Feeds:
Bidalketak
Iruzkinak

Archive for the ‘Uncategorized’ Category

Errebelde leialak.

1521eko udaberrian Nafarroako Henrike II.ak, Nafarroako Erresuma berreskuratzeko kanpaina antolatzen du. Antolatutako Napar armada (frantsesen laguntza zuena), 12.000 oinezko, 800 lantza eta 29 artilleria-piezaz osatuta dago eta haren buru André Foixkoa edo Asparrotseko jauna ezarri du Nafar erregea. 1521eko maiatzean, Nafarroa osoan altxamendu orokorra hasi zen, Iruñea, Lizarra, Tafalla edo Tutera bezalako hiri altxatu egin ziren. Maiatzaren 15ean Donibane Garazi hartu zuen eta gero Orreaga eta Auritz Iruñara abiatuz. Erregeorde gaztelaniarra alde egin ondoren, Iruñan gelditzen ziren soldadu gaztelarrak gazteluratu ziren. Nafar hiriburua sei orduko bonbardaketa jasan zun eta eraso hontan Loiolako Ignazioa gaztelaniar kapitaina zauritua izan zen. Erasotzaileen artean Xabierreko Migel eta Joanes Jaso- Azpilkuetarrak zeuden. Hiriburua hartuta Jasotarrak hiriaren kargu eginen dira.

29872073_2392040247488368_3171739486586032974_o

Biztartean Armada naparra Erresuma zeharkatu eta Logroño eraso zuen. Bidean Los Arcos setiatu eta arpilatu zuten, Karlos I.ari fideltasuna mantendu zuelako Ekainaren 5ean Logroñoko harresiak bonbardatzeari ekin bazion ere, 11an setioa utzi eta Iruñerantz atzera egin behar izan zuen, armada inperiala berrantolatu zelako.

Armada inperialak Nafarroa berinbaditzeko 30.000 soldadu errekrutatu zutela kalkulatzen da. Bi armaden lehendabiziko borrokak Garesen gertatu zen eta emaitza nafarren aldekoa izan arren, ekainaren 30ean Iruñetik gertu, Noaingo gudua izeneko bataila odoltsuan 5.000 soldadu hil ondoren Nafarroako armadak galdu zuen. Bortz egun geroago, Iruña errenditu zen.

Noainen galdu eta hiru hilabete geroago, Henrike II.a Nafarroakoaren jarraitzaileek, armada ttiki bat bildu eta irailean, Amaiurko gaztelua eta, urrian, Hondarribia hartu eta Baztan-Bidasoa ibarrak kontrolpean mantendu zituzten.

1522ko maiatzaren 10an enperadoreak barkamen orokorra eman zuen, 400 lagunei izan ezik, 400 nafar leial ezik.

Ekainaren 17an, gaztelarrek Doneztebe hartu eta erre zuten. Horrela Baztan-Bidasoako lerro defentsiboa apurtu zuten. Ekainaren 28an armada inperialak hutsik zegoen Behobiako gaztelua hartu zuen. Egun bi geroago inguru hartan Aldabe mendiko guda gertatu zen (San Martzialgo guda).

Uztailean 10.000 lagunek Amaiurko gaztelua setiatu eta 1522ko uztailaren 22an bertan zeuden 200 nafarrek amore eman zuten.

1523ko urrian Karlos I.a bera Iruñera joan zen Hondarribian eta Nafarroa Beherean zegoen Nafarroako erresistentziaren aurkako kanpaina prestatzeko. Abenduan beste barkamen orokorra eman zuen…hontakoan  nafar familien 152 ordezkariak, Noaingo batailan parte hartzeagtik, Amaiurko gaztelua defenditzeagatik (ta batzuk Hondarrabia oinik mantentzeagatik) errebeldeak deklaratuz alde batera uzten ditu.

Imperioko errebelde hoietan aurkitzen ditugu Peraltako Antonioa (Falcesko markesaren semea) Nafarroko Pedro mariskalaren semea (Hondarribiko gazteluaren buru dagona), Mauleoneko Karlos, Ezpeletako Frantsets, Xabierreko Miguel eta bere anaia Joanes Azpilkueta, Bertizko Alain, bere anaia eta hauen osaba Bertizko Jones Periz “bortetxipia”, Juanote Bertiz  eta bere semeak….eta…baztandarrak ere; Martin Jauregizar Gaztelaniarrak etorri ziren artio erreinuko prothonotario zena (notarioen lehenegoa), Jauregizarreko Olloki (olloqui cuya diz que es jaurygazar del valle de baztan) Zozaiako Pierres, Pedro Aguirre “Begiokerra” Baztango mendietan bizi dena, Zigako Juanikot Lezea Zozaiako sasikumea dena, Iruritako peligeroa, Arnaut Jauregizarreko “bortea” eta Martin Reaparaz Elizondoko arotza. Eskualdekoak dira Legasako Miguel eta Urdazubiko abatea Juan de Orbara. baina errebelde gise Nafarroako edozein lekuetako herritarrak daude; Garde, Isaba, Erronkari, Otxagabia,Bidankoze, Lizarra, Billatuerta, Tafalla, Iruña, Eulate, Kaseda, Zangotza, Lumbier, Tutera, kaskante, Falces, Monreal, Olite…denetara 152 errebelde.

1524ren Otsailan gaztelaniarrek Hondarribiaren bonbardaketa hasiko dire. Otsailaren 27an, frantziarrek gaztelua utzi eta nafarrak gelditu ziren. Otsailaren 29an nafarrei barkamena eskatu zieten errenditzearen truke. Azkenean 1524ko apirilean gaztelua errenditu zuten. Apirila bertan enperadorea barkamen orokorra eskeini zien, bera errege gise onartzen bazuten bere ondare guztiak bueltatuko zieten, Agramondar nagusi gehienak emperadoreari leialtasuna siñatu zuten eta haien errege gise onartu zuten…beno denek ez (dirudi 60 inguru ez).

Kuriositate bezala 1525an Juan Navarro “Navarriko” Garesko hidalgoa 1524ko barkamenari ez zena hartu (20 egun zeukaten siñatzeko) Erronkari ingurua Iparraldetik zetorrela preso hartu eta traidore bezala epaituko dute. Nabarriko Noaingo bataila ondoren iparraldean erbesturatu zen eta hortik Amaiurko gazteluaaren hartzean parte hartu zuen. Sargentu kargoa zeukan eta ere Hondarribin egon zen. Garestarra bizi guztirako galeretara kondenatuko diote.

Post hau egiteko erabili den materiala.

Martín de Azpilcueta el Mayor, el Consejo Real y el proceso contra Juan Navarro, defensor de la causa de los Albret en la conquista de Navarra“. Roldán Jimeno Aranguren. Principe de Viana. 254 zenbakia. 2011.

La Nobleza Navarra y su actuación durante la conquista del reino (1512-1524)”.

Fernando Santamaría Recarte. 1994

Perdón concedido por el Emperador Carlos V de Alemania, I de España a los navarros que le habian sido rebeldes cuando la batalla de Noain, exceptuando a D. Pedro de Navarra y a otros muchos que expresa“. Dokumentu historikoa. Iruña 1523k o abenduaren 15

Pamplona 15 de Diciembre de 1523.

 

 

 

Advertisements

Read Full Post »

Bertatxe

” Bertatx” bezala, Luis Pedro Arretxea alamandoztarrari ezagutzen zuten. Luis Pedro 1815 urtea Almandozko Beretartxea etxean sortu zen eta hortaz Bertatxe goitizena.

18 urteko gaztea zen, Bertatxek karlisten kausa besarkatu zuenean. 1833ko urrian  Baztangoa alkate karlistak  (eta valleko capitan de armas) Luis Etxeberriak  Zumalakárreguiren alde egin zun, On Karlos Isidro Borbondarra Karlos V bezala Espainako erregea aldarrikatuz . Alkate eta “capitan de armas” gise gerrako lehenengo egunetan 80 baztandar bildu zituen eta hoien artean Bertax almandoztarra zegoen.

16422352_1756032611089138_3337053584611407326_o6

Almandoz

Baztandar bolondres hoiek, sortu berriko karlista armadako 2º.bataionako 5. konpania izan zen(100 soldadu). Gero eta baztandar bolondres gehiago biltzen zirela konpainia horrekin, Nafarroako 5. Batallona sortuko dute eta Miguel Sagastibelza koronela izanez Baztanera formatzera eta antolatzera bidaliko dute….

Gerra haurrera doala  Bertatxek 5. bataionako teneientea izanen da eta gerrako pasarte ezagunetan parte hartuz gain, afera ilunetan sartuta egonen da. 1939 ko apirilan, Lizarran gerrako kontseilari eta ministro zen Manuel de Aziniega  aurrean Bigradier baten hilketaz deklaratzen dago.

Dirudi Urdazubiko gobernadore karlistak aipatu du brigader marotistaren hilketan teniente baztandarrak zerikusia duela (Karlisten artean zatiketa nabaria da alde batetik apostolikoa daude eta bertzetik marotistak).

