Feeds:
Bidalketak
Iruzkinak

1938kourte bukaerako abenduan, gerra zibila aurrera zijoan, faszisten Nafarroako ejerzitoa (nafar brigadak, errekete tezioak, bandera falanjeak eta erregularrak) Ebro ibaia  gurutzatuko dute, Frankok Catalunyako erasoa hasiko da.

Tenore berberan, 1938ko abenduan  Baztanen, faszistak jauan ta gabe ziren bailarako zoko guztietan. Lekarozko kolejio General Mola hospitala da eta eta egun haietan Ebroko batallako nazional zauritutaz betea dagoa (Azaroan 185 zaurituta iritsi ziren) Ebron baztandar haunizt badire uda  aldera azken “erreklutamientoa” egin bai zuten. Soldaduak, Guardia zibilak , Erreketeak,  Falajistak  nagusi dira. Falanjista eta errekete karlistak (1937tik Falange Española Tradicionalista alderdian batauak izan dira,) guardizibilekin batera, muga babestu, inguruak arakatu, trenaren trenbideak zaindu  eta herrietan patrullatzen dute.  

Patrulla hoietako bat, abenduaren 15an (erribera aldeeko hiru falanjistaz osatua) Elizondoko Opoka zubia zeharkatzen duen persona bat, Lekueder etxearen inguruan atzemanen dute. Gizonak korrikaz ihes eginen du gasnategi aldera eta falanje tradicinalistakoen patrulla tiroka hasiko da. Pueyo herrikoa zen falanjistak bizkarran emanen dio tiro bat, gizonearen bizitza hor bertan akabatuz.

724-eskelaangel_tokikom_200x200

Angel Mikelarena Ayoroa “Labaki”

Hildakoa Angel Mikelarena Ayoroa “Labaki” zen, jaiotzetz Elgorriagakoa baiana Arizkungo Mejikokobordan bizi zena, 30 urte zituen (1908-10-1/1938-12-15) eta emaztea haurdun eta bortz ume uzten zituen. Bere groppa Elizondoko hilerrian lurperatua izan zen.

Pasarte hau, Pedro Esarteren “El contrabando en Baztan. Contado por sus protagonistas” agertzen da eta kontatzen digu  hilketaren biharamunean Juan Miguel Opoca bere etxe ondoan, presaaren ubidean 300 sedazko mediazko paketea ageri zela aipatu zuen. Bera ez zekiela paketeaz ja dekaratu zuen eta modu beren baita ere egun hartan inguruan zebilen testigu bat, Jose Resino ohial saltzailea.

Esartek aipatzen duenez dirudi Angel zamalaria zela, baina duda dan zama utzi zuen utzi beher zun tokian edo zubitik bota zuen patrulla agertzen ikusi zuenean?….edo auskalo” ez bat ez bertzea ez zuela zerikusirik . Falange tradicionalek “gatillo errex” zirenez edozein gauz! Angeleren hileta ez zen urte horretan bakarra izan patrullero faszista hauen eskuz, hilabete batzuk lenago Manex Cicambre (hiritar frantsa) Lauretx benta inguruan patrulla batek hil omen zen. Apirilan,  sabelan tiro bat emanda Maria Franziska Iturralde neska gaztea hil zuten Berroetan, Uztailan Oronozen Miguel Catalan Areyano gizona. Urrengo urtean Amaiurren,  Nikasio Zalakain eta Lino Mitxelena gazteak, patrulla batek hil zituzten. Tiroketa hortan eta sabelan zaurituta geratu zen Tomas Sanchez arotza

Post hau egiteko erabili den materiala;

El contrabando en Baztan. Contado por sus protagonistas. Pedro Esarte Muniain. Pamiela 2011.

TTIPI-TTAPAN familias argituratutako estela

Izenburuko galderari erantzunez, doike, haise eta fite erranen genun Hegoladean dagola, Pirineotako alde huntat eta ez harat, …bai? ,halaxe da? beti izan da hola? non da Baztan dermioko lurrak, Pirineotik iparraldera edo hegoaldera? akaso Iparraldekoak gara?

Historioari (idazkera sortu zenetik gaur arteko aro historikoa) kasu ematen badiogu 980. urtean Lapurdiko apezpikuaren Arsius Laburdensis episcopus texto bstean, aipatzen digu zeinek diren bere dominuak, menpean duten eremuak, adibidez; vallis Cirsia (Garazi), vallis Bigur (Baigorri), vallis Ursaxia (Orzaize) …eta  Bastan item vallis usque in medio portu Belat. Hau daBaztan bailara Belate artio! Horrez gain baita ere dio vallis Larin (Doneztebe) eta terra Ernania (Hernani) eta Sanctum Sebastianum (Donostia) daudela eta agintaria  Gaskoniako dukea  Antso Gilen edo Guillermo Sánchez de Gascuña (Willelmo Sancio) da.

