Feeds:
Bidalketak
Iruzkinak

Archive for 2018(e)ko urtarrila

Ilbeltzaren 17an San Anton eguna, festa egun haundia bederen Elizondo (edo bederen lehen). Aspalditik baserritarrak eta nekazariak gaurko egunean, goizean etxaldeko aberei bazka bikoitza ematen diete.

Gaur bere jai eguna da, zeren San Antoneek lanerako erabiltzen diren abereen nausie eta zaintzailea da, san anton, abereen bakantze eguna da, baserriko laneko animalien eguna. Ohitura zaharra zen, herritarrek elizara aberekin joatea eta urte osoan gaixotasun eta heritasunetik babesteko mezaostean bededeinkatzen ziren. Baño hau baino ohitura zaharrago eta animalien onura berdiña billatzen zen erritoabaserri bazutan iten zena (mantenzen zena) zen.  Egun hontan baserriko animalie, enbor erre baten gañetik pasazterazten zizaien. Enbor hori, apaizen bendizioaren bezala, onuragarria zen, enbor hori egun batzuk lehenago, baserriko sukaldeko suan erretako enborra zen, hain zuzen Abendua 24ko gauan, gabonetan, enbor erre hori euskal herriko toki batzutan Olentzero bezala zautzen da.

Kristatusunan ikusita VI.mendean Egipton Anton izeneko gizaseme bizi omen zen, honek  basamortura predikatzera joan ondoren, hiltzerakoan santua bihurtu eta denborarekin animalien zaintzailea bihurtu zuten, baita ere diote erdiaroan, Francian San Antonio omenezko monastegi batean lehenengoak zerriak ekoizten edo ezitzen izan zirela (nahiz eta gizakiak neiolitotik animaliak  izan) . Fijo, aspalfiko itxura badeslari paganoa egiptarra ordezkatu zula (bertze besta santu eta santa bezala.)

Aspaldiko gautzak gibelean utziz, san Antonen baserritarrak eta herritarrak mezara joaten dira eta mezatik plazara, zozketara. Zozketa hau ,bailaran egiten den zozketa zaharrena da, bere ehun urte pasakin, urte guzi hauetan  bildutako dirua, “xahar-etxearentzat” izan da.

Baztango zaharretxea, izenez, Francisco Joaquin Iriarte erresidentzia deizen da, gehienak zahar-etxe izenakin ezagutzen dugun arren, urte aunitzetan “la Misericordia” bezala zautzen zen. Gaur egungo Zaharretxearen jatorria “misericordia” batean dago eta XVIII. mendean kokatzen da. Garai haietan Bartolome Iturralde Zigatarrak, bailaran “escuela de latinidad” (gaur egungo institutoa antzekoa izango zena baina elizgizonak eramana) bat egiteko 2.000 peso eman omen zuen. Eskola hori egitea posible ez baldin bazen, diru hori onura publiko baterako erabili beharko zela argi utzi zun Bartolomeek. Azkenian, erreinu zaharrearen legeengatik eskola ez zen egiten ahal eta ballarako junta generalak,  diru horrekin, Elizondoko kaputxinoen hospizioaren eraikina erostea erabaki zuen.

Hospizioa, herriaren kanpoaldean zegoen, ibai ondoan (Gaur egungo Kuartelekozelaian, Elizondoko Beheko ikastola) eta lau pisuko eraiki haundi bat zen, karratua eta barruan larrain bat zeukan.

Juntakiden ideia,bailaran etxez-etxe eta elizen atarian limosna eskatzen zutenentzat (garai haietan aunitz bazela dirudi) toki bat txukuntzea eta han egotea zen, hau da “misericordia” bat eta hospizioa ezin hobea zen.

Ideia izan eta zabaldu bezain pronto, jende aunitzek, gehienbat Ameriketan zeudenak edo han dirua egin zutenak, diru dexente eman zuten. 1787ko Otsailaren 27an, “casa de beneficiencia” horren arautegia onartzen da eta izena San Francisco Javier izanen da.  Jabetza, Baztandar guztiena izango dela eta eklesiastikoak eta sekularrak kudeatuko zutela aipatzen da.

Urte batzuk funzionatzen ari zela, 1793 Frantziarrak (konbentzio gerran) zonaldea okupatuko dute, urte haietan limosna eta karitate publikoaren falta argia izanen da eta , lehenengo “zaharretxe” hori (San Franzisko Jabier miserikordia) itsiko da. Urte batzuk geroxago Independenzia gerratea izenarekin ezagutzen den gerratearen   ondoren (frantsak urte hoietan kaxerna bezala erabili zuten , berriz dirudi bueltatuko da eta urte batzuz segituko du irekia, hain justu bertze gerrate bat artio, kasu hontan Lehenengo Karlistada artio (1833). Gerra hontan bi alderdia miserikordia kaxerna edo fuerte bezala erabili zuten, baina lehenego gerra karlista ondoren,  armada gubernamentalaren Cuartel General bihurtuko da eta hortik aintzin Kuartela bezala ezagutua izanenda; Kuartela, kuartelekozelaia, Kuartelekozubia….