Epaiketa baino urte bat lenago, 1838ko martxoaren 13an, Ziraukiko eremutan, bide baten ertzean, Cabañas brigadier karlistaren gorpua agertu zen, bularran notatxo bat zeukan “muerto por traidor por los voluntarios” jartzen zuena. Deklarazioan Bertatxek onartuko du Brigader Cabañas bera eta bere gizonak hil zutela, baina bere naguasiaren aginduak betetzen zuela aipatuko du. Egun hoietan 5. bataiona Ziraukin akuartelatua zegoela eta  bere komandatea aurrean agertzeko agiri bat jaso iazn zuela. Komandatea, Juan Bautista Aguirre (apostolikoa) lau gizon har dezala eta Saracois baserrian dagoen Cabañas brigadierra traidorea (marotistak negoziazioaren alde zegoen) hiltzeko eta duen karta guztiak ekartzeko, agindu  zion. Bertatxek eta bere taldea iluntzeko 8ak aldera iritsi ziren baserrira. Bigradierra torturatu eta hil ondoren (aulki batean lotu, ballonetaz josi) gorpua hartu eta bide ertzea utzi zuten lenagotik prestatua zeukaten papertxoa bularran jarriko diote. Paperak eta dokumentua Aguirre komandanteari eman ziotela aiputoko zun eta…. agindua jakin zula goitik etorri izan zela, Franzisko Garzia jeneral apostolikoaren agindua zela.

Hilabete batzuk lehenago Marotok, Franzisko Gartzia bertze bi general apostolikoekin batera (Guergue,  eta Sanz) bere kontra egiteagatik Lizarran afusilatu zitun eta teniente baztandarraren afera hau, apostolikoen gerra zikin horren barne zegola gelditu zen eta kargurik gabe suertatu zen Almandoztarra.

Baina….urte dexente batzuk geroxago  Meltxor Ferrer historatzailearen “Historia del Tradicionalismo Español” bildumako XVI liburuan deklarazioa hauei buruz errenen du Bertatxek gezurretan zebilela eta Franzisko Gartzia ez zegola implikatuta bestaxen asmakizuna zela zeren…Bertatxek espio eta “agente kospiratzaile” bat zen.

Eta hortarako argudiatuko du Gabriela “La Ronkalesarekin” erlazio ilizituak zeukala eta jakina zela kontrabandista zela eta kristinianoekin harreman zituela iparraldean….eta hala zen Bertatxek, espia, kospiratzailea eta kristiniano agentea zen.

Bertatxek, Eugenio Abiraneta Ibargoienen zerbizutara zegoen eta honek Isabel II. erregiñarentzan kospirazio, espioitza eta intoxikazio lanetan ibilitzen zen, karlismo barruko sektoreen artean mesfidantza sortu zuen. Horretarako, zurrumurruak eta gezurrezko agiriak zabaldu zituen, ofizialen artean zatiketak eta soldaduen artean etsipena sortuz. Artxibo handi bat ere sortu zuen (“Simancas” deitu zuena), jeneralek elkarri traizioak eta porrotak leporatzen zizkioteneko gezurrezko agiriak bilduaz.

Simankako paperten bere agenteak ageri dira eta Karistadatan S,T,U,V, Y eta X agentea aritu ziren eta “y” ri buruz hala dio;  Luis Pedro Arretxea Almandozkoa (Valle de Baztan), “Botache” etxeko ofizial karlista gaztea, odoltzalea, ausarta, gorrotzailea eta denerako pres dagona. Du Gabriela “La ronkalesa”  izeneko neskalaguna, kontrabandista dena eta errextatzen duna berarekin kontatuan patzeko.

Abiranetaren konspiraziok eragina haundiak izan zuten gerra bukaeran eta gehienetan Bertatxe teniente agertzen da, edo nafarroako 5. bataliona, bere batailona.

thumbnail.php

Lizarra. Argazkia http://www.dondenosvamos.com lekutik hartuta

1838ko maiatzan (brigadierraren hilketa ondoren) Lizarran batailon batzuk amotinatu ziren eta liskarrak sortu zuten. Egun hoietan Lizarran 5. bataiona istrukzioak egiten ari da eta…dirudienez sarjentu batzuk karrikan Baron-de-los-Valles-ekin ( Erregearen laguntzailea eta Karlos V. Elizondoko dukea bezala Nafarroara ixilpean sartzea lagundu ziona) topatu zirela ta, “mueran los ojalateros” (ojalateroak, erretaguardian, gortea, eta burrukatzen ez zutenei erten zioten eta “ojala que..” “ojala tal..” zeudenei) uhiukatzen hasi ziren , baita ere kolpatu zuten, eta pagak ordaintzea eskatu zuten, gainera libre uzteko presoak ziren Zaratiegi eta Elio jeneralak askatzea karriketan aldarrikatu zuten. Lisakarra gero ta haundiago bolondres gehiago geituz, Erregearen jauregiren aurrean  “viva Muñagorri y muera Karlos V” (?) ere ohiuak entzun ziren…Karlos V, balkoira atera zen jendetza baretzera baino ezin izan zuen. Soilik erragotzi  zun gau guzian patruilak hirian barna tiro deskarga botaka ibiltzea.”Afera honen gatik 5.bataillona Lizarratik lekutzea behartu zuten.

Madrilen gertaera honetaz garranztia eta publizitatea haundia eman zioten eta Karlisten arteko zatiketa nabaria zela argi zegoen.

1839ko abuztuan 9an, Bergarako Hitzarmena siñatu baino lehen, karlistek zatiketa bermatzen da. Maroto eta Espartero negoziaziak siñatzeko zeudela zurrumurrua zabaltzen da. Etulainen zegoen 5. batailloana sublebatzen da, “muerte a Maroto” eta ” Viva Carlos V” uhiukatuta posizioa utzi eta Baztanera abiatzen dira.Elizondon sartzekotan zeudela Elizondoko gobernadore Jose Ibañez kartlistak ateak etxi eta sartzea ez zien utzi, sublebatuak  Marotoren agiteak uko egiten zutenez traidore hutsak ziren!.

Elizondon ezin sartuz Berako bidea hartu zuten,  Beran ere gobernadora atea itxi egin zien, baina… Beran zeuden 11.batailonako soldaduak sublebatuekin bat egin zute eta herriarekin egin ziren. Elio generala alde batetik eta Lizarbe brigadierra bertzetik sublebatuen atzetik joan ziren. Elio 9. batailoneko 2 konpañiakin abuztuaren 11 Elizondora ailegatu zen,  egun hortan ere 5. batalloneko bertze konpania bat Berara iritsi zen, 500 soldadu karlista haserretuta baziren Beran. Urdazubin 11.batallonekoak (Beran ez zeudenak) gotorlekuan sartu eta badaezpada ezkutatu ziren. Baita ere 3. 10. eta 12. batallonak 5.aren pausuak segituz sublebatuko dira . Bera eta Oiarzunen erdian zegoen Gipuzkuako 5º batallona ere sublebatu zen.

Karlistak banatuak daude, sublebatuen buru erbesteratuak daude apostolikoak jartzen dira ( Los Arkosko apeza, 5. bailonako Agirre komandante ohia…) Mugimendua apostolikoak sortua de la dirudi , baina hau Marotoren indarra negoziziaren aurrean ahultzen dio eta Espartero orain arte adostutako baldintzak uko eginez ez dut hitzarmena siñatuko.
Abuztuaren 27an negoziazio autsia dago Esparterorekin, Marotok barkamena eskatzen dio On Karlosi eta Soldaduen mobilizazioak agintzen du Kristinianoen aurka baina Bizkaiko dibisioneko Simon de La Torre agindua desobeditzen du…eta Naparrak sublebatuak! Hurrengo egunean, Abuztuak 28, Marotok, Simón de la Torre-ren atxikimendu bakarrarekin, hitzarmena Bergaran ospatzea onartzen du…baita ere hitzarmenaren textu berria.

1º artikuloa “Baldomero Espartero kapitain jeneralak gogotsu gomendatuko dio gobernuari Gorteei foruak ematea edo aldatzea formalki proposatzeko konpromisoa betetzeko”.

Abuztuko 30an soilik Maroto eta La Torrek agertzen dira Bergaran, 31tik Irailako 5ra bitarte pixkanaka pixkanaka, gogoz kontra gehienak, mesfidantzarekin eta batzuk uko egiten armak ematea, agertuko dira Gipuzkuako eta gaztelako karlista batailonak edo partidak….Naparrak Baztan Bidasoan Jaun ta jabe basakeritan, jeneral “marotistak” hiltzen, lapurretan, etxeak asaltatzen …

Erregea irailarnb 14an Urdazubin dago, Espartero Otsondon dago. On Karlosek urduri ( eta bere familia eta guardia) zaldiek hartuta muga pasatuko dute!…gero bere gibeletik 2.500 boluntarioak zihoan eta ondoko egunetan 5., 11. eta 12. bataloineko bolondresak eta partidak sartuz joanen dira mugako edozein aldetik.

Iparraldeko armada karlista desegin da eta nahiz iñoiz onarpen ofizialil izan Abirante eta bere “agenteak” lortu dutenak izan dira…Orain del hilabete bat, Etulainen “Muerte a Maroto”, “viva el rey Carlos V” gogor eta ozenki ohiokatzen zuenetako bat…Bertatxe teneiantea izan zen.