Dokumentu hau garrantzi haundiko textua da, historioan lehen aldiz Baztan agertzen den textua da X. mende bukaeran Baztan bailara ageri da…Belate leporino. Baina…adiuak diotenez textua hau faltsua da, beno, diote hizkien grafiagatik ezin dela X.mendekoa baina agertzen den guste, erraten duen guzti egie da (urrengo mendetan egindako kopia)
Urte batzuk geroago (1027) Iruñeko erregea Antso III.a Gartzes Nagusia dena, bertze dokumentu batean baina kasu hontan Iruñeko elizbarrutikoaz dio; Terminoak , vallis de Roncal, et Sarazacio , Aezcoa, Erro, usque ad capellam Sancti Salvataris (Orreaga), …Belateko leporaino! Hontan ere argi dago Baztan ez zagoela Iruñeko apezpikuaren menpean eta Belaten  Baiona eta Iruñea artean muga zela, hau da! Gaskuñako edo Waskoniako (Vaskonia) dukado eta Iruñeko erreinuaren arteko muga Belaten dago? 
Baina hau noiztik da? berriki?edo…aspalditik? ba dudarik gabe erromatar garaitik. Erromatarrak euskaldunei gaur egun Nafarroa osoa, Gipuzkoako zati bat, Aragoiko mendebaldea eta errioxakoei “Vaskonak” deitu zioten, Pirineoko bertze aldeko euskaldunak (Aquitanian) Tarbeliarrak deitu zieten. Erdien Baztan!, tarbelliarra zen edo baskona? Erromatarren Hispanian edo Galia zen?…ba nola administratzen zuten ikusita, probintzietan edo Convestusetan dirudienez, Baztan tarbeliarra zen, Galia! Belaten hasten zen eta Belatetik hegoalderaz (Ultzaman hasita) Hispania .
Vascones-ak Pompaelorekin lotuak ziren eta hauek (Augustazesarekin (Zaragoza), Hispania. Tarbelli-ak Aquae Augustarekin (Akize/Dax), Akitania, eta Akinatar biztaleak  Burdigalarekin (Bordele), Galia.
novempopulania

novempopulania Irudia unaodiseamedieval.blogspot.com

Erromako Inperioaren estrukturan IV. mendean Baionako eta Iruñeko elizbarrutiak antolatuak daude. Erromako admiistrazioan, civitas (hiri) bakoitzak bere municipium (lurraldea) kontrolatzen du. Kristau Elizak estruktura berbera erabiliko du “civitas-en”  apezpikuaren egoitza jarriko dute eta handik bere elizbarrutiak (diocesis) kontrolatuko du. Mende hontan (300/400) Aquitanian bertze galiarrengandik berieizteko Novempopulana (Garona ibaitik Pirinio mendietaraino, Bidasoa eta Oiartzun ibaiak barne) probintzia sortzen da (Bederatzi herri ziren, hortaz latinez “Novem (bederatzi) Populi (Herri)).Novempopulana babesteko kaserna bat eraiki zuten Lapurdo (Baiona) .
V.mendearen asieran hain justu 406,urteko Abenduak 31an alanoek, vandaloek eta suebiarrek Rhin ibai hormatua zeharkatu dute eta Pax Romana… puskatu zen.
Erromatar inperioa eroriko da, ustelkeria, deskontrola jendeak uzten ditu hiriak, gerrak erromatar artean edo bere militar artean (godoak), barbaro kontra…zibilizazioaren buakera da, baina zerbait mantentzen da, Eliza eta bere estruktura!
Hispanian barbaro herri bakoitza zati  bat hartu, alanoak eta vandaloak hegoaldean eta Galizian suebiarrak. Bakarrik Tarraconensis Probintzia , hau da, Ebro Harana, erromatar inperialen eskuetan gelditzen da. 418. urtean Honorius Erromako enperadoreak, egoera kontrolatzeko  Walia wisigodoen erregearekin itun bat adosten du. Wisigoduek “barbaroen” kontra eginen dute, lehenik Akitanian eta gero Hispanian, Horren ondorez Bisigoduek Tolusko erreinua eta Toledokoa sortuko dute. Gero Galian Frankoak etorriko ziren, bisgoduak bota eta 600 aldera (VII.mendean) baskoiak edatzen ari zirela Baskoniako Dukerria (baita Waskonia eta geroago Gaskoiniako dukerria) marka frankoa sortu zuten.
Dukerria Akitaniako mugetan baskoiak (Vascones) kontrolpean izateko sortua izan zen. Vaskoniako dukerria aintzinako Novenpopulania probintzia erromatarra eta, (garai jakin batzuetan) Pirinioen hegoaldea eta Iruñea inguruko eskualdea hartzen zuen.
Mendeak pasta, VIII. mendea musilmandarrak agertuko dira , 778an Orreagako gudua, gero musulmandarren erasoak Iruña bere eskueta erortzen d. IX. mendean hegoaldean Banu Qasien boterea sortzen da, 814an, Karlomagno hil berria Iruñeko matxinada frankoen kontra edatzen da. Karolingiar inperioaren aurka ziharduten baskoi jauntxoen artean Eneko Aritza buruzagi nabarmentzen da, Vaskoniako dukerria Iruñaldea galtzen du, Iruñeko Erresuma sortzen da, 840 Bikingoak Vaskonian, Baionan portua izanen dute eta ia ia 150 urte egonen dira Gaskonako dukea  bota artio. XI.mendearen hasieran  Baskoniako dukerria (Gaskonia) desagertuko da, Antso Gilen ondorengorik gabe hil ondoren. Dukerria desagertuta Antso III.a Gartzez Nagusia “Euskaldunen Jauna”, “Rex Íberícus” eta “Rex Navarrae Híspaníarum” deitua Lapurdikobizkonderria sortuko zuen bere lehengusu Lupo Antsorentzat eta berau Baionan finkatu zen. Mendez mende gure igurua  aldatu da,  baina …Elizaren estruktura mantentzen segituko da mendez mende.
1106. urtean Erromako Papa, Pascal I.nak, bula bat emanen du mugak finkatuz. Elizbarrutiaren barnean Baztan (eta Bidasoaldea) Baionakin dago eta hola izan zen 1566ko apirilaren 30 artio. Kanpotik etorritako, Felipe II-ak, (Espainiako erregea), hala eskatua, Pius V-ek oneritzia emanez, Baztan Iruñeko elizbarrutian sartua izan zen.
Baztango eliza 600 urtez Baionako elizbarrutian egonen da, Baztan Galian zagoelakoz, tarbeliarrak ziren,  ez Baztan bakarrik, Bisasoa guzia ere. Erromatarrak Belate ezarri zuten muga.
 Pierre de Marca historialari bearnetarrak (1594-1662) eta Nafarroako parlamentuko lehendakaria izana, bere “Marca hispanica sive limes hispanicus, hoc est, Geographica & histórica descriptio Cataloniae, Ruscinonis, & circum jacentium populorum” (Frantzia eta España arteko muga diseinatzeko bildutako dokumentuak),liburuan zioen bezala “vallem Bastanensem… pertenire ad Gallias” (Baztandarren bailara Galietakoa da).

