar errefuxiatuen laguntza izanen du; Alfonso Etxenike, Ángel Garayoa eta karlos Erviti kontrabandista Lantztarra.

1937ko apirilan Luis Quintanilla bere izena daraman sarei utziko zuen (Gobernuko presidenteak hala eskatuta, fronteak eta gerrako irudiak hartzeko enkagua eman zion). Sarea desegin arren agenteak Hendaiako konsulatuarako lanean jarriko dira, Anastasio Blanco Elola konsularen (canciller de consulado) aginpean. Sare berria Blanco sarea bezala ezagutuko da (Red Blanco).

Konsuladuatik Blas Marinek, Socorro Rojo Internazianala finanziatzen zuen ihesaldiak antolatzen zituen, gidariak jartzen zituen (Ervitiren kontrabandistak), gidari horien ordainketaz, gidarien eta iheslarien bazkariaz arduratzen zen, Iparraldean konsuladuarekin harremanetan jartzen zien… baita ere Socorro Rojo Internazionnalaren korreoak pasten zuten.

1937an bi zerbitzu zeuden martxan Baztanen, bata Errepublikaren krontolpean zegona, Blas Marinek kudeatzen zuena eta bertzea euskal abertzalena, Bittori Etxeberria burua zena. Biak funzionamenduan arras ezberdiñak zuten. Baztandar emakumena, bat, bi edo gehienez laueko taldeak pasatzen zituzten, hauek Elizondora eramanten zieten, etxe batean gordetu eta konfiantzako sareko kide batek Iparraldera pasten zien. Bertzia, aipatu dugun bezala, Sokorro Gorria-k Iruñan biltzen zituen oheslari taldeak (talde bat 20 iheslari inguru). Taldea Belatera eramanten zueten eta ordaidutako gidariak (kontrabandistak) Alduidera pasatzen zieten.

Gobernuaren zerbizua denbora luzez arazo handirik gabe egon zen funzionamenduan baino 1938ko otsailaren 7an ihesaldi bat gaizki akitu zuen. Egun horretan, 19 pertsonako kamioi bat iritsi zen Belatera. Frantziarantz lerro indiarrean ibiltzen hasi zirenean, patruila batek “alto” bota bezain pronto tirokatu egin zituen eta taldea sakabanatu zen. 19 etatik bortz, gau horretan bertan gida batekin Iparraldera iristea lortu zuten, egunean zehar berderatzi gehiago lortuko dute, baina 3 biden tiroz hilko dira eta bertze bi ( gizonezko eta emakumezko bat) atxilotuak izanen dira.

Ezbehar honek ez da bakarra izanen, Martxoan Ezkabako Gotorlekuko ihesaldian, Blas Marinen izena agertzen da. Fernando Rojas Amaiurren destinatuta dagoen karabineroa bidalitako gutun batea idatziko du: “Gotorlekuko presoen ihesaldia gertatu zen, gau horretan bertan, Blas Marín izenekoa, Erviti rekin batera, automobilez Alduiderantz pastu ziren.…ondorioz! bazekiten aspalditik gertaera hori gauzatuko zela eta aldez aurretik Frantziatik lan egiten zutela, bidea amaiarazteko”. Dirudi Blanco sarea iheslariei muga gainditzea lagundu behar ziela.

Afera hauetatik eta bertze arazo bazuengatik, bertzeak bertze italiar fascista bat infiltrate zaie, Blancoren aurkako kritikak ez dira amaituko. 1938ko irailean SIMak (Errepublikako Militarren intelijenzia zerbitzua) Hendaiako kosulduan zerbitzu militarra antolatzeko bazen diru kopuru jakin bat bereganatzea leporatuko diote eta berari eta bere agenteetako bati sosa bidegabe erabiltzea leporatu diete, horrez gain Blas Marin eta Karlos Erviti ajenteen leialtasunari buruzko zalantza handiak azaltzen dute. S.I.M. etik karlista zaharraz eta kontrabandistatzat hartzen diete eta soldatapeko mertzenariotzat ere (salaketa hauek ez dira inoiz frogatuko)

Urte bukaerako Blanco sarea desegiña zegoen eta bere ajenteak bajaz emanak. (handik aintzin errepublikako gobernua Bittoriren sarearekin lan eginen du) . Gure alakatea errefuxiatu gise Iparraldean 1944ario geldituko da. Garaikoa 50.000 pzta ixuna ordainduz urte horretan bueltatuko da. Ia Baztanera bueltatu arren urte hauetan kendu zizkioten berarenak ziren zenbait propietate ez diote bueltatuko. Blas Marin 1960ko Maiatzaren 27an, 60 urte zuelarik Elizondon zenduko da.

Post hau egiteko erabili den materiala.

El servicio secreto republicano en el Sudoeste de Francia (1936-1939). Pedro Barruso Barés. Universidad da Alcalá de Henares.

Al servicio del extranjero: Historia del servicio vasco de información (1936-43). Juan Carlos Jiménez de Aberásturi, Rafael Moreno Izquierdo. Machado Grupo de Distrbución. 2009

Gerra Zibila eta gerraostea Baztanen 1936-1946. Iker Frias Iturria. Kondaira.com 204.

El exilio del alcalde de Baztan en Francia. Lander Santamarias. Noticias de Navarra, 2020