Bertatxe ez Franziara pastu, gerora, gerra amaituta bere egoera azaltzerakoan, Arias Tejeriro (karlisten gerra ministro ohia apostolikoa) Urdazubin zeudela berarekin erbesteratzea eskeini zion, berak mantenituko ziola Franzian, baina Almandoztarra ezez erran zion, ez zuen beldurrik Marotozaleak traidore bezala fusilatzea..babestua bai zegoen!.

bertacha

Ustezko Bertatx

Teniente baztandar gaztea personaje historikoa izan zen baina baita ere literarioa. Pio Barojak “Ekintza gizon baten memoriak” 22  alez osatutako eleberri sortan Abiranetaren biografioa kontatzen digu. 22 eleberri hoietako batzutan Bertatxe ageri da ( La mascarada sangrienta, La nave de Locos, El amor, el dandysmo y la intriga….). Literatura Bertatxe eta bere anaiak (Martin Tranpa) deabua beino gaiztoagoak dira, liskartzaileak, gorrotatzaileak…Martin bahizilea bezala ageri da. Bertatxek zakarra, bortitza, odoltzalea, zitala, krudela, ankerraz gain, andrezalea, mozkorra, jokotzalea, apostutzalea eta farra egiteko lehena dela dio, baita ere bandido talde bateko buruzagi bezala aproposa dela. Fisiko aldetik (Pio Barojaren arabera) beltxarana, ez sobera altua, begi argikoak, aurpegi serioa eta tristea, bibote txikia eta patilla motzak eramaten zitun. Blusa urdina, boneta haundi bat alde batera botaia, hile luzea eta kizkurra, lepoan zapi gorri bat eta zilarreko katea zeraman eta eskuak, eraztunez beteta…bere ondoan beti Gabriela, altua mehea eta errubia zena.

Eleberritan zehar argi uzten digu pasarte hoietan gerra nazkatzen diola, engañatua sentitzen dela, ez dakiela norentzat lan egiten dula, karlistek liberalak azkenean berdin zaio ordaintzen baldin badute, zen haietako gizonak ez dutenak ez politikako ezta erlijioko ideaiak, basatasunan bizitzen direnetakoak, bortizkeriako eta bidegabekerian ongi moldatzen direnetakoak.

Pos hau egiteko erabili den materiala.

Memoria militar y politica sobre la guerra de Navarra:  el convenio de Vergara principales acontecimientos …” José Manuel de Arizaga.1840

Vindicación del general Maroto y manifiesto razonado de las causas del convenio de Vergara, los fusilamientos de Estella y demás sucesos notables. 1846

Historia del Tradicionalismo Español. XVI. tomos. “Mando de Maroto en el Norte: Los fusilamientos de Estella y el Convenio de Vergara.1839″ (Editorial Católica Española, S.A., Sevilla). Melchor Ferrer.

Aviraneta , ola vida de un conspirador. Pio Baroja.

El amor, el dandysmo y la intriga. Pio Baroja. 1922.

La nave de los locos. Pio Baroja

FICCIÓN Y REALIDAD EN MEMORIAS DE UN HOMBRE DE ACCIÓN, DE PÍO BAROJA.Ascensión Rivas Hernández (Universidad de Salamanca).

 

 

 

 

Read Full Post »

XVI.mendean Estatu modernoak eraikitzen hasi zirenean aro konfesionala deitzen zaio estatu hoietan erlijio ofiziala dago, eliza eta estatua batera doazte.

Erdi Aroan boterea  jauntxoen eskuetan dago, jauntxo hori bere lurrak eta han bizi diren guztien jaun ta jabe da, XVI. mendean, aldatzen da, nazio estatuak sortzen dira, nazio estatuak gero eta haundiago, erregeak guzti hori kontrolatzeko eta estatu sendo eta zentralizatu bat lortzeko botere osoak bereganatu behar du, aginte politikoa, militarra, ekonomikoa eta doike erlijiosoa!…

Historian lizentziaduna den Amai Nausia “Entre el luto y la supervivencia: viudas y viudedad en la Navarra Moderna (siglos XVI y XVII) tesiaren egilea eta Argia-rako elkarrizketan (2016ko urtarrilaren 17an) aipatzen digu familia bakoitza estatu txiki bat bezalakoa dela. Familiek ongi funtzionatzen badute estatuak ongi funtzionatuko du eta emakumeak beti agertu da bai estatuan eta familian, gizonaren erranetara. Diskurtso paternalista da Jaungoikoak gizonari eman dio pentsatzeko gaitasuna eta emakumea gizartearen gaitz guztien jatorria da; Pandora kultura klasikoan, Eva kristautasunean, eta abar…hemen Ama Birjina ideal guztien gailurra da, birjina eta ama delako aldi berean…baina emakume arrunta ezin dut pasioak kontrolatu eta horregatik beti egon behar dute gizon baten menpe, aita lehenbizi eta senarra ondoren…alarguna ezik Horregatik ziren alargunak horren arriskutsuak, ez baitzuten gizonik aldamenean eta gainera sexu harremanak ezagutzen zituzten…eta Nafarroan garai  haietan (XVI.mendea) alargunez bete zen.

Captura de pantalla 2018-03-08 a la(s) 19.10.06

Iruñeko andreak, gaztea zaharra eta dama. 1570 miniatura

1512 hasi zen Konkista eta hainbat gerra urte ondoren Nafarroan alargun pila gelditu ziren. Egoera horrek zorigaitzez gain, aukera berriak ekarri zien makume horiei . . Dokumentatua dago urte haietan hainbat nafar emakume  senarren negozioak (semearendako) mantentzen saiatzen direnak..Lehendabiziko aldiz askatasuna dute etxeak, ondareak eta familiak kudeatzeko eta kopuru haundia zenez legearen aldetik hori babestu zen. Nafarroan bi figura juridiko ezarri ziren: alarguntasuneko usufruktua eta ordainsaria edo dotea. Usufruktua  jabe izan gabe ondasun hori eduki eta erabiltzeko eskubide erreala da eta garai hartan aukera ematen zion emakumeari senarrarenak izandako ondare guztiak kudeatzeko, hori bai! baldintza batzuk bete behar zituen emakumeak:usufruktuaz gozatuko; alargun izan eta harreman sexualik ez izan. bitartean. Hau da, usufruktuaren bidez jokabide sexuala kontrolatzen zuten eta emakume hori ez du bertze gizona bilatuko, etxean geldituko da seme-alabak zaitzen, famili batasuna bermatzen.

Egia da usufruktua galtzen ahal zutela sexu harremanak izan gabe, sorginkeriaz akusazioarengatik hain zuzen. Mende hoietan sorginkeri prozesu haundiak ematen dira eta familien barne historia pila ikusten dira prozesu hoietan kasu gogorrak semeek ama salatzen dutela erditik kenduz eta familiako ondareak berenganatzen dutela.

Bigarren figura juridiko ordainsaria edo dotea da, Alargun gelditzerakoan, emakumeak erabakitzen ahal du usufruktuaz gozatzea edo bere dotea berreskuratzea. Nafarroako berezitasuna da, saria oso-osorik berreskuratzen zela. Ez zuen senarraren familiari edo seme-alabei zati bat eman beharrik. Gorteek erabaki zuten emakumeak direla haien dotearen jabeak eta kudeatzeko eskubide osoa dutela. Hemengo emakumeei autonomia pittin bat gehiago ematen die Europako bertze lurraldeekin konparatuz eta XVI. XVII mendean eta ohituraren pisuagatik XVIII. mendean, Nafarroan, emakumeok eskubidetan zertxobait aurrerago zeuden, ez ziren askeak, ezta gutxiagorik ere, baina Italia, Ingalaterra edo Gaztelan baino hobeki zeuden (Aragoirekin eta kataluñakin ez zen alde handirik)

Horrela dela aise ulertzen da (blogan landutako pasaje batzuk) nola jauntxo edo jauregiko nausia alarguna da, eta honek alabari pasten diola: XVI.mende bukaeran Arozarenako (ez du oinik palazio tituloa) nausia gise Graciana Arotzarena agertzen zaigu , XVII. mendearen hasieran Arraiozko Jauregizarreako jabea Ana Larralde da eta seme alabik ez duenez bere ahizparen hilobari dorrearen jabetza emanen dio. 1652an Ana Felipe Subizar alarguna da Iruritako Jaregizarreko nausia, honen alaba, Antonia de Jaurgizar Subizar, Besollako Lehenego markesarekin Jose Elio izenekoa ezkonduko da. 1672an Antonia eta Jose Eliok, Ana Felipa amarekin auzia sartuko dira Jauregizarreko maiorazgoarengatik, amak dirudi ez zuela maiorazgoko buru utzi nahi. XVIII. mebdearen hasieran Elizondoko Datue jauregia María de los Ángeles de Iturralde eta Aldekoa eskuetan dago. Maria Angeles  Lekauzko Aroztegian jaio da eta Datue bere amagatik (María Josefa Aldecoa Mayora) jaurentsi zuen eta Arozarena (garai hauetan bai jauregia eta leinu etxea) bere izebagatik. Ikusten denez Maria Josefa Aldekoa Aroztegiko jaunarekim Luis Iturralde Asko ezkondu arren Datu jauregiko nausia bera izaten segitzen zuen…

Pentsatzeko etxe apaletan zerbait berdintsua gertatuko zela, baina halako testimoniorik ez dugu, emakume  hauena bai etxe haundiko alabak zirelako eta ezta soilik hau, baita ere alargun dirudun hoiek jaurentsitako ondareak nola kudeatu zuten (batzuenak) badakigu.

Adibidez Manuela Munarriz Juan Bautista Iturralde Gamio arizkundarraren (Murillo el Cuendeko markesak) emaztea alargun gelditzean oinordekorik ez zuela, bere ondarea hainbat monasterio ezberdiñei eta fundazio erlijiosoetan banatu zuen, hoien artean urte batzuk bere senarra eta berak Arizkunen eraikitako klareisen konbentuan.