Galietakoa izan arren afera da politikoki Baztan Iruñako erresumera begiratzen dula eta 1025. urtean, Antso Gartzia III-k, Handia, “Euskaldunen jauna”, Baztango “tenentzia” sortuko du. Baztango Jaurerria  Semen Otsoanitzen alde sortu zuen (urte batzuk lehenago Lapurdiko bizkonderria sortua zuen). Semen Otsoanitz  Jauregizarreko, Amaiurko eta Iruritako jauna zen eta Baztango Lehenengo jauna izanen da.

Urrengo mendean 1132.urtean Alfontso I.ak Baztango erregetzat jo zuen bere burua, Zangozan, gero kaperatasun kolektiboak etorriko ziren…pensatuz baztandarrak  politikoki  nafarrak zirela baina  espiritualki lapurtarraki…mugaldekoak!

 

 

Post hau egiteko erabili den materiala.

Euskal Herriko dukerria

Auñamendi enziklopedia

Historia de Baskonia. Nabarralde (2009)

unaodiseamedieval.blogspot.com 2011

Erratzuko kontuak bloga

Wikipedia

Baztango harri gorria.

Ardo gorri naparra kanta gise, honetan harri gorri baztandarra kantatu behar!.  Baztango harri gorria (grixa ere) gure eskualde eta iguruko arrobitan atratzen den (edo zen) harearria eta marmola da, Rojo Baztan izanarekin komerzializatzen da.

Gure paisai hiritarran harri gorria nabarmen haundia eta protagonista da, gure etxe, jauregi, dorre, borda, Eliza, espaloi, estela, hilobia, frontoietan…dago, eta egoteagatik bailaratik kanpo ere!  kondaira “urbano” bat dionez bezela, Moskuko metroan Baztango harri gorriaz egin zuten! Almandozko arrobiatik eraman (han grixa atratzen zuten)…baina,  kaka zarra ta gezurra galanta!

Moskuko metroa 1935ko maiatzaren 15an ireki zen eta diotenez arras ikusgarria izan zen garai hoietako 13 geltokiak marmol ezberdinez estaliak eta apainduak zeuden, marmol horiek Ukrainia, Uraleko arrobietatik, Georgia, eta Kazahastanetik ekarri zen. Urtetan zehar geltokiak ireki joan dire (160) eta mármol eta granitoz estaliak izan dira eta harri gorria nabaria da baina ez Baztandarra. Jakinda ere Baztango harria komerzialki 1965 Marmoles de Baztan enpresaren eskutik hasi zela, zalla da pensatzea “guerra fria”-ko garai hietan Baztan-URRS komerzio zuzen bat izatea.

 

Ez Mosku gise hain urrun, baina bai Europa beran. baztango harri gorria eraikin historiko batean aurkitzen ahal dugula hain justu Bruselasen, Bruselasko Saint Hubert galerian. Galeria hauek 1847 ereiki ziren eta Europako  lehen komerzio-galeriak izan ziren. luxu bat. 70-80 hamarkadetan zaharberritze prozesu bat jasan zuten eta jatorrizko mármol gorro txafla batzuk aldatu eta garai bateko arrobiak agortuak zeudela konturatu zirenean, Baztandik hainbat txafla eraman zuten. Gaur egun kristalezko ganga batez estalita 200mko dendez eta bolangeriz betetako galerian pasaiatzerakoan bailara hontan atratako harriaz inguratua aurkitzen ahal gara.

galerias-saint-hubert

Bruselas Saint Hubert galeria

Frantzian, Toulouse hirian Rangueili izeneko hospitala harri gorrizko (rojo Baztan) estaldura du. Baita ere bertze empresa katalandar bat Oharrizko Harri-Lan empresetik harria erosi eta Monakoko hospital baten etxeaurrea (fatxada) egin zuen. Oharriztik (Lekaroz) baita ere harri gorria atra zen Luxenburgo altera, han habitat bizitoki eraikin izan ziren.

Jakina da, Portugaldar kamionero batek trailerra haregorrizko sillarez, motxetaz, eta eskinaz bete eta Algarven gjutit gora behera hemengo etxe antzekoa  eraikin zula, doike! armarria eta guzti! eta baita jakina da urte aunitzetan marmoles del Baztan bezero haunitz ameriketan bizi diren baztandarrak zirela eta marmol gorrie tonelka bidaliak izan dira.

Bilbao_-_Edificio_Artklass_3

Arklass eraikinaren irudia. wikipedia

Euskal herrian zehar ere Baztango harri gorria-ren (gixa ere) presentzia nabaria da. Kanbon (Lapurdin) emparantza bai losetak, arlautzak  eta bai eserlekuak Baztango harriez egiñak daude (grixa/gorria). Bilbon, Bilboko zabalguneko eraikin modernista gehienak Rojo Baztan eranskinak dute.  Bruselasko galeria bezala eraikin hoien jatorriko harria “Rojo Ereño” zen eta hau ere agortu ondoren, berritzerakoan “Rojo Baztán”  harria hartu zuten; Arriaga antzokiko sarrera, Metrpolitanoa, zabalguneko hainbat portalak…Baita ere Bilbon 2011an Robert Krier eta Marc Breitman arkitektoek diseinatutako Artklass, eraikin ezagunan Baztango harria erabili zen, eraikin hau bi ganga ditu bata urre kolorekoa eta bestea berde. Urrezko gangan hizki gorriz eta eskuaraz Ezina, ekinez egina idatzia dago.