KUARTELA

Kuartela 1913an uholde famantuen ondore, Kuarteleko zubia uhoaldea eraman zuena ez da ageri. Kuartela ondatua ageri da 1912 sute bat sunsitu zuen. Argazkia anonimoa

Mende erdira, Francisco Joaquin Iriarte elizondarra ta eligizonak (presbiteroa) diru mordoxka emanez berriro miserikordia berri bat erekiko da. 1857an  Miserikordiarako eraikin berri bat eginen dute (gaur egungoa). Eraikin nausia aparte, bere inguruan bertze eraikin batzuk egin ziren; despensa, siloa, labeak… ta baita ere baratze bat.

Honen prezioa, 575.000 realak izango da, eta benefizenzia etxe berri honen kudaketa, apaiza eta bortz karitateko monja eramanen dute. “Beneficencia” berri hoRtan, bakarrik baztango 14 herriko (urte haietan Amaiur, Baztanik kanpo zegoen, 1667tik 1969artio) behartsu, umezurtz eta babesgabetuk hartuko dira.

Zahar etxe hau, bertzea bezalatxe, zeukan sosen iturburu haundiena, jendearen borondate onez emandako karitatea zen, eta modu horretan, aurrera egin zun, baño ia 1885an, gastuak ,emandako dirua baño haundiagoa zenez, udaletxeak, faltatzen ziren 4.750 pezetak, ordainduko zitun, ta  horrelakoak ez gertatzeko eta sosa iturri berri bat bezala, zerri baten zozketa egingo zuten… eta gaur egun artio, zozketa hori mantendu da…beno txerria hordez aratxe bat da gaur egun sari prinzipala.

2018 zozketako zenbaki sarituak

Captura de pantalla 2018-01-17 a la(s) 16.41.24

Argazkia @Baztan_Bidasoa

 

Post hau egiteko erabili den materiala.

Noticias y datos historicos del noble valle y universidad de Baztan. Manuel Irigoyen y Olondriz.

Advertisements

Read Full Post »

Gartzaingo Aintzano auzoan, Iturbidea jauregian, 1600aren inguruan Miguel Iturbide jaio zen. Iturbidetarrak famili militarra da eta honek, bere arbasoak bezala karrera militarra ingo du, eta militar gise hainbat gerretan nabarmenduko da.

Captura de pantalla 2018-01-30 a la(s) 19.33.50

Iturbide jauregia, leinu etxe zaharra. Argazkia Pelo San Millan

XV.mendea Martin Iturbidetar bat  Baztango alkate “perpertuo” bezala agertzen zaigu, urte batzuk geroago naparren arteko Agramontarrak eta Bahamondarren  gerra zibilan, (agranondarrak Aragoiko Joanes II.aren alde patuz eta Behamontarrak Karlos, Bianako Printzearen alde) Behamondarren aldez egiten du. 1512ko Gaztelaniarren inbasioan, behamondarra denez, gaztelanien zerbitzuetara patuko da, urte bat geroxago 150 baztandarrekin, agramontarrak Donoztebetik bota eta Amaiurko gaztelua sitiatuko du. Martinek, urte hoietan naparren eraso aldi baten ondoren, preso hartua  izanen da eta Daxeko gaztelura ermanen diote. Baztandar kapitaina Franzian presondegian, hilko da.

Baztango “Kapitan de armas” kargoa bere semeari pastuko da eta 1565 urtean, honen semeari, Santxo Iturbideri. Santxo eta bere bortz anai (bi Lepanton hilko dira) baztandar soldaduekin batera Felipe II.ren gerretan ibili ziren; Lepanto, Italia, Flandesen…Santxo 1694an hilko da eta familiako kargua bere semea Santxori pastuko zaio.

Santxo honek, bere baztandarrak tropak Baztango mugetan formatzen ari zela, zalditik erori eta kriston kolpea hartuz, elbarritua geldituko zen eta 1595an, kargua utzi behar izan zun.

Santxoren seme gazteena, Miguel Iturbide Zuria izanen da. Miguel, 25 urtekin Flandesen aurkitzen diogu. Bere soldadu horria paregabea da, gerlari ausarta bezala ospe haundia hartuko du eta urte guttitan karguz igotzen da. 1631an aita hil zela, etxera bueltatzeko baimena ematen diote. Baztanen zela ta, Hondarrabiko postura bidaliko diote. Han, experienzia horria ikusita eta euskalduna zela, espio bezala Soule, Lapurdi eta Biarnon bidaliko diote. Lau urte iibiliko da espio guise Nafarroko kortean eta Franziako erresuman, lau urte hoietan, Donibane Garaziko, Baiona, Baigorriko eta Daxeko datuak, eta planuak pastuko ditu.

Captura de pantalla 2018-01-30 a la(s) 19.46.27

Flandesko eta terzioen irudia, “El capitan alatiste ” pelikulako fpotopgrama. Haibat bandera Borboñako gurutzearekin (Hamsburgo familikoa) Baztango bandera garai hauetakoa da.