Captura de pantalla 2018-03-08 a la(s) 18.59.41

Azpilkuetako elizako Errosarioko ama birgiña talla

María Felicia Iriarte Erratzuko Iriarte jauregian 1725an sortua 21 urtekin Madrilera joan zen ,Miguel Gastón de Iriarte y Borda osabaren etxera . Osabarekin Azpilkuetako Etxarteneako Francisco de Indaburu lan egiten zuen. Miguel Gaston errege familiako hainbat tesoreia eramaten zun eta Apilkuetarra sabel  Farnesioko erregiña amaren dirua kudeatzen zuen. 177an alarguna gelditzen da. Napartarra denez familiako ondasun guztia kudeatuko. Garai haietako emakume diruduna eta erlijiosoaren ikuspututik ikusita, Erratzuko eta Azpilkuetako familiak Madriletik lagunduko du. Badirudi uzta txarrak izan direla Erratzu aldean eta Azpilkuetako familia (senarraren familia) arazo ekonomikoa dutela. Horrez gain bi herriak lagundi nahi ditu eta hortarako ze hobe bie herrientzat Errosarioko ama birgiñaren talla edo eskultura enkargatzea (azpilkuetarako bertze bi enkargatuko du, San Joakin eta Santa Anakoa)….Errosarioko ama birgiñak gaur egun bi elizetan dago (repe) nahiz eta Erratzukoa 1913ko uholdean urak eraman zuen eta Arizkungo Arozaenea bordan agertu zen.

Felicia Iriarte 1799an seme alabik gabe Madrilen hil zen, bere ondasuna Erratzuko Iriarte jauregiko naugusie utzi zien….haun da bere, odolezko familiari, familia baizen dena erlijioarekin batera estatu konfesionaletan.

 

Post hau iteko erabili den matriala.

AMAIA NAUSIA, historilariari Reyes Ilintxetak egindako elkarrizketa. ARGIA (2016ko urtarrilaren 17a).

Nafarroako alarguntasun-usufruktua, emakume alargunen biziraupenerako euskarri (XVI. eta XVII. mendeak). Amai Nausia. Eusko ikaskuntza. 2013

Mujeres baztanesas en la corte (siglo XVIII). Gaspar Castellano de Gastón. Príncipe de Viana, ISSN 0032-8472, 72 urea, 254 Zenbk, 2011.

 

Read Full Post »

Captura de pantalla 2018-02-22 a la(s) 21.46.49

ETB-ko txoriene saioan Zigor Iturrietarekin solas ta solas

Otsaila hasieran ETB-ko Txoriene saioar gonbidatua izan ninzen, Sukaldaritzako saio dela erren daiteke baina zerbait gehigo da, plater edo errezeta bat sukaldatzeaz gain, zerbait gehigo kontatzen duen saio da.

Experientzia polita izan zen eta Zigor Iturrietak “cocido Lebrijanoa” preztatzen zuen biztartean, blog honetan agertutako istorioaz (gehien bat Santa ageda festaz eta otsailan badirenaz) galdetze zidan. Elkarteko bazkari bat sukaldatzen antzeko batean bezala  solas eta solas ari ginela eta Baztan zela protagonista, Baztango bazkariaz, jakiaz edo plater tipikoaz galdetu zidan…eranzuna? tipiko topikoak eta bitxikeri baten bat; Baztan zopak (sardexkaz jaten den zopa), txuri ta beltza; gaztanbera (berarenzat rekeson zela eta gure “gaztanbera” gazatua deitzen diotela aipatu zidan), taloak, Lekauzko tortille…

Baina…topikoak utzita eta gibelara begiratzen gaurko “aintzinako” elikagai horiek nola, noiz eta zertaz jaten ziren (bederen XX. hasieratik 80 hamarkada artio) zerikusi gutti dute gaurkoekin

Taloak ez ziren igande atsaldetan ostatu batean expreski ordu horretan merendu afari gise egiten zena, ezta lerro luze baten ondoren ameketako edo ia bazkaltzeko balio zuna, ezta txuritabeltxa jatetxe bateko plater “kitch-a”…eta tortille gehineak hutsa (frantsa) jaten zen patakin baino, baita oilasko gutti eta.. garbantzuak iganderako uzten zen.

Lekauzko komentuko Vidal Pérez de Villareal kaputxinoa Baztanen egondako urtetan Balleko tradizioaz, ofizioaz (errotak, kisulabeak…) kulturaz… hainbat ikerlan eta prubikazioak egin zituen. Hoietan irakurriz eta argi izanez etxe hauindi batean jaten ahal zena eta berriz etxe xume edo borda batean berdiña ez zela (baina orokorrean antzeko paretzido), XX. mendean zehar baztango jakiak eta janaria nolakoa zen idei bat egiten ahal gara.

Normalki 6 bazkari baziren, (teorikoki, aunitzetan soilik hiru); otamena, otxaitxiki, edo gosari txikia, gero gosaria edo otamena, ondoren amaiketakoa, ameketakoa (amarretakoa), laugarrena bazkaria, merendua eta azkenik afaria. Neguan zerbait beranduago jeikentzen zela ta otaitxikia eta gosaria bat zen (udan, nekazal lanak zirela eta goizago esnatzen zela ta bai ezberdintzen ziren bi gosari  hauek)

22859708_2147156295310099_5619278727612506610_o

Amaiurko errotan “marrakukuak” egiten dute.

Gosaria beti, esnea eta talo (batzutan gasnakin) zen, talo… edo artopile, “arto”. Arto, arto-iriñakin labean egindako ogia, xerra finetan mozten zena eta lasai zortzi egun mantenzen ahal zen opila zen. Talo esnean zopetan edo goizean berriki egindako taloarekin edo artopila berriki xingortuarrekin  marrakukua egiten zuten. Talo finan zinger freskua edo gasna patzen zuten eta bertze talo batekin estaltzen zen ( edo kasu batzutan taloa erditu bi zatitan bi zatiak lortuz). Egun gogorretan taloa ta esneari tortilla bat geitzen ahal zizaion, zingerra… (hau ez du erran nahi etxe batzuetan gari iriña izatea eta bere ogia egiten zutela, baina orokorrean arto-irina zen erabiltzen zena)

Hamaiketakoa (bazenean) berriz taloa, gasnakin edo zerriki batekin (zinger, magra…), Bazkarian, egun gehienetan “potajiak”, babarrun gorriek ezin falta!, babarrunak bere zinger, birika, edo txorizuarekin. Babak gehienbat mendiko edo kanpo lanetan jaten zen, ideia zen indartzeko eta lan gogorrako bazkaria zela, eta etxetan gutti jaten zen. Barrunak aparte, baita ere patatasaldak, purrusaldak eta halko saldak.  Patatak piperrekin eta zinger frijitua patata frijituekin ere jaten zen.

Udazkenean, gaztain garai zela ta, Irailatik ia ia Abendura artio bazkaltzeko gaztain erreak eta afalttzeko ….baitere! normalena zen.  Oilaskoaz eta arroza (soilik morzillendako) ez dira aipatzen ezta ere fruta edo esnekiak prostetarako, akaso besta egun expres batean.

Merendua (laneko merenduan) patata tortile normala zen eta baita ere patat egosi ensalada hotza, arraultz egosiarekin nahastue (olio ta ozpiñe) eta ahal bazen bonito edo zardin kontserban puskak botatzen zieten. Hurrek txokoltia edo garaiko fruta normalena zen. Tomatearen afera, tomate gordiña ensaladakoa, 40 hamarkada ondoren ikusi zen Baztanen, garai hartan kanpotik etorritakoak (militarrak, langileak…) ekarritako afera da. Egia erteko hezetasuna dela eta xartatxa agertzen dela tomatea ez da iñoiz produkzio haunditan ekoiztu edo baratzetan landatu lurralde hauetan, baina  pixkanaka pixkana  “Narbarteko tomatia” fama dexente hartzen joan zen.

Afaria, baraxuri zopa, tortilla (aunitzetan patata gabe) eta noizbeinka arraina, beti konserban iñoz freskua…eta esnea! Beno erran dugun bezala udazkenan gaztain erreak!

Vidal aitak herritarrekin izaten zuen elkarrizketa hoietako batean, Putxitxiako  Juan Felipe Dendarieta arraioztarrak aipatzen dio gazte garaian (1920an inguruan) afaltzeko bera eta bere bi anaiak sardin bat zutela, hiruendako olioan konserbatutako zardin bat. Bata burua jaten zun, bertzia erdiko patria (hoberena) eta hirugarrena isatsa… biharamunean ordena aldatzen zuten.

Bazkariko potajiak buztieko eltze edo lapikotan egiten zen, patatak tupinetan (marmitak antzekoak baina hiru zagoekin). Jakiak (gisatuak) zopa idorrak (baztan,zopa turistikoak antzekoak) buztineko kazoletan egiten ziren. Kazerola hauek haise arraildu egiten ziren eta normala zen alambrez (burdin hariz) konpontzea edo estutzea…hortarako baziren expres ijitoak arraildura horiek konpontzen zituztela, (1960tik altzairu eta aluminiko kazuela, lapiku eta halakoak agertzen hasi ziren). Sukaldatzerakoan suaren beroa hobe eta lapiku osaoan aprobetzatzeko eltzeburdinak erabiltzen ziren eta doike taloak eta ogia xingortzeko taloburdinak.

Potajeak eta gisatuak ez ziren espeziazen sobera, normalki txerri-gantza edo bertze animalena baratxuriekin frijituak gisoetan botatzen zen.