Donostin Kursaleko zintarritan (bordillo) aurkitzen dugu, Lazkaoko kultur etxean; Nafarroan  Labrit hoteleko etxeaurrean, Hegoalde Ikastolako frontoian, Kaparroson Espaina plaza Baztango harriz gorriz egiña dago….eta Euskal Herritik kampo Oviedoko alde zharreko kaleetan, Madrilgo hainbat bizitokitan, berdin Valladoliden, Palencian….

kantaz hasi garenez, kantaz bukatuko dugu eta 2015ko Oinezko kanta zion bezala  Baztandik mundura!…kasu honta harriz harriz!.

Porzierto Baztango gorria lurreko oxidoarengatik da, gero eta burdin gehio gero eta gorriago.

Post hau egiteko erabili den materiala.

www.buendiastour Bruselas.

Rocas ornamentales del País Vasco y Navarra (II): el ‘Gris Deba/Rosa Duquesa’ y el ‘Gris/Rojo Baztán’. Tierra y tecnología webgunea.

El “Espectáculo de Piedra” del Metro de Moscú Litosoline.com webgunea

 

 

 

 

Le Bastan

DSCN1329

Garapen arkuko ixkin bat. Argazkia Pello San Millan

Oh la la! Paris! argiaren hiria, Eiffel dorrea (Tour Eiffel), Tulleriak, Louve museoa… eta Eliseo Zelaien hiribidearen amaiera Garaipen Arkua (Arc de Triomphe)… eta… honen ixkin batean, marmolan zinzelatua, “Le Bastan“!

Le Bastan! franzeses idatzia, gure Baztanari erreferenzia inen du? zeren… Ballarenak “erratzukokontuak” blogan dion betazala, bertze “Baztan” badire munda zehar! Bearnon, Zuberotik hurbil Bastanés herria dugu ( erten da“basta”-k, okzitanoz, “ote-xuria” dela). Okzitianako Varètjafrantsesez eta ofizialki: BarègesFrantziako Pirinio Garaiak departamenduan, Tourmalete eta Luz de Saint Sauverren ondoan Vallée de Bastan dago (Vallée de Bastan or Barèges).  Pic de Bastan, 2.715 metrotako altuera duen mendiarekin, Le Bastan ibaiarekin eta Les lacs de Bastan lakuekin (hiru). Midi Pyrinéesen Auch ondoan okzitanieraz deizen den Manás Bastanós herria dago eta urrunago, Errusian, Kazakhastanakin mugan Bastan (Бастан) izeneko hiria dago.

Euskalherrian, iIparraldean Itsasu inguruan Baztan erreka ere dugu eta Hegoaldean ere  Baztan baten bat gehigo badire. Gure bailara eta baita Nafarroan, baino Aragoitin kokatua “Baztan de Petilla” edo “Los Bastanes” deitutako dermioa dago ( 5 km karratutakoa)  eta “Barranco de Bastanes” deitutako erreka zeharkatzen du. Los Bastanes eta Aragoiko Pitilla Nafarroa Zaragozako probintzian dituen bi lurraldeak dira (barrendegiak). Madrilen Nuevo Baztán herria dago 1709 eta 1713 artean Juan de Goyeneche Gaston arizkundarrak sortue .

Amerikan Mexikoko  Michoacan Estatuan El Bastán eta Baztán del Cobre izeneko bi herrixka daude.

Hau jakin da, Gure Baztan da… Garaipen Arkuan agertzen den “Le Bastan”? ba…doike baiez! Aran hau da, marmolean zintzelatutako agertzen den lekua. Napoleon Bonapartek  1805eko Austerlitzeko guduan garaipena lortu ondoren, bere soldaduei ala erran zien : “Etxera, garaipen arkupean itzuliko zarete”. eta horretarako garaipen arku hau eraikitzea erabaki zuen. Arkuko barrukaldean Frantziako Inperioaren 558 jeneralen izenak grabatuak daude kanpoaldean berriz Napoleon I ren garaipen militarrak agertzen dira bai, Imperioaren garaikoa (1804-1815) ta bai Frantziako 1go errepublikako (1793-1804)  128 batailla edo borrokaldiak.

Le Bastan lehenegoa agertzen da, ondoren ondoren ” Le Boulou” (Rosellon Ipar Catalunya), Burgos, Espinosa, Tutera, …La Corogne (La Coruña) ,,,Saragosse (Zaragoza)…Lerida, Ciudad Rodrigo, Totosa eta 24 herri ondoren Valenziakin zerrenda akitzen da. Herri edo hiri bakoitzak, han izandako bataila oroitaratzen edo omentzen du. Adibidez Tutera, Napoleonen ejerzitua  1808ko azaroaren 23an Tuteran hasitako bataila adierazten digu, Espinosa baita ere 1808ko Espinosan izansako bataila, Ucles 1909an, Zaragozako asedioa 1809an…horrela azkeneraino Valentzia 1812… Zerranda arau bat segitzen du, gudaldien data. Garai hoietako (errepublika eta imperio) gero eta aspaldikoagoa bataila gero eta gohitiago agertuko da eta goitiena Le Baztan (Baztan) da, hau da lehengoa.