1636an urte ilunak dira, Frantziarekin gerra bat izanen dela airean sumatzen eta dastatzen da. Europan Hansburgoak irabazle atra dira eta Frantziako Ritxeliu Kardenala hanburgotarrak mundua gobernatzeko aukera dutela beldurrarekin, bertze errialdekin negoziazioetan jartzen da, dena pres dago… edo bederen spainarrak hori uste dute…Frantzia Pirineoetatik Spaina erasoko dula.

Horrela dela, Nafarroako birreia Martini, bere familiaren titulo zaharra bueltatzen dio eta “Valleko Kapitan de Armas” izendatzen dio. Bere lana, muga zaintzea izanen da eta muf¡ga defendatzeko baztandarrak mobilizatuko ahalko du. Baina, ondarrian frantsak ez dute erasotuko baizik spainar ejerzitoa izanen da ipar euskal herrian sartuko dena. 1636ko irailan Zibururaino iritsiko dira (idea zen Baiona konkistatzea) eta Urrian Miguel 1000 baztandarrekin (hala diote kronikak) Lapurdin sartzeko aginduko diote eta Ainoa eta Sara herriak okupatuko ditu.  Abenduarako Spaniarrak bueltan daude eta Miguel Iruñan,saritua izanen da.

1638an Burdeosko apezpikua espainatarren erasoa kontra eginez, Ondarrabian sartu eta hiria sitiatuko du. Iruñetik, Miguel Iturbide bidaltzen dute, Miguelek hiria askatuko du. Ekimen honegatik bigarren aldiz “kapitan de Armas” izendatuko diote. Notizia hau ez zen ongi artu eta Elizondoko Azpilkueta lizenziatuak ( Iturbiterrakin hainbat aferetan agrtzenda Azpilkueta lizenziatua) izendapen hori  foruen kontra joaten zela salatuko du. Gerra, Kataluyan gogortzen da eta Miguel 3000 napar soldaduekin Cambrilsera bidaltzen dute. Han, mosketoi batek zaurituko dio eta Nafarrora sendatzera bidaliko dute. Urteak pasa, guerra  Katalunyan segitzen du eta Madrileko korteak Nafarroari, soldadu gehiago eskatzen dio (Unión de Armas legea), gero eta gehiago. Nafarroako diputazioak eskaera hori foruen kontra joaten dela aipatu eta aldarrikatuko du eta korteen aurka diputazioa protestatzen du.

Urte hauek  gogorrak dira Spainako erresumarendako, Portugal askatasuna lortu du, baita ere Erberak, Herrialde Katalanarretan independentzia lortzeko borrokatzen dute (errepublika aldarrikatu dute), Frantsak mugan….Miguel, zauritua izan zen ondotik, ez da berriz ejerzitoan inkorporatu, bera diputazioarekin leiala da eta ados dago soldaduak ez bidaltzea, hau da! ez du onartzen, naparrak Kataluinean borrokatzea.

1643an Miguel Iturbide, Diputado kargoa lortzen du eta hasieratik Nafarroako eskubideak defendituko du eta Virreiarekin (Oropesako kondea) aunitzetan talka inen du. Diputazioan bi bide ezberdin ezartzen da, bat realistagoa (Madrilekin ados) eta bertze bat,foruak mantentzea defenditzen zuna, Miguel mugimendu horren burua eta ahotsa izanen da.

1645an Iruñan, 8 Napar soldadu batzuei, Katalunyako gerratik desertatu dutela epaitzen dute eta kriston  zigorra ezartzen zaie. Miguel Diputadoa ez dago ados eta gogor arituko da Virreiaren kontra eta baita, Felipe IV-ren kontra protestatuko du. Bere protestak, Oropesako kondea Nafarroako virreynatoa uztea eta alde egitea lortuko dituzte .

Aintzinako Gartzaindar militar leial eta aparta, Madrilgo korterako politika-gizon gogoikarria (molestua) bat bihurtu da, eta 1646an Kortetara deituko diote , han deus erran gabe urte batez atxilotua egonen da eta azkenian “conjura separatista” baten buru zelakoa (Nafarroa askatuta balten aldekoa), salatuko diote eta epaiketa esperoan zegoenean, 1648ko egun batean, era arraro eta misterioso batean hila agertuko da. Nafarroan berehala notizia zabalduko da, Diputaziok protesta formalak eginen du eta Nafarroako erregimentu batzuk, bere kapitaina eta Nafarroko foruak defenditzeko asmoz, altxatzeko sahiakerak eginen dute…Nafarroa askatzeko azken sahieskera izanez…Ohore eta betiko argia kapitaina!

Post hau egiteko erabili den materiala:

Gran Enciclopedia de Navarra, ITÚRBIDE, Miguel de.

Don Miguel de Iturbide y Navarra en la crisis de la monarquía hispánica. Javier Gallastegui. Univerdidad de Deusto.

Miguel de Iturbide, ajusticiado en 1648 ¿Motivo? Querer sublevar Navarra para recuperar su soberanía. Mikel Burgi. nabarralde.com

 

 

 

Read Full Post »