Igandeko bazkaria ezberdiña zen, garbantzuak azakin ohikoa zen (kategoriako bazkaria). Garbantzuak ez zirenean babarrun txuriak zeuden.  Egun berezietako plater preziatua bizkarrezurra zen. Igandetan bai txaskia eta solomoa jatea normala zen, nahiz eta etxe ahunitzetan egun harruntako bazkaria eta igandekoa iduritsua izan, hau da! igandekoa bertzeak bezala zen. Igandetan posible bazen ogi ona eroste zen, (Elizondo eta Iruritako okindegietan), ogia zopa berezietako zen eta sobratzen zen berze iganderako gordetzen zuten. Vidalen lanetan Elkarrizketatutako gehienak bai aipatzen dute igandetan ppstrea bazela, fruta edo esneki baten bat.

Inda bordako Juan Gortarik aipatzen du igandetan Elizondoko merkatuan erositako oilaskoak eta paella jaten zutela, Vidalek aipatzen du hau 50. hamarkada aintzin izanen zela zeren gutti izan dira oilasko edo oiloa jaten aipatu ziotenak, agian oilo zahar baten bat edo norbaitek gaixorik zegoenean, zren oiloak harraultzetarako ziren.

Honen adibide da Lekauzko  fray Vizente txoferrari gertatutako pasadizioa. Vidal aitak kontatzen dunez Fray Vizente Iruñara zijoala Arraizko bentetan errepidean oilo batzuk bazirela ta… dirudi baten bat kolpatu zuela. Fraide etxetik jende batzuk agertu zirenean ikusita,, beldurtuta alde egin zun. Irulatik bueltatzerakoan Arraizko bentatik pasatzerakoan…errepide ondoan Arraiztar kuadrilla bat zegoen, Auzokideak fraileaaren kotzea kusterakoan errepide erdian paratuta kotxea geldiarazi zuten. Fraide, barkapena eskatzera eta zerbait damutua kotxetik atera zenean, Arraizko gizonak hola erran zion;-Beno halakoak ez egin maiz….baina hilabetean behin bat ongi egonen zen, oilo bat jatea eskertzen da!

Bazkariaz gain edariaz ere aipatzen du Vidalek bere lanetan. Bitxia da ardoren ikuspuntua, igandetan soilik (egunean zehar ez da aipatzen), gizonak bakarrik eta bitzikeri bezala  aunitz erten dute bordariek bai  zutela afizioa.

Ardoa aparte, udazkenean etxean egindako pittarra edaten zen eta Sagardoa… apenas ja! XX. mendean sagardo ez zen nabarmentzekoa Baztanen ezta Euskal Herriko bertze tokitan. Baztanen. XIX. mende bukaeran soilik Zigako Egozkue jauregikokoak bere sagardiekin ekoizpen dezente egiten zuten eta mende berriaren hasmentan …sagardoa egitea utzi zuten.

Bazkaltzerakoan, bakoitza bere platera zuen, xardeskak ez ziren erabiltzen, zingerra, magrak patatat, txaskia eta halako haragi hezurdunak eskuekin jaten zen (apeza bazkaltzera etortzen bazen ematen zizaion xardeska). Nabala bakarra bazen, gasna, ogia taloak… mozteko.

Jankideak, ez mahikideak (maihik bazen baina normalki jende gehiago bazen jateko mahian kabizen zirenak baino) normalki aulki apala batzuetan eta bakoitza bere platerakin suaren ondoan esertzen ziren ( ez zeudenean denontzat harri edo egur batzuen gainean ere).  Esnea egurrezko opor izeneko edalontzietan edaten zen.

Elikagai preziatu bat harraultzeak ziren, etxe haunitzetan arraultz aunitz jaten zen, bertzetan gutti,,,,etxe hoietan arraultza Elizondoko merkatuan saltzeko ziren, Saldu ondoren etxekoandrea Elizondon zela behar zuen elikagaiak eta baratzea ez zuena ematen (garbatzuak adibidez) erosteko aprobetxatzen zuten.

Captura de pantalla 2018-02-23 a la(s) 00.43.03Etxe ta borda gehienak zerriak hiltzen zuten, zerrikia baratzeko barazkiak, esnekiak eta gaztain garain gaztainak  famili baten elikagaiak eta bizigaiak ziren. Familiarako ardi bat  edo oilo bat hiltzea ez zen normala, normalki gabonetarako edo norbait gaixo zegoenean hiltzen zen. Normalena animali horiek saltzea (baita ere untxiak) zen eta diru horrekin, arropa, oinetakoak, bertze elikagaiak erosten ziren.

Udazkenan usoak hiltzen ziren eta beraiekin plater bereziak prestatzen zituzten, neguan zerriak, bildotsak paskuarako eta gabonetarako oiloak, Basotik onttozuria, onnto beltza eta gorringoa biltzen zituzten elikagai gise, erreka eta ibaiati soilik amuarraina eta aingirak, barboak eta karramarroak ez ziren ohizkoak. Amuarrainak arrantzatzeko normala zen erreka “erretzea” hortarako kisulabetako karea hartu eta errekan botatzen zuten. Igelak ere preziatuak ziren garai batean baina dirudi bailaran ez daudela idoi onak igelendako Iruritan dagon Itosoingo logie (balsa de las ranas) gain….eta aunitz izan arren ohikoa ez zena Baztanen jatea…eta Vidaleri harritu ziona (bera, arabakoa zen) barraskiloak ziren….Araban perretxikoa eta barraskiloak plater tipikoa da eta!

Post hau egiteko erabili den informazioa;

-Arráyoz, un lugar del Baztán: estudio etnográfico Vidal Pérez Villareal
Cuadernos de etnología y etnografía de Navarra, ISSN 0590-1871, Año nº 22, Nº 56, 1990, págs. 261-305

-Infernuko-Errota: Molinos del valle de Baztán
Vidal Pérez de Villarreal
Cuadernos de etnología y etnografía de Navarra, ISSN 0590-1871, Año nº 21, Nº 53, 1989, págs. 179-188

 

 

 

 

Read Full Post »

Elizondoko dukea

1934ko ekaina 18tik, Portugaletik Ingalaterrara ihesi iritsi zenetik, Londresen Elizondoko dukea eta bere familia finkatu da. Elizondoko Dukea (hala zautzen diote Londresen) bizi lasai darama, baina begibistan Spainara bueltatzea du. Spainan 1833ko urritik gerra zibilan daude, Fernando VII.an erregea hil zenetik eta Santos Ladrón de Zegama jenerala Errioxan matxinatu eta Bilbon eta Gasteizen Karlos V.a erregetzat aldarrikatu ondoren.

Elizondoko duketza ezkutu tituloa da, hau da, jauntxo noble batek ez jakiteko norden erabiltzen duen tituloa da. Denek batzekiten Elizondoko dukearen tituloaren atzean Carlos María Isidro de Borbón (Karlos V.), Espainiako Tronurako erregegaia karlista zegola.

Gutti iraun zun Elizondoko dukea Britaina haundian, zeren Uztailan Franziara (ezkutuan) pastu, Frantzia osoa zeharkatu eta 9an Zugarramurditik Nafarroan sartu da. Gaua Amaiurren pastuko dute eta biharamunean uztailak 10, Arizkunen geldialdia eginen du bazkaltzeko (Ihes zegoen arizkundar karlista baten etxean). Konbentuan otoitz eta Elizondoko bidea hartuko zuen. Azken ibilbide hontan junta Karlistaren kidea zen Martin Luis Etxebarria Berroetarra, Datu jauregiko nausie eta altxamenduan balleko alkatea eta kapitan de armas zena ongietorria emanez Elizondora akonpainatuko die.

  • Infante_don_Carlos,_by_Vicente_Lopez

    Karlos Maria Isidro Borbonekoa. Irudia wikipwedia

    Bidaia honen antolatzailea Louis Xavier Auguet de Saint-Sylvain izan da eta erregegaiarekin bide osao egin du, Nafarroara iritsi bezain pronto “Baron de los Valles” izendatuko dio, hemendik aurrera On Karlosen idazkaria eta ayudante de campo izanen da

Bidean, erregegaia tropa karlisten artean pasten da, hauek ideikere dute bere ondotik zaldi gainean pasten dena On Karlos zela, bidaia arrakasta bat izan da.

Elizondon Sagastibeltza koronela eta Nafarroakon Junta Karlista dago, Gobernadoren jauregian, hau da Arizkunenean ezartzen dute erresidentzia reala, On Karlos iritsi bezain pronto Zumalakarregi idazten dio. Jakinda erregea zegola, dantzak eta kantak Arizkuneneako parean eta bere lehio aintzinean herritarrak eskaini zioten.

Tomas Zumalakarregi uztailak 12 gaueko 11etan iristen da Elizondora eta erregea agurtzen du.

Uztailak 13an biek biltzen dira eta Karlos V Iparraldeko bere armadako buruzagi karguan berretsi egin zion, tenente generala izendatu eta bere estado mayor-eko buru ere. Baita ere biek “Elizondoko manifestue” gise ezagutuko den textoa siñatuko dute.

Guzti hori ospatzeko Elizondoko Santio elizan meza ospatu zuten, mezan Te Deum-na kantatu zen (Zuri Jauna, eskerrak emateko hino erlijiosoa). Zarategui jeneralak bere “Vida y hechos de Don Tomás de Zumalakarregui” liburuan aipatzen digu nor zeuden eta nolako giroa zeguen egun hartan Elizondon. Mezan Nafarroako Junta Karlista osoa, ( Mendinueta eta etxeberria barne), Zumalakarregi, Zaratiegui bera, Sagastibeltza eta hainbat ofizial, Karlistak,  Baron de Los Valles jauna (honek  Londresetik Elizondorako bidain denbora guzie akonpainatu zion gizona izan zen), Baztango jaunxo aunitz (doike liberalak ez!) eta kanpoko batzuk ere. Elizondoko jauregien eta etxeen  lehioak maindiriz apaindutak zeuden eta prozesionetan ohikoa zen beezala, kalea belar freskoaz estalita zegoen.