Zerrendako hirugarrena Burgos da, eta 1808ko azaroaren 10 Gamonal izandako fraseten garaipena adierazten du. Bigarna “le Boulou” izen berako gudaldia adierazi nagi du (1794-4-30). Gudaldi hau Roselloneko gudan barne eman zen, baita ere guda hori (bederen alde hunten) Konbentzio aurkako gerra zautzen da, Huntakoan izena Franziako lehenengo errepublikako garaiaren garaipena azaltzen du ..eta Le Bastan iskripzioa garai berako eta guda berberako  “Konbentzio aurkakao GerrakoBaztan haraneko gudua” nabarmentzen du.

chasseurs basquesBalleko gudaldia 1794ko uztailaren 23aren eta abuztuaren 1aren artean gertatu zen. Gerra   hasierako urtea  Pirinioetako alde huntan  gatazka aipagarririk gabe igaro zen  baina, hurrengo urtean mendebaldeko Pirinioak guduzelai bilakatu ziren. 1793 Apirilan an Baztango mugetan  Chasseurs Basques (euskal hitzilariak) posizioa hartzen datu, Izpegi bere eskuetan dago, Berderizko gotorleko aurrean ezartzen dira, erasoak egonen dira, lehengo hildakoak (Konbentzio aurkako gerran lehen hila baztandarra, 4. konpainiako,  Tomas de Argain), baina gogorrena 1794an etorriko da.… Otsailaren 5ean, José de Urrutia y de las Casasek eraso egin zion Mendebaldeko Pirinioetako Armadari Hendaiatik gertu, baina Louis Dubouquet buru zuen frantziar dibisioak eutsi zion 13.000 espainiar oinezkoen erasoari. 335 espainiar eta 235 frantziar hil ziren batailan.

Ekainaren 3an, Lavictoire jenerala buru zuen frantziar osteak eraso egin zien espainiarrek Berderizen (Baztan) zituzten fortinei, eta baita hartu ere. Lefranc jeneralaren 2.000 soldaduak, berriz, oldarka sartu ziren Izpegiko espainiar gotorlekuan Espainiarrek Erratzu aldera ihes egin behar izan zuten. Erratzuko eta Otsondoko (Amaiur) bertze kokagune batzuk ere egun horretan hartu zituzten frantsesek.

Ekainean lortutako garaipenen ondorioz, frantziarrak Baztan haranean sartu ziren. eta haranean espainiarrek zituzten posizioak erasoko dute. Uztailaren 10ean, Antoine Digonet zuzenduriko 4.000 frantziarrek Zamorako oinezko batailoia eta Légion Royal eraso zuten Elizondotik 10 kilometrotara hegoalderantz dagoen Argintzu mendian. Defendatzaileek 314 erori izan zituzten, tartean Saint-Simon markesa. Gudua izan eta gero, errepublikazaleek 49 erregezale sarraskitu zituzten.

Uztailaren 23an, erasotzen dure, Elizondon eta Donezteben. Uztailaren 27 eta 30rako, espainiar defentsak gaindituak zirenez, defendatzaileek Bidasoa jarraitu zuten itsasorantz. Frantziarrek 200 espainiar eta 4 kanoi hartu zituzten. Abuztuaren 1ean, Monceyren 12.000 soldadu Irun eta Hondarribia artean dagoen San Martzial gainak erasotzeko gai izan ziren. Maniobrak setiatua, Vicente de los Reyesek 2.000 soldadu eta 300 kanoi errenditu zituen. Frantziarrek 600 erori izan zituzten[1][5].

Monceyren erasoari esker Bidasoan zegoen frontea erori zen. Abuztuaren 2an frantziarrek Pasaia eta hurrengo egunean Donostia konkistatu zituzten eta haiekin batera 1.700 preso eta 90 kanoi. Erasotzaileek apenaz ez zuten eroririk izan. Tolosa ere laster okupatu zuten[1][5].

Berderizko fuertes erori zen bezain pronto baztandar aunitz alde egin zuten, Ulzama eta Iruña adera errefuxiatu ziren, erten da ekaineko egun hoietan belatetik zazpi mila baztandar pastu zirela, haurrekin, aziendakin… ahal zuten guztiarekin eramaten! gerratik eskapo, lehenik Erratzutarrak, gero Arizkundarrak atzetik Amaiurkoak…horrela Almandoztarrak artio. Gelditu zena, kolaboratzaile gise seinalatua gelditu zen. Gazteak (18tik-45)  boluntarios de Navarran 3. konpañia osatu zuten (compañia de vascongados bezala zautua) hauek ere ahal zutenean desertizioan fite hasi ziren.

Konbenzionalak urte pasa egon ziren Baztanen , Baztan bere eskuetan tropa gipuzkualderako pasbidea izan zen, hainbertze batalion pasta ziren eta elikatu behar zizaien eta lehenego gauze garia eta arto errekisatzea izan zen. Horrez gain egurra behar izan zuten eta basaok ustu zituzten. Hazienda hartu eta lapurtu zuten. Horiz gai Baztango eliz guziak profanatuak izan ziren,  elizako sainduak, pusketuak,  karriketara atraiak, botaiak eta erre izan ziren. 6 eliza erre edo suntsituak izan ziren; Azpilkueta, Arizkun, Gartzain, Berrueta , Almandoz eta Aniz, azken hau kaserna izan zen eta barruko dena erre egin zuten. Berroetakoa kartzela izan zen ta baita ere Zigakoa , Elizondokoa kartzela eta zalditegia. Elbeteko apezaren etxea zalditegia. Arizkungoa, biltokia eta larraina. Lekauzkoa  kaserna, biltokia, Erratzukoa ustua zilar guztia lapurtua. 160 etxe ere suntsituak izan ziren (erreak edo erasotuak) eta 4oo ta piko borda, kisulabeak, larreko etsiak…denarekin akitu zuten konbentzioko frantsak eta guzti hori garaipen arkuan marmol txurian zinzelatua omendua dago.

P.D, Gerra amituta 3.249 biztanle gutiago baziren Baztanen. 1786.ko erroldan Baztanek 8.876 biztanle zituen eta hamar urte beranduago, juxtu gerra urte bat akitu ondoren, 5.627

Tiroz batzuk hil ziren baina gehienak eritasunez eta gosez hil ziren. Hasieran Espainiako armadak ekarri zuen izurriteaz , gero hiesaldia 1794-95.eko negua eta azkenik, Frantziako armadak ekarria zuen izurriteaz, tifusa.

