Feeds:
Bidalketak
Iruzkinak

Archive for 2018(e)ko urtarrila

Ilbeltzaren 17an San Anton eguna, festa egun haundia bederen Elizondo (edo bederen lehen). Aspalditik baserritarrak eta nekazariak gaurko egunean, goizean etxaldeko aberei bazka bikoitza ematen diete.

Gaur bere jai eguna da, zeren San Antoneek lanerako erabiltzen diren abereen nausie eta zaintzailea da, san anton, abereen bakantze eguna da, baserriko laneko animalien eguna. Ohitura zaharra zen, herritarrek elizara aberekin joatea eta urte osoan gaixotasun eta heritasunetik babesteko mezaostean bededeinkatzen ziren. Baño hau baino ohitura zaharrago eta animalien onura berdiña billatzen zen erritoabaserri bazutan iten zena (mantenzen zena) zen.  Egun hontan baserriko animalie, enbor erre baten gañetik pasazterazten zizaien. Enbor hori, apaizen bendizioaren bezala, onuragarria zen, enbor hori egun batzuk lehenago, baserriko sukaldeko suan erretako enborra zen, hain zuzen Abendua 24ko gauan, gabonetan, enbor erre hori euskal herriko toki batzutan Olentzero bezala zautzen da.

Kristatusunan ikusita VI.mendean Egipton Anton izeneko gizaseme bizi omen zen, honek  basamortura predikatzera joan ondoren, hiltzerakoan santua bihurtu eta denborarekin animalien zaintzailea bihurtu zuten, baita ere diote erdiaroan, Francian San Antonio omenezko monastegi batean lehenengoak zerriak ekoizten edo ezitzen izan zirela (nahiz eta gizakiak neilitotik animaliak  izan) . Fijo, aspalfiko itxura badeslari paganoa egiptarra ordezkatu zula (bertze besta santu eta santa bezala.)

Aspaldiko gautzak gibelean utziz, san Antonen baserritarrak eta herritarrak mezara joaten dira eta mezatik plazara, zozketara. Zozketa hau ,bailaran egiten den zozketa zaharrena da, bere ehun urte pasakin, urte guzi hauetan  bildutako dirua, “xahar-etxearentzat” izan da.

Baztango zaharretxea, izenez, Francisco Joaquin Iriarte erresidentzia deizen da, gehienak zahar-etxe izenakin ezagutzen dugun arren, urte aunitzetan “la Misericordia” bezala zautzen zen. Gaur egungo Zaharretxearen jatorria “misericordia” batean dago eta XVIII. mendean kokatzen da. Garai haietan Bartolome Iturralde Zigatarrak, bailaran “escuela de latinidad” (gaur egungo institutoa antzekoa izango zena baina elizgizonak eramana) bat egiteko 2.000 peso eman omen zuen. Eskola hori egitea posible ez baldin bazen, diru hori onura publiko baterako erabili beharko zela argi utzi zun Bartolomeek. Azkenian, erreinu zaharrearen legeengatik eskola ez zen egiten ahal eta ballarako junta generalak,  diru horrekin, Elizondoko kaputxinoen hospizioaren eraikina erostea erabaki zuen.

Eraikin hori Kuartelekozelaiko eraikiña zen (bitxia eraikin honen historioa, hospizioa, miserikordia, kaserna (fortin) franzesadetan, karlisten kuartela, gero liberalena, eskola nazionala eta orain ikastola).  Juntakiden ideia, bailaran etxez-etxe eta elizen atarian limosna eskatzen zutenentzat (garai haietan aunitz bazela dirudi) toki bat txukuntzea eta han egotea zen, hau da “misericordia” bat. Ideia izan bezain pronto, jende aunitzek, gehienbat Ameriketan zeudenak edo han dirua egin zutenak, diru dexente eman zuten. 1787ko Otsailaren 27an, “casa de beneficiencia” horren arautegia onartzen da eta izena San Francisco Javier izanen da.  Jabetza, Baztandar guztiena izango dela eta eklesiastikoak eta sekularrak kudeatuko zutela aipatzen da.