Captura de pantalla 2018-02-08 a la(s) 19.30.18

Tomas Zumalakarregi Teniente jenerala.

Zabaldu da erregegaia Nafarroan dagola, nahiz eta batzuk ezin siñestu, nola Londresetik atera den. Kristinianoak, erregegai apresatzera sahiatuko dira eta Maria Kristina erregeaordeak  berbera Rodil jeneralari On Karlos harrapatzeko agindua eman zion. Honek segidan martxan jarri zen Baztan aldera (Rodil berbera izan zen Don Karlosek Portugaldik  Londresera ihesi egitea behartu ziona, baita ere erregeordearen aginduta, arrapatzea zuen helburua). Hori jakinda uztailak 15 Erregenahi eta bere lehen generala (Zumalakarregui ) Elizondo uzten dute, bidean Iruritan,  5º Batailona agurtu eta Belatera abiatzen dira.

 

Egun hauek ez dira izanen On Karlos Elizondo eta Baztanen pasatuko duen egun bakarrak, urte batzuk geroxago, Rodilengandik bereziki ihesi ondoren, Oñatin, Lizarran, Tolosan eta Durangon gortea finkatu ondoren, Bilboko setioan izandako porrotaren eta Zumalakarregiren heriotzaren ondoren, gerra penintsula osora hedatzen saiatu ondoren 1836ko Gómezen espedizioa eta, hurrengo urtean, On Karlose berak gidatutako Errege-espedizioa ondoren (Madrilgo ateetara iritsi ziren azken espedizio horretan), gerra ez atzera ezta aurrea egin zuenean  eta buruzagi karlisten arteko liskarrak hasi ziren ondoren, Don Karlosek espedizioaren porrotaren arduradun jo zituenak zigortu zituen ondoren (On Sebastian infantea, armadako buruzagitzatik kendu zuen, eta Zaratiegi, Simón de la Torre, Villarreal, Elio eta Egia konfinatu eta espetxeratu egin zituen.) eta ia euskaldunek hainbat urte ondoren gerraz nazkatuta zeudenean eta 1838an Muñagorriren bakea eta fueroak mugimendua sortu ondoren (karlistak zatitu zituen, apostoliko eta Marotozaleen artean), Lizarrako fusilatuak ondoren …eta Bergarako besarkada ondoren (1839ko abuaztuak 31), …berriro Elizondora bueltatuko da.

Captura de pantalla 2018-02-08 a la(s) 19.28.10

Bergarako besarkada, Maroto eta Espartero

On Karlosen gorteko apostolikoak erbesteratuak izan ziren Maroto buruzagitza hartu zuenean. Orain On Karlos soilik gerra jarraitzearen aldekoak napar eta arabarrak ditu eta hoietako batzuk matxinatuta dabiltza. Napar bataion batzuk;  5.na (baztandarrez osatuta) 11.na (Baztan.Bidasoa akuartelatua) eta 12.na (hemen ere baztandarrak baziren) amotinatu dire, “Erregea bizi dadin, Maroto hil dadin!” ohiukatzen dute . Egun horretan Baztan ta bidasoa guzia , Beratik Urdazubiraino, karlista matxinatuen eskuetan zagoen eta…eta ” Marotoren Traizioaren” ondoren, haserre biziazrengatik, anarkia, basakeria, arrapakeria, lapurretak nagusi dira, amorrua, ikara ta beldurra zabaltzen dute. Baztanen eta Bortzirian dauden soldadu karlistak erotu dira, ofizialak bildurtu eta eskapatu, tropa asaldatua, irailaren 1an Erratzun Ramon Ger teniente koronela hiltzen dute eta Urdazubin irailaren 6an bere jenerala (Moreno), Beran sarraskia, Elizondoko aduana asaltatua, andreak eta haurrak kolpatuak…eta agintari aunitz erahilak…Pio barojak “Las Mascaradas sangrientas” eleberrian kontatuko du pasarte hau.

Irailak 1an On Karlos bere gortekin Lekunberrin dago eta Elio jenerala armadako buruzagia  izendatzen du. Honek Frantziara eramaten ahal diola zihurtatzen dio. Hasieran erregegai Aragoira eramatea agitzen dio (hango bolondresekin biltzeko), baina…Elio, gerra osoan bereizgarri izan den “epeltasuna” erakusita,..ahal dula eramate erten dio, baina obe Franziara gatea dela konbenzitzen dio.

Irailaren 8an lekunberritik Elizondora Korte osoa abiatzen da, Napar eta Arbatar bataio batzukin. Baztandarrak 5.na. eta 12.na-koa buruzagiak ere egon dira Lekunberrin ( Etxeberria, Los Arkosko apeza eta Iturmendi kapitaina).  Han, On Karloseri erranen diote  bere inguruan  hainbat generalak morototzaleak (Elioz hasiz) uxatu behar dula. Bere bolondresak berari leialak direla eta Baztan-Bidasoako jaun ta jabe dira. Erregeak bai elio eta bai Baztango matxinatuak behar ditu eta azkenian lortuko du sublebatuak Elioren aginduak betetzea.

On Karlos Elizondon dago, berriz Arizkunenean, giroa ez da 1934ko udakoa bezala, Irailak 11an Elio jeneralaren akats taktiko batengatik (Doneztebe guardizio gabe uzten du)  Kristinianoak Donezteben arazorik gabe saartzen dira eta Elizondora doaz.

13an Elizondotik bere sekitoarekin atra (familia eta 2500 soldadu) eta Urdazubira iristen da, Urdazubin dagola Esparteroren soldaduak Elizondon sartu dira. Irailak 14 Espartero Elizondo dago, eta jakinda oinik Urdazubin dagola Zabala generala aurrez bidaltzen du.

Urdazubin tiroketa dago, Elioren tropak aurre egiten dute  Zabaleren kristinanoei kristinanoei, Espartero Otsondon dago. On Karlosek urduri ( eta bere familia eta guardia) zaldiek hartuta muga pasatuko dute!….guerra Aragoien eta Katalunyan iraunduko du 1840 artio. Don Karlosek bere seme Karlos Luisen esku utzi zituen bere eskubideak, eta berriz  Karlos V.a  ezkututako titulo bat hartu zuen, kasu hontan Molinako kondea.

BIBLIOGRAFIA

HISTORIA DEL TRADICIONALISMO ESPAÑOL. Melchor Ferrer, Domingo Tejera y José F. Acedo (1941-1979)

-Tomo III: Carlos V de Borbón. Desde la muerte de Fernando VII hasta la promoción de Zumalacárregui al mando supremo del Ejército carlista del Norte (Ediciones Trajano, Sevilla, 1942)

-Tomo IV: Zumalacárregui: su primera campaña. Desde la promoción de Zumalacárregui al mando en Jefe del Ejército Real del Norte, hasta la llegada de Carlos V a Navarra (Ediciones Trajano, Sevilla, 1943)

-Tomo V: Segunda campaña de Zumalacárregui. Desde la entrada de Carlos V en Navarra hasta final de 1834 (Ediciones Trajano, Sevilla, 1943)

-Tomo VI: Última campaña de Zumalacárregui. De enero de 1835 al sitio de Bilbao (Ediciones Trajano, Sevilla, 1943)

-Tomo VII: Muerte de Zumalacárregui y primer sitio de Bilbao. La Guerra Civil durante el primer semestre de 1836 (Ediciones Trajano, Sevilla, 1945)

-Tomo VIII: González Moreno en el Norte. Desde el levantamiento del primer sitio de Bilbao, a fin de Diciembre de 1835 (Ediciones Trajano, Sevilla, 1946)

-Tomo X: Erro, ministro universal de Carlos V. Mando del General Eguía en el Norte. Enero-junio de 1836 (Ediciones Trajano, Sevilla, 1948)

-Tomo XVI: Mando de Maroto en el Norte: Los fusilamientos de Estella y el Convenio de Vergara. Mando del Conde de España en Cataluña. 1839 (Editorial Católica Española, S.A., Sevilla)

-Tomo XVII: Carlos V en Bourges. Fin de la guerra de los siete años. Septiembre 1839 – Julio 1840 (Editorial Católica Española, S.A., Sevilla)

-Tomo XVIII: Carlos V. Desde la terminación de la guerra de los Siete Años en 1840, hasta la abdicación de Carlos V, en 1845 (Editorial Católica Española, S.A., Sevilla)

HISTORIA DE DON CARLOS Y DE LOS PRINCIPALES SUCESOS DE LA GUERRA CIVIL DE ESPAÑA. Volúmenes 1-2. D.A. Sanchez. Madri 1844.

VIDA Y HECHOS DE DON TOMÁS DE ZUMALACÁRREGUI, NOMBRADO POR EL SEÑOR DON CARLOS MARÍA ISIDRO DE BORBÓN, CAPITÁN GENERAL DEL EJÉRCITO REALISTA, DUQUE DE LA VICTORIA Y CONDE ZUMALACÁRREGUI.  )
Juan  Antonio Zaratiegui. Madrid: Imp. José de Rebolledo, 1845.