SCAN0034

Noticias y datos historicos del noble valle y universidad de Baztan. Manuel Irigoyen y Olondriz. Faximila 2001. Analecta ediciones.

Post Hau egiteko erabili den Materiala.

Noticias y datos historicos del noble valle y universidad de Baztan. Manuel Irigoyen y Olondriz. Faximila 2001. Analecta ediciones.

Wikipediako “Jose de Urrutia y de las Casas” artikuloa (erdaraz).

http://www.euskomedia.org-ekoJose Urrutia de las Casas” artikuloa (erdaraz).

Rafael J. Gómez Morteren El General Urrutia  bloga.

“El castillo de Amaiur a través de la historia de Navarra”  Pamiela(2010). Iñaki Sagredo.

Erratzuko kontuak bloga 

 

 

2018ko azaroaren 11an lehen Mundu Gerra, Gerra Handia edo Gerra Nagusia izenarekin ezagutu zen gerraren  amaieraren 100. urteurrena izan zen,“gerra guztiekin amaituko duen gerra”ere deitu zioten baina akitu zuena 16 milloi (bederatzi milioi militar eta zazpi milioi zibil hil ziren gerraren ondorio zuzenez) pertsonakin izan zen eta Euskal Herrian ere sekulako hondamendia eragin zion: Lapurdin, Nafarroa Beherean eta Zuberoan belaunaldi oso bat ia ia desagertu zen (6.000 mila gazte).

Gerrara 25.000 errekluta Baionatik partitu ziren, 18 eta 45 urte arteko gizon guztiak gerrara deituak izan ziren, eta Ipar Euskal Herriko herriak eta baserriak laneko on ziren gizonez hustu ziren. Armak hartu zituzten, eta Frantziaren eta Alemaniaren arteko mugara igorri zituzten, lubakietan borrokatzera…beno, guztiak ez! XX. Mende hasiera hortan oinik frantses sentimendua ez zen sarturik euskaldunen artean eta oro har, Europan, intsumituen kopurua % 1,5ekoa baldin bazen, Ipar Euskal Herrian, % 20koa zen. Behe Pirinioetako prefetak Barne ministroari gutun bidez erran zionez, “euskaldunek duten jarrera higuina, soilik esplikatu daiteke duten mentalitate berezi horretan, askok, sortu eta ikusi duten lur puska hori kontsideratzen dute beraien aberri bakarra”.(wikipedia)

1918ko azaroaren 30ean  prefeta berberak euskaldunen artean 812 desertore eta 6444 intsumitu zenbatu zituen[4], departamentuan mobilizatutako soldaduen %17a zen. Garazin kopuru berdiña zen gerrara joan zirenak mendirara alde egin zutenakin, Baigorriko bailaran makurtu ez zirenak 1.302 izan ziren, 45 desertore eta soilik, 594 euskaldun mobilizatuak izan ziren. Aldudesen gerra osoan %84 ez zen fretera joan eta Urepelen ,%81.

Desertore eta insumitso  hoietako aunitzek Nafarroako muga pastu eta gurekin gelditu ziren.

Hoietako bi Juan Auzki Irisarritara Erratzun gelditu zena eta Mixel Dargaiz saratarra (Amaiurren)  izan ziren eta bi hauei eta bertze “ahaztuei” iparraldeko hainbat talde eta gizatalde; Lapurdi 1906, Bertsolarien Lagunak,  Epaiska, Zizpa Gaztetxea, Etxepareko ikasleak Baionako antzokian merezitako omenaldia egin zieten.

Han egon zen Mixelen biloba (birbiloba) Ana Rosa Dargaiz, biraitatxiren historioa ezagutzen. Mixel Sarako Harantxipiko Borda jato zen eta Gerra hasierakoan deitua izan zen eta Bertie aubitz bezel Frantziako iparraldera eraman zioten. Hiru urte lubakietan eta frentean anai bat galdu ondoren 1917ko martxoan permiso bat aprobetxatuz rtxera bueltatuko da, eta permisoa akituta, berriz bueltatu beharrean, muga pastu en Arizkun finkatuko da. Han, bere emaztea Mikaela ezagutuko du, ezkonduko da eta biok Amaiurko Pumpulusta baserrian biziko dira, baina han ere bizi erdia ere ezkutatuta pastuko du. Pumpulusta benta zen eta maiz guardia zibilen bisita zeukaten, bisita hoietan porsiaka ezkutatua pasten zituen. Mixel  berstsotan aritu zen eta honenetakoa izan zen, 1936ko Euskal Herriko bertsolarien txapelketan laugarrena gelditu zen; Txirrita, Uztapide eta Zepai gibeletik ain justu! Bertsotan ere Euskal Herriari buruz zeukan kontzientzia politikoa azaldu zuen, bederen hori nabarmentzen zaio idatzita geldintzen den Mixelen bertso bakarran (Baionako omenaldian irakurri eta erakusketan idatzia ikusteko aukera bada)

  “Nik zertarako joan behar nuen

gerlara Euskal Herrietatik

zazpiak bat izan baginan

etzegoan horrelakorik”

Bai Juan, bai Mixel eta bertze batzuk aukera izan zuten bizitza berriro hasteko baina bertze batzuk Desertzioaz akusatuta izan ziren eta fusilatu zituzten. 1914ko urrian Izpurako (Baxe Nafarroa) Pierre Etxeberri gaztea eta 1915ko urtarrilean Louis Lévy, Saint Esprit auzoko Baionarra. Pierre Etxeberri Mosan mobilizatua zegoen bonbardaketa baten ondoren desagertu zen, hordu batzuk geroago desagertu zen lekutik 12 km-tara aurkitu zuten, desertzioaz salatuta tiro batez hiltzea kondenatu zioten. 1914ko azaroaren 24an goizeko 6:30etan berarekin akabatu zuten, Pierrek 25 urte zitúen.