Urte batzuk funzionatzen ari zela, 1793 Frantziarrak (konbentzio gerran) zonaldea okupatuko dute, urte haietan limosna eta karitate publikoaren falta argia izanen da eta , lehenengo “zaharretxe” hori itsiko da. Urte batzuk geroxago Independenzia gerratea izenarekin ezagutzen den gerratearen ondoren, berriz dirudi bueltatuko da eta urte batzuz segituko du zun irekia, hain justu bertze gerrate bat artio, kasu hontan Lehenengo Karlistada artio (1833).

Zaharretxea, miserikordia, casa de benefizentzia  XIX.mendearen erdialde artio itxita segituko zun, baina garai haietan Francisco Joaquin Iriarte elizondarra ta eligizonak (presbiteroa) diru mordoxka emanez berriro erekiko da ez bakarrik ereki baizik 1857an eraikin berri bat eginen dute (gaur egungoa). Eraikin nausia aparte, bere inguruan bertze eraikin batzuk egin ziren; despensa, siloa, labeak… ta baita ere baratze bat.

Honen prezioa, 575.000 realak izango da, eta benefizenzia etxe berri honen kudaketa, apaiza eta bortz karitateko monja eramanen dute. “Beneficencia” berri hoRtan, bakarrik baztango 14 herriko (urte haietan Amaiur, Baztanik kanpo zegoen, 1667tik 1969artio) behartsu, umezurtz eta babesgabetuk hartuko dira.

Zahar etxe hau, bertzea bezalatxe, zeukan sosen iturburu haundiena, jendearen borondate onez emandako karitatea zen, eta modu horretan, aurrera egin zun, baño ia 1885an, gastuak ,emandako dirua baño haundiagoa zenez, udaletxeak, faltatzen ziren 4.750 pezetak, ordainduko zitun, ta  horrelakoak ez gertatzeko eta sosa iturri berri bat bezala, zerri baten zozketa egingo zuten… eta gaur egun artio, zozketa hori mantendu da…beno txerria hordez aratxe bat da gaur egun sari prinzipala.

2018 zozketako zenbaki sarituak

Captura de pantalla 2018-01-17 a la(s) 16.41.24

Argazkia @Baztan_Bidasoa

 

Post hau egiteko erabili den materiala.

Noticias y datos historicos del noble valle y universidad de Baztan. Manuel Irigoyen y Olondriz.

Advertisements

Read Full Post »

Iturbideko Miguel

Gartzaingo Ainzano auzoan, Iturbidea jauregian 1600aren inguruan Miguel Iturbide jaio zen. Iturbidetarrak famili militarra da eta honek bere arbasoak bezala karrera militarra ingo du eta militar gise hainbat gerretan nabarmenduko da.

XV.mendea Martin Iturbidetar bat  Baztango alkate “perpertuo” bezala agertzen zaigu, urte batzuk geroago naparren arteko  Agramontarrak eta Bahamondarren arteko gerra zibilan, (agranondarrak Aragoiko Joanes II.aren alde patuz eta Behamontarrak Karlos, Bianako Printzearen alde) Behamondarren aldez egiten du. 1512ko Gaztelaniarren inbasioan, behamondarra denez gaztelanien zerbitzuetara patuko da eta eta urte bat geroxago 150 baztandarrekin agramontarrak Donoztebetik bota eta Amaiurko gaztelua sitiatuko du. Martinek, urte hoietan naparren eraso aldi baten ondoren, preso hartua  izanen da eta Daxeko gaztelura ermanen diote. Baztandar kapitaina Franzian hilko da.

Baztango “Kapitan de armas” kargoa bere semeari pastuko da eta 1565 urtean, honen semeari, Santxo Iturbideri. Santxo eta bere bortz anai (bi Lepanton hilko dira) baztandar soldaduekin batera Felipe II.ren gerretan ibili ziren; Lepanto, Italia, Flandesen…Santxo 1694an hilko da eta familiako kargua bere semea (baita ere) Santxo pastuko da.

Santxo honek bere tropa baztandarrak Baztango  mugetan formatzen ari zela, zalditik erori eta kriston kolpea hartuz 1595an kargua utzi behar izan zun.