 

Read Full Post »

Uztailak uzta biltzen den hilabeta, ekaina, eguzkiarena (eki), Iraila iratza moztu eta metetan paratzen zen ilabetea, Azaroa aziekin lotuta, Maiatza erromatar Maiakin edo Loraila loreen hilabetia, eta otsaila otsoarena. Otsoa latinez Lupus et lupusetitik lupernaliak, egun hauetan erromatar garaian ospatzen zen besta, purifikazioarekin (garbikundea) lotuta zegona eta gaur egun otsailako besta ezberdinetan zerbait mantentzen direnak.

Otsaila, festa-egunez beteta dago edo bederen garai batean zegoen; kandelaria, San Blas, Santa Agueda bezpera, orakunde, gizakunde, emakunde eta nola ez iñautiak. Festa hauetako batzuk zerikusia daukate otsoa edo garbitzearekin, baita ere gehienak lurra edo naturaren zikloarekin. Orain dela Hilabete terdi bat ospatu dugula neguko solstizioaren besta, neguaren bukaeraren hasiera da, egun hortatik (kristauentzat Jesus jaio zen eguna, baina Mitratarrenzan “sol invictusen” eguna) aurrera eguzkiak pixkanaka-pixkanaka minutuak irabazten dio iluntasunari, baina negua oraindikan gogorra eta luze da eta Udaberria ez da iristen, esnatu eta irizarri beharko da ama naturari?, lagunduko diogu esnatzera?. .

 

Luistxo Fernandez-ek Sustatun  bere (gaztelerazko blogean)kontatzen duen bezala:

Egun honta (otsailak 1) Hartza bere lozorrotik esnatu, leizetik burua atera eta zerura begiratzen du, Ilargi eta izarrak begiratuta erabakitzen du neguari gutxi geratzen zaion, eta beraz, leizetik atera eta inauteriei hasiera emango dien, ala, oraindik denbora duen lo jarraitzeko eta beraz zulora itzuliko ote den. Europako kultura tradizizionalean Hartza da kandelaria eguneko iragarpen horiek egiten dituena, baina Estatu Batuetan marmotaren eguna da. (denek ikusi dugun pelikula “marmotaren eguna”, Bil Murray antzestutakoa).

Otsailako lehenego festa eguna Kandelaria da. otsaila 2an, Ama Birjinaren Garbikuntza ospatzen duen jai kristaua da (gabonetik 40 egunetara ospatzen dena), baita ere argizariak eta argizolak bedeinkatzeko eguna.  Herri tradizioaren arabera, neguaren luzea edo laburra neurtzen da egun horretako eguraldiaren arabera: “Kandelario bero, negua dator gero; Kandelario hotz, negua joan da motz. “Eliza katolikoak antzinean inauteriei hasiera emateko data zen…baina non dago jatorria?

Captura de pantalla 2018-02-01 a la(s) 14.54.12

Lupernalak, oleoa Andrea Camassei.

Garbikundea, argizariak,,,erroma zahar garaian lupernalak izeneko bestak zeuden. Lupernalietan, nerabe eso gaste artean luperziak (otsoaren lagunak)  aukeratzen ziren. Hauek otsoen moduen, gizona izateko edo nerabetik gizona izateara pasatzeko tartea, desbora bat basoan bakarrik ehizatzen egonak ziren. Otsailaren 15an biltzen ziren eta ahuntza baten sacrifizioarekin hasten zen. Luperzien kopeta ahuntzaren odolez igurtzen zieten eta ahuntzaren esnearekin (sakrifikatu baino lehenago atraia) garbitzen zizkieten. Horren ondorioz  luperziak ahuntzaren larruarekin egindako  uhal edo tira batzuk hartu eta desfilatzen  hasten ziren (argizariak eta lastargiak bertze eskuan eramaten zetela). Bidean aurkitzen zituzten neska eta emakumak ahuntz larruzko tirekin, eskuak, izterrak eta sorbaldan  jotzen zieten. Honen sinbolojia emankortasuna zen, emakumeak emankorrak, ugalkorrak izatea (ahuntza emankortasuna, amatasuna eta ezizaren  irudia da​), bizitza ekartzea zuen helburua. Baita ere purifikazio besta zen, ekintza hori “febratiu” izenarekin zautzen zen, zeren hauntz larru hoiek “februum” deitzen ziren, “Frebrum” hitz etruskoa zen eta “purifikazioa” erran nahi zuen. Huek, erromatarrak baino lehen festa hau (edo antzekoa) “febratium” deitzen zioten ,hau da, purifikazioa! . Aintzinako erromatarrak hilabete horreri Febrerum izena jarriko diote. Frebrus ere, Pluton zen erromatarrendako purifikazioaren jainkoa zena, erren behar aintzinako erromatarren egutegia Febrerun hilabeta, azkena zela, urte amaiera zen, urte osoko gauz txarratik purifikatu behar ziren. Martxoa urte berria zen, berriz bizia haste zen, udaberriarekin doike!

 

Erroma kristauan hoinik luperkalak ospatzen ziren eta jendearen ospea zuten, baina kristau erlijioko agintariak 391 debekatu zuten. Debekatuak egon arren, herri xumea ospatzen zituen, baina.. ia ia mende bat geroxagoa, aipatzen dute Gelasio aita saindua (494-496) lortu izan zuela lupernalak gehiago ez ospatzea. Horretarako otsailaren 2ra  pastu zituen, argizarien eta lastargien desfilea mantenduz eta Ama Birginaren Garbikundea (purifikazioa) ospatzen akitu zuten….gaur egungo Kandelario jatorria izanez.

Kultur eta egutegi zeltiarran otsaila 2  lau jai garrantzitsuenetako bat da, Imboloc deitzen diote (Santa Brigida kristautasunaren impsaketa ondoren) eta emankortasun edo ugalkortasunaren erritualarekin zerikusia du. Erran behar egun hauek udako solstizioa eta udaberriko solstizioaren erdi puntua dela..

Gero, bere opilekin otsailaren 3 San Blas dugu, erlijioa dioenez 316ko otsailaren 3 San Blas santu armeniarra torturatua hil omen zela. Blasek medikua zen eta tradizioa da, egun hontan egindako opilak bedereinkatu ondoren jatea! urte osoan marmarta ez izateko. Euskal Herritik kanpo  Zaragozako probintziako Ateka herrian San Blas eguna mozorro bat atratzen dute eta herria guztia bere atzetik doa, festa hau kristiaurrekoa da eta iñauteriaren aurre besta bezala ikusten da…gure gizakunda gise.

Otsailaren 4an, Santa ageda bezpera, (Santa Aguedan Txula eta zingerra) makilan eskuan eta etxez etxez kanta erritua duen festa ospatzen da. Festa hau Baztanen,  Baztango ikastolaren eskuz (urte asko daramate), berreskuratu izana da eta hori esker aspalditik Elizondoko haurrak ezagutzen dute ohitura zahar hau. Festa hau erlijio kristaua jabetu baino lehen, bere jatorria edo erranahia, emankortasunan dugu, erraten denez makilekin, lurran jo ta jo ea esnatzen den intentzioarekin eta udaberria laister iris dezala zen, baita ere erten da makilaren kolpekaz (ta mugimenduaz) lurra ernaltzen dela eta gero hilabete batzuen ondorioz lurra (lorak, hostoak, landutakoa…) bere fruituak emanen ditula, hau da, udaberria!…baina  kristautasuna besta asimilatu eta ama lurrarentzat abesten ziren kantak, Catanian eta III mendean bizi eta titiak moztu zioten martirrari eskeini ziren.

Bitxia da,  Cataniako Agueda, ahuntzarekin irudikatzea eta modu horretan emakortasunarekin baita ere. Agedari titiak mozten diotenean “ea nola posible den gizona bateri haurtzaroan elikatu dion titiak moztea” erten du…berriz esnea, elikagaia ezizea agertzen zaigu ahuntzaren irudiarekin batera (mitolojioa greko-erromatarran ahuntza bat zeusi haurzaroan elikatzen dio, Romulo eta remori Otso bat ama izan eta ezi arren, auhuntz baten errapetik elikatzen dira, Iparraldeko mitolojian Odinekin ahuntza bat doa eta egunero bere esnea edaten diona..). Aintzinako erromara joanda otsaila hasieran Matronala bestak zeude, emakumen eta amatasunaren besta zen, baita ere lupernaliekin batera (emankortasuna) Freberatun (garbikundea) bestak ziren. Gaur  egun santa Ageda emakumen besta bezala zautzen da Leongo herri batzutan, besta hori gure Emakunde bestarekin (garai berberetan) parekatzen ahalko zen..

20604182_2035059669853096_7523411679797834274_n

Jantzilo erretzen, (Gizakunde) Erratzu. Argazkia Pello San Millan.

Iñauteriak baino lehen, ia urte dexente berreskuratuta (jo ala jo kultur elkarteak, Arizkungo eta Erratzuko gaztei esker)  Gizakundea dugu, (iñauteriak bi aste lehen, batzutan urtarrila bukaeran tokatzen da).

Otsoa gutti baina bai otsa hauniz; mozorro ttunttuneroak, mozorro txuriek, beltzak, ttutturro dunak, joaldunak, Erratzuko damak, Arizkungo sagardantzariak eta doike Arizkungo hartza. Arizkunen mozorrotu,eta karriketan barna sagardantza ezberdiñak dantzatu ondoren, Errazuko bidea kaletan barna dantzatu eta haurrak izitu eta segitu (Iñautetako jotzen duen mozorroa luperzietan jatorria izanen zue) , ondoren, plazan Jantzilo epaitu (gauz gaistoen irudikapena) eta sua erretzen da,,,purifikatzen da, sua sibolojikoki purifikatzailea ta garbitzailea da.