Gerra ondamendia eta  familien tristuraz gain franzetasuna ekarri zuen euskal herrira, Frantziako estatua hildakoak erabili zituen Frantzia batzeko. Gerra ondoren herri guztietan hildakoen monumentuak ezarri zuten, hildakoen izenekin. Hildako horien izenak harri berean eta herriz herri jartzeak kolektibotasun bat emanen die, helburu komun baten alde hil zirela nabarmentzen dute, Frantziaren alde hil ziren.

Berriz, desertore eta insumiso ausarten izenak Herriko Etxeko ateetan jarri zituzten, bere gurasoak zigortuak eta 1937 artio persegituak izan ziren (Amnistia logea)…gero beren izena historiarako desagertu ziren, ahaztuak izan ziren, joanden larunbata artio Baionako antzokian Lapurdi 1906 eta berze taldeak omendu zituztela!

Biba zuek!

Post hau egiteko erabili den materiala

Une mémoire de cent ans sortie de l’ombre. Mendiabask webgunea. Kattin Chilibolost.

Lehen Mundu Gerra 1914-1918 Min Handia Berria, gehigarri berezia. 2014.

Ana Ros Dargaitz, bisnieta de un insumiso. Diario de Noticias. Fernando Ambustegi.

Wikipedia. Lehen Mundu Gerra Euskal Herrian.

Captura de pantalla 2018-11-20 a las 23.25.09

El Cuartel Real-Eso lehenego ale Artxuri median editatua eta imprimitua. Argazkia liburukik

Kuartel reala, karlisten bigarren karlistadan (batzuenzat hirugarna) zeukaten aldizkari, eta boletina zen. Aldizkari hontan frenteko notizia, Karlos VII.ren iritziak, berriak eta bolondresen animoak zabaltzeko erabiltzen zen. Kuartel realaren lehenengo bortz aleak eskualdetik atra izan ziren, hain justu Baztan eta Etxalar artean dagoen Arxuri mendian (Peña Plata beraienzat) zeukaten gotorlekutik. Peña platako gorlekuan impreta mobil bat zeukaten eta ez soilik karlistak sortu zuten estado horren (Ia ia Euskal Herria ososa) notiziak, iritziak, gerrako pasarteak iristen ziren baizik baita ere estatu espainarko bertze karlisten idatziak eta iritziak ere. Gerra hasi bezain laster Carlos de Borbón y Austria (VII.a) prensarako organo oficial bat sortzea aginduko dio Morales Marcen anai Aragondarrei eta hoietatik nagusiena Salvador, bere imprentarekin inguru hauetara agertuko da eta 1873KO abuztuaren 23an Baztanen Cuartel General aldizkariaren lehenego edizioa publikatuko da, baztandik mundu (karlista) osora!.

Gotorlekua edo Gazteluan garrantzia haundia zeukan karlistendako. Gotorlekua Arxuriko kaskoan zegoen Zugarramurdira begira, muga eta Baztango atea kontrolatzen zuen. Diredi eraikin karratua bat zela harrizko etsiaz eta erdian Gobernadorearen etxea, baita ere lurpeko pasabideak zeukan. Gainera gerra hasiera hontan gotorlekua eta ingurua babestua  eta segura zen, lasaitasunez proiektua aurrera atratzeko aproposa!. Karlistek , Dantxarineako muga kontrolatzen zuten, Urdazubin kartutxo lantegia zeukaten, eta Artxuriko gazteluko kañonak bideak babesten zituen, hain jusu kañon hoiek 1873ko uztailaren 17an On Carlos de Borbon Zugarramurdira iritsi zela berria zabaldu zuten (kañonezkada).

Arxuriko imprenta Kuartek Generaleko bortz  ale editatu ziren (hastean bi zenbaki atra ziren) bortz ale horiek ondoren eta Gortea Lizarran ezartzen deneela impreta ere lizarrara eramanen dute, baita ere Oñaten Durango eta azken aleak Tolosan, azken hain justu Tolosa Alfonsinoen eskuetan erori zenean eta On Karlos muga pastu behar zuenean.

Imprenta kanpo, gotorlekua 1876ko Otsailaren 19an erori zen. Arxuriako gotorleku, Mariano Larumb e(Lekunberri, 1815-Xavier, 1882) Brigadier Karlistaren esku zegoen eta Martinez Camposgeneral liberalaren ejerzitoarekin topo egin zun. General liberalak Elizondon kokatu zun bere kuartela eta Dantxarineako aduanaz jabetu zen, 18an Alfonso XII. soldaduak Zentinela mendia artuko dute  eta geroxago Hirumugetako paragia . Etxalar,

Captura de pantalla 2018-11-20 a las 23.18.12

La batalla de Peña Plata

Baztan ta Zugarramurditik inguratuak zeukatela Karlisten gotorlekua, liberalak Arxuriako posizioa erasoko dute eta 19an, Ramon Blanco generalaren gudataldea Arxuriako magalera iritsi zen. Karlistak. Sara aldetik hies egitea errex zeukaten baña idei hori baztertuz bayoneta eta kanoikadaz erantzun zuten erasoa. Otsailako 20an Alfonsinoen bandera airean zebilen Axuriko kaskoan. Azken bataila gogorra izan zen eta hil sirenen arten  Elío eta Angosto koronel karlistak zendu ziren.