Honen seme gazteena Miguel Iturbide Zuria izanen da. Miguel, 25 urtekin Flandesen aurkitzen diogu. Bere soldadu horria paregabea da, gerlari ausarta bezala ospe haundia hartuko du eta urte guttitan karguz igotzen da. 1631an aita hil zela ta baimena ematen diote Baztanera bueltatzeko. Baztanen zela ta Hondarrabiko postura bidali zioten eta han ikusita experienzia horria eta euskalduna zela, espio bezala Soule, Lapurdi eta Biarnon bidaliko diote. Lau urte iibiliko da espio guise Nafarroko kortean eta Franziako erresuman. Lau urte hauetan, Donibane Garaziko, Baiona, Baigorriko eta Daxeko datuak, planuak pastu zitun.

1636an urte ilunak dira Frantziarekin gerra bat izanen dela airean sumatzen da, Europan Hansburgoak irabazle atra dira eta Ritxeliu hanburgotarrak mundua gobernatzeko aukera dutela beldurrarekin bertze errialdekin negoziazioetan jartzen da eta dena pres dago edo bederen spainarrak hori uste dute…Frantzia Pirineoetatik Spaina erasoko dula. Hala dela, Nafarroako birreia Martini bere familiaren titulo zaharra bueltatzen dio eta Valleko Kapitan de Armas izendatzen dio, bere lana muga zaintzea izanen da baztandarrak mobilizatuko ahalko du. Azken finean frantsak ez dute erasotuko baizik spainar ejerzitoa izanen da ipar euskal herrian sartuko dena eta 1636ko irailan Zibururaino iritsiko dira (idea zen Baiona konkistatzea). Urrian Miguel 1000 baztandarrekin Lapurdin sartzeko agintzen diote eta Ainoa eta Sara herriak okupatuko ditu.  Abenduarako Spaniarrak bueltan daude eta Miguel Iruñan saritua izanen da.

1638an Burdeosko apezpikua Ondarrabian sartuko da eta hiria sitiatuko da. Iruñetik Miguel Iturbide bidaltzen dute, Miguelek hiria askatuko du. Ekimen honegatik bigarren aldiz “kapitan de Armas” izendatuko diote. Notizia hau ez zen ongi artu eta Elizondoko Azpilkueta lizenziatuak izendapen hori  foruen kontra joaten zela salatu zun. Gerra Kataluñan gogortzen da eta Miguel 3000 soldaduekin Cambrilsera bidaltzen dute. Han mosketoi batek zaurituko dio eta Nafarrora sendatzera bidaliko dute. Urteak pasa guerra  Katalunyan segitzen du eta Madriletik Nafarroari soldadu gehiago eskatzen dio, gero eta gehiago. Nafarroako diputazioak eskaera hori foruen kontra joaten direla aipatuko du, korteen aurka diputazioa protestatzen du.  Urte hauek  gogorrak dira Spainako erresumarendako, Portugal askatasuna lortu du. Herrialde Katalanarretan independentzia lortzeko borrokatzen dute, Frantsak mugan….Miguel zauritua izan zen ondoretik, ez da berriz ejerzitoan inkorporatu, bera diputazioarelin leiala da eta ez du onartzen naparrak Kataluinean borrokatzea.

1643an Miguel Iturbide Diputado kargoa lortzen du eta hasieratik Nafarroako eskubideak defendituko du eta Virreiarekin (Oropesako kondea) aunitzetan talka inen du. Diputazioan bi bide ezberdin ezartzen da, bat realistagoa eta bertze bat foruak mantentzea defenditzen zuna Miguel mugimendu horren burua izanez.

1645an Iruñan 8 Napar soldadu batzuei Katalunyako gerratik desertatu dutela ta kriston  zigorra ezarri ondoren Miguel Diputadoa gogor arituko da Virreiaren kontra. Bere portestak lortuko dute  Oropesako kondea Nafarroako virreynatoa uztea eta alde egitea.

Horrela gauzak joaten direla eta aintzinako militar aparta Madrilen politikari gizon gogoikarria (molestua) bat bihurtu da, eta  1646an Kortetara deituko diote eta han deus erran gabe urte batez atxilotua egonen da eta azkenian “conjura separatista” baten buru zelakoa, salatuko diote eta bapatean era arraro eta misterioso batean hila agertuko da. Nafarroan berriz, Diputazio protesta formalak eginen du eta erregimentu batzuk, bere kapitaina defendituz eta Nafarroko foruak ere, altxatzeko sahiakerak eginen dute,…baina ez da gehiagora joanen

 

Read Full Post »