Emakundearekin batera (matronala)  triolojia akitzeko, iñauteak baino lehen , denen besta eta denborarekin haurren besta bihurtu dena Orakundea dago. Kalejira, jokoak, bazkaria eta arratsaldean egurreko ezpata batekin oilarra arrapatzera. Ezpata  xingolaz eta zintaz hornituta doa eta tradizioa diona (tradizio berrie 70 hamarkadakoa) zintak txuri , gorri eta berdea izatea. Ez da kuriosoa, orakundean garrantzi haundia duena, oilarrra izatea, kultur guztietan oilarra eguzkiaren sinboloa  izan da, eguzkiarekin oilarra kanta asten delako eta aintzinetik pentsatzen zen Oilarra zela eguzkiari esnatzen ziola eta oilarrarik gabe ez zegola egunarik, (besta honen jatorria ere lurraren zikloarekin ere parekatua dago).

20626806_2038535196172210_3806968364655354930_o

Zanbomba, Arizkunen. Argazkia Pello San Millan.

Orakunde ondoren,   urrengo Astelehen eta Asteartean  (Elizondon ostiral eta larunbata) iñauetak izanen dira eta otsailako ots hitza hartuta, otsez betetako egunak, espiritu txarrak uxatu behar dira ta… hortarako mozorrotu (espirituak ez ezagutzeko) joarekim (joaldunak), zanbobakin (damak) arpa (Arizkunen)…eta zarata sortu!,aski ezaguna da, Iñauteriak neguaren bukaera aldera jendeak mozorroturik ospatzen dituen jaiak direla, desfileak eginez edota bertzerik gabe jai-giroan murgilduz, kantuz, dantzan eta zarata eginez ospatzen diren festak direla. Inauterien ezaugarri berezia da, bertze jaien aldean, umore, parodia eta satira giroa, gizarte ordena urratu eta alderantzikatzen duen jaiak direla. Teorikoki ortzegunan hasten ziren (gure kasuan orakundekin) eta asteartean asteazkeneko ahusterrea baino lehenenago akitzen zirela.  Historikoki, kristautasunaren tradiziotik abiatzen diren jaiak dira, baraua eta bertze zenbait gabetze dakartzan Garizumaren aurretik ospatzen baitira, baina antzinako paganismoan daude sustraiturik, negua amaitu eta udaberria hasteari loturik…hau da emankortasunarekin

Otsaila maitea!

Read Full Post »

Ilbeltzaren 17an San Anton eguna, festa egun haundia bederen Elizondo (edo bederen lehen). Aspalditik baserritarrak eta nekazariak gaurko egunean, goizean etxaldeko aberei bazka bikoitza ematen diete.

Gaur bere jai eguna da, zeren San Antoneek lanerako erabiltzen diren abereen nausie eta zaintzailea da, san anton, abereen bakantze eguna da, baserriko laneko animalien eguna. Ohitura zaharra zen, herritarrek elizara aberekin joatea eta urte osoan gaixotasun eta heritasunetik babesteko mezaostean bededeinkatzen ziren. Baño hau baino ohitura zaharrago eta animalien onura berdiña billatzen zen erritoabaserri bazutan iten zena (mantenzen zena) zen.  Egun hontan baserriko animalie, enbor erre baten gañetik pasazterazten zizaien. Enbor hori, apaizen bendizioaren bezala, onuragarria zen, enbor hori egun batzuk lehenago, baserriko sukaldeko suan erretako enborra zen, hain zuzen Abendua 24ko gauan, gabonetan, enbor erre hori euskal herriko toki batzutan Olentzero bezala zautzen da.

Kristatusunan ikusita VI.mendean Egipton Anton izeneko gizaseme bizi omen zen, honek  basamortura predikatzera joan ondoren, hiltzerakoan santua bihurtu eta denborarekin animalien zaintzailea bihurtu zuten, baita ere diote erdiaroan, Francian San Antonio omenezko monastegi batean lehenengoak zerriak ekoizten edo ezitzen izan zirela (nahiz eta gizakiak neiolitotik animaliak  izan) . Fijo, aspalfiko itxura badeslari paganoa egiptarra ordezkatu zula (bertze besta santu eta santa bezala.)

Aspaldiko gautzak gibelean utziz, san Antonen baserritarrak eta herritarrak mezara joaten dira eta mezatik plazara, zozketara. Zozketa hau ,bailaran egiten den zozketa zaharrena da, bere ehun urte pasakin, urte guzi hauetan  bildutako dirua, “xahar-etxearentzat” izan da.

Baztango zaharretxea, izenez, Francisco Joaquin Iriarte erresidentzia deizen da, gehienak zahar-etxe izenakin ezagutzen dugun arren, urte aunitzetan “la Misericordia” bezala zautzen zen. Gaur egungo Zaharretxearen jatorria “misericordia” batean dago eta XVIII. mendean kokatzen da. Garai haietan Bartolome Iturralde Zigatarrak, bailaran “escuela de latinidad” (gaur egungo institutoa antzekoa izango zena baina elizgizonak eramana) bat egiteko 2.000 peso eman omen zuen. Eskola hori egitea posible ez baldin bazen, diru hori onura publiko baterako erabili beharko zela argi utzi zun Bartolomeek. Azkenian, erreinu zaharrearen legeengatik eskola ez zen egiten ahal eta ballarako junta generalak,  diru horrekin, Elizondoko kaputxinoen hospizioaren eraikina erostea erabaki zuen.

Hospizioa, herriaren kanpoaldean zegoen, ibai ondoan (Gaur egungo Kuartelekozelaian, Elizondoko Beheko ikastola) eta lau pisuko eraiki haundi bat zen, karratua eta barruan larrain bat zeukan.

Juntakiden ideia,bailaran etxez-etxe eta elizen atarian limosna eskatzen zutenentzat (garai haietan aunitz bazela dirudi) toki bat txukuntzea eta han egotea zen, hau da “misericordia” bat eta hospizioa ezin hobea zen.

Ideia izan eta zabaldu bezain pronto, jende aunitzek, gehienbat Ameriketan zeudenak edo han dirua egin zutenak, diru dexente eman zuten. 1787ko Otsailaren 27an, “casa de beneficiencia” horren arautegia onartzen da eta izena San Francisco Javier izanen da.  Jabetza, Baztandar guztiena izango dela eta eklesiastikoak eta sekularrak kudeatuko zutela aipatzen da.

Urte batzuk funzionatzen ari zela, 1793 Frantziarrak (konbentzio gerran) zonaldea okupatuko dute, urte haietan limosna eta karitate publikoaren falta argia izanen da eta , lehenengo “zaharretxe” hori (San Franzisko Jabier miserikordia) itsiko da. Urte batzuk geroxago Independenzia gerratea izenarekin ezagutzen den gerratearen   ondoren (frantsak urte hoietan kaxerna bezala erabili zuten , berriz dirudi bueltatuko da eta urte batzuz segituko du irekia, hain justu bertze gerrate bat artio, kasu hontan Lehenengo Karlistada artio (1833). Gerra hontan bi alderdia miserikordia kaxerna edo fuerte bezala erabili zuten, baina lehenego gerra karlista ondoren,  armada gubernamentalaren Cuartel General bihurtuko da eta hortik aintzin Kuartela bezala ezagutua izanenda; Kuartela, kuartelekozelaia, Kuartelekozubia….

KUARTELA

Kuartela 1913an uholde famantuen ondore, Kuarteleko zubia uhoaldea eraman zuena ez da ageri. Kuartela ondatua ageri da 1912 sute bat sunsitu zuen. Argazkia anonimoa

Mende erdira, Francisco Joaquin Iriarte elizondarra ta eligizonak (presbiteroa) diru mordoxka emanez berriro miserikordia berri bat erekiko da. 1857an  Miserikordiarako eraikin berri bat eginen dute (gaur egungoa). Eraikin nausia aparte, bere inguruan bertze eraikin batzuk egin ziren; despensa, siloa, labeak… ta baita ere baratze bat.

Honen prezioa, 575.000 realak izango da, eta benefizenzia etxe berri honen kudaketa, apaiza eta bortz karitateko monja eramanen dute. “Beneficencia” berri hoRtan, bakarrik baztango 14 herriko (urte haietan Amaiur, Baztanik kanpo zegoen, 1667tik 1969artio) behartsu, umezurtz eta babesgabetuk hartuko dira.

Zahar etxe hau, bertzea bezalatxe, zeukan sosen iturburu haundiena, jendearen borondate onez emandako karitatea zen, eta modu horretan, aurrera egin zun, baño ia 1885an, gastuak ,emandako dirua baño haundiagoa zenez, udaletxeak, faltatzen ziren 4.750 pezetak, ordainduko zitun, ta  horrelakoak ez gertatzeko eta sosa iturri berri bat bezala, zerri baten zozketa egingo zuten… eta gaur egun artio, zozketa hori mantendu da…beno txerria hordez aratxe bat da gaur egun sari prinzipala.

2018 zozketako zenbaki sarituak

Captura de pantalla 2018-01-17 a la(s) 16.41.24

Argazkia @Baztan_Bidasoa

 

Post hau egiteko erabili den materiala.

Noticias y datos historicos del noble valle y universidad de Baztan. Manuel Irigoyen y Olondriz.

Read Full Post »

« Newer Posts - Older Posts »