Batalla hartan Toledoko infanteriako 35 errejimenduaren banda zegoen eta han ikusitakoa martxa edo konposizio musikal batean . “La batalla de Peña Plata” konposiza 13 satinan banatua dago (begiratu argazkia), 12.a “conducion de los muertos” martxa funérea da eta diluid garaiz sopea hundía izan zuela eta gaur egun (XX. mende hasieratik) aste sainduan Zamoran jotzen da.

 

Post hau egiteko erabili den materiala.

Peña Plata”: Una marcha fúnebre con historia“. Patrimonio musical bloga. David Marrero Perez 2015

Liburuklik webgunea

Wikipedia ·El cuartel real”

 

 

 

Lecaros (grafitoa).

1875, Egipto, Abu Simbeleko Ramsesen templuan garai hoitako mendebaldeko bidaiari bat, zinzela hartuz bere abizena karearrian zinzelatuko du. Ohitura hau nomala zen XIX mendeko bidairietan, templua mende hasieran aurkitua izan zen ( basamortutako areas estalita zegoen)  eta aintzinako gekotarren izenen grafitoak zeudenez, bidairi berriak kopiatu eta bere izenak jartzen hai sirena ere.

Gaur egun, Asuandik hirurehun kilometro ingurura, bere jatorrizko kokapenetik gertu (Abu Simbel templo multzoa 1964an lekuz aldatu zen), turista baztandar bati, hoietako grafito batek bertzetatik nabarmentzen du, agertzen den izena Baztango herri batena da, (gutti gora behera)….LECAROS eta data 1875.

605787-ancient-graffiti-at-abu-simbel-egypt

Nor zen bidaiaria, zerikusia dauka Baztanekin?…XIX.mendeko bidaiari erromantiko ta egiptotzailea Jose Luis Lecaros  Bikuña txiletarra zen eta bai, zerikusia zeukan baztanekin, bere aitatxiren aitetxia baztandarra zen, Juan Jose Lekaros Egozkue, Zigako Egozkue jauregiko semea.

Juan Jose 1665ko martxoaren 22an Zigan jaio zen eta Pedro Lekaros (Narbartekoa) eta Maria Marta Egozkue Jauregi (Egozkueko nausien alaba) laugarren semea zen. Anai zaharra leinu etxeko nagusia geldituata Juan Jose militarra egin zen ( bertze anai bat kaputxinoa zen). Soldado gise Peruko kostan piraten kontra borrokatuko du eta 1692an Txilera bidaliko diote. 1700 kapitaina da baina laister merkatari bezala ezarriko da Santiagon. 1694am Juan Maria de Ovallerekin ezkonduko da eta bortz seme alaba izanen dute.

Horietako bat Alonso Lecaros Ovalle izanen da, urte pilez Santiagoko alkatea izanen dena, baita ere epailea, korregidorea “justicia mayor”…1767 bere esklabu beltza(gineatarra) Antonio de Lecaros erailko dio. Alonso eta bere emaztea Maria Josefa de Rojas sorti seme alaba izan zuten.

Alonsoren seme nagusia Jose Antonio Lekaros Rojas,  1732ko martzxoaren 16aan jaio zen, abokatua izan zen eta Maria Rosa Alkalderekin lau seme izan zuen, hirugarrena Manuel Jose lekaros Alcalde (1769ko martxoaren 26an) hasieratik gerora Txileren independentziaara eramango zuen prozesuan ibilikoda; 1810ko “cabildo abierto-an” parte hartu zuen (Cabildo Abiertoak hegoamerikakko hirietako batzarre antzekoak ziren, baian ez ziren hain irekiak zeren eta hiriko biztanle boteresuak parte hartzen zaten kanpoan utziz; kreoleoak (kriolloak), behartsuak, indigenak, esklabuak, mestizuak eta emakumeak)

LecarosAlcalde,JoseManuel-GildeCastro1814-www.puc.cl

Jose Manuel Lecaros Alcalde. Margot Gil De Castro 1814

eta 1811ko Buenos Aireseko juntaren atxikimendua siñatu zuen, baita ere Txileko lehenego congresso diputadua (suplentea) izanenen zen. Hemedik aintzin Lekaros famila Txileko (Errazuritarrak bezala) famili boteresuenetako bat izanen da. 

Jose Manuel, Maria Mercedes Alkalderekin  14 seme alaba izan zuten hoien artean Ramon Lecaros Alkalde (Juana Bikuñarekin ezkondua) bidaiariaren aita izando zena. Jose Luis Lekaros Bikuña 1852 jaio zen Santiagon eta 1i anai-arreba izan zuten.

Jose Luis Egipto bidaietaz hainbat pieza ekarri zuen eta gaur gun baten bat Txileko Historiako museo nazionalan daude. Gure protagonista lau seme alaba izan zuen, gaztena Marta Lekaros Campino izan zen bakarra familia izanen duena eta ondoren bere bere ondokoak Lekaros abizena ez dute ermango baina ikusi dugunuez belanaudiz belaunaldiz hainbat seme izan zutenez, bai “patria nuevan” (independentzia garaian) errepublikan, diktadura militarran eta demoktazian Lekarostar baten bat botere inguruan ibili da, Gauur gun Lekarostarren adar bat (Lekaros-menendez) Txileko aberatsenetakoak dira, bere empresekin; elikagaiak, arrantza…eta bertze arlo “primarioak” kontrolatzen dute.

Bertze aldetik bada bertze adar bat “El clan Lekaros” ezagutzen dena, XX. mende hasieratik eta gaur gun artio Jazz inguruan ibilitako hiru belaunaldiko  muikariak osatzen dute.

Post hau egiteko erabili den materiala:

Geonologia Familia Lekaros. Recopilación Mauricio Pilleux Cepeda.

Wikipedia; Abu Simbel, Txileko independentzia…

Jose Antonio Lecaros Rogas Biografia.

Diccionaro Histórico biográfico del Valle De Baztan“  (2002) . Agustin Otondo Dufurrena.

 